વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 33-2

॥સૂત ઉવાચ॥
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ।
તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે જાયન્તે નામરૂપતઃ

દેવાશ્ચ વિવિધા યે ચ તસ્મિન્ મન્વન્તરેઽધિપાઃ।
ઋષયો માનવાશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાભિમાનિનઃ

મહર્ષિસર્ગઃ પ્રોક્તો વૈ વંશં સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કીર્ત્ત્યમાનં નિબોધત

મનોઃ સ્વાયમ્ભુવસ્યાસન્ દશ પૌત્રાસ્તુ તત્સમાઃ.
યૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપસમન્વિતા

સસમુદ્રાકરવતી પ્રતિવર્ષન્નિવેશિતા।
સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વમાદ્યે ત્રેતાયુગે તદા

પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ।
પ્રજાસર્ગતપોયોગૈસ્તૈરિયં વિનિવેશિતા

પ્રિયવ્રતાત્ પ્રજાવન્તઃ વીરાત્ કન્યા વ્યજાયત।
કન્યા સા તુ મહાભાગા કર્દ્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ

કન્યે દ્વે શતપુત્રાંશ્ચ સમ્રાટ્ કુક્ષિશ્ચ તે ઉભે।
તર્યોર્વૈ ભ્રાતરઃ શૂરાઃ પ્રજાપતિસમા દશ

અગ્નીધ્રશ્ચવપુષ્માંશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વિભુઃ।
જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્ હવ્યઃ સવનઃ સર્વ એવ ચ

પ્રિયવ્રતોઽભિષિચ્યૈતાન્ સપ્ત સપ્તસુ પાર્થિવાન્।
દ્વીપેષુ તેષુ ધર્મેણ દ્વીપાંસ્તાંશ્ચ નિબોધત

જમ્બૂદ્વીપેશ્વરં ચક્રે અગ્નીધ્રન્તુ મહાબલમ્।
પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરશ્ચાપિ તેન મેધાતિથિઃ કૃતઃ

શાલ્મલૌ તુ વપુષ્મન્તં રાજાનમભિષિક્તવાન્।
જ્યોતિષ્મન્તં કુશદ્વીપે રાજાનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ

દ્યુતિમન્તઞ્ચ રાજાનં ક્રૌજ્ચદ્વીપે સમાદિશત્।
શાકદ્વીપેશ્વરઞ્ચાપિ હવ્યઞ્ચક્રે પ્રિયવ્રતઃ

પુષ્કરાધિપતિઞ્ચાપિ સવનં કૃતવાન્ પ્રભુઃ।
પુષ્કરે સવનસ્યાપિ મહાવીતઃ સુતોઽભવત્।
ધાતકિશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ પુત્રૌ પુત્રવતાં વરો

મહાવીતં સ્મૃતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના મહાત્મનઃ।
નામ્ના તુ ધાતકેશ્ચાપિ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે

હવ્યો વ્યજનયત્ પુત્રાન્ શાકદ્વીપેશ્વરાન્ પ્રભુઃ।
જલદઞ્ચ કુમારઞ્ચ સુકુમારં મણીચકમ્।
વસુમોદં સુમોદાકં સપ્તમઞ્ચ મહાદ્રુમમ્

જલદં જલદસ્યાથ વર્ષં પ્રથમમુચ્યતે।
કુમારસ્ય ચ કૌમારં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્

સુકુમારં તૃતીયન્તુ સુકુમારસ્ય કીર્તિતમ્।
મણીચકસ્ય ચતુર્થં મણીચકમિહોચ્યતે

વસુમોદસ્ય વૈ વર્ષં પઞ્ચમં વસુમોદકમ્।
મોદાકસ્ય તુ મોદાકં વર્ષં ષષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્

મહાદ્રુમસ્ય નામ્ના તુ સપ્તમન્તુ મહાદ્રુમમ્।
એષાન્તુ માનભિસ્તાનિ સપ્તવર્ષાણિ તત્ર વૈ

ક્રૌઞ્ચદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ પુત્રા દ્યુતિમતસ્તુ વૈ।
કુશલો મનુગશ્ચોષ્ણઃ પીવરશ્ચાન્ધકારકઃ।
મુનિશ્ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સુતા દ્યુતિમતસ્તુ વૈ

તેષાં સ્વનામભિર્દ્દેશાઃ ક્રૌઞ્ચદ્વીપાશ્રયાઃ શુભાઃ।
ઉષ્ણસ્યોષ્ણઃ સ્મૃતો દેશઃ પીવરસ્યાપિ પીવરઃ

અન્ધકારકદેશસ્તુ અન્ધકારશ્ચ કીર્ત્ત્યતે।
મુનેસ્તુ મુનિદેશો વૈ દુન્દુભેર્દુન્દુભિઃ સ્મૃતઃ।
એતે જનપદાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપે તુ ભાસ્વરાઃ

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્તૈતે સુમહૌજસઃ।
ઉદ્ભિદો વેણુમાંશ્ચૈવ સ્વૈરથો લવણો ધૃતિઃ।
ષષ્ઠઃ પ્રભાકરશ્ચૈવ સપ્તમઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ

ઉદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્।
તૃતીયં સ્વૈરથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્

પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રભાકરમ્।
સપ્તમં કપિલં નામ કપિલસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

તેષાં દ્વીપાઃ કુશદ્વીપે તત્સનામાન એવ તુ।
આશ્રમાચારયુક્તાભિઃ પ્રજાભિઃ સમલંકૃતાઃ

શાલ્મલસ્યેશ્વરાઃ સપ્ત પુત્રાસ્તે તુ વપુષ્મતઃ।
શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા।
વૈદ્યુતો માનસશ્ચૈવ સુપ્રભઃ સપ્તમસ્તથા

શ્વેતસ્ય શ્વેતદેશસ્તુ રોહિતસ્ય ચ રોહિતઃ।
જીમૂતસ્ય ચ જીમૂતો હરિતસ્ય ચ હારિતઃ

વૈદ્યુતો વૈદ્યુતસ્યાપિ માનસસ્યાપિ માનસઃ।
સુપ્રભઃ સુપ્રભસ્યાપિ સપ્તૈતે દેશપાલકાઃ

સપ્તદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપાદનન્તરમ્।
સપ્ત મેધાતિથેઃ પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા નૃપાઃ

જ્યેષ્ઠઃ શાન્તભયસ્તેષાં સપ્તવર્ષાણિ તાનિ વૈ।
તસ્માચ્છાન્તભયાચ્ચૈવ શિશિરસ્તુ સુખોદયઃ।
આનન્દશ્ચ ધ્રુવશ્ચૈવ ક્ષેમકશ્ચ શિવસ્તથા

તાનિ તેષાં સનામાનિ સપ્તવર્ષાણિ ભાગશઃ।
નિવેશિતાનિ તૈસ્તાનિ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે

મેધાતિથેસ્તુ પુત્રૈસ્તૈઃ સપ્તદ્વીપનિવાસિભિઃ।
વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ પ્લક્ષદ્વીપે પ્રજાઃ કૃતાઃ

પ્લક્ષદ્વીપાદિકેષ્વેવ શાકદ્વીપાન્તરેષુ વૈ।
જ્ઞેયઃ પઞ્ચસુ ધર્મો વૈ વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ

સુખમાયુશ્ચ રૂપઞ્ચ બલં ધર્મશ્ચ નિત્યશઃ।
પઞ્ચસ્વેતેષુ દ્વીપેષુ સર્વં સાધારણં સ્મૃતમ્

સપ્તદ્વીપપરિક્રાન્તં જમ્બૂદ્વીપં નિબોધત।
આગ્નીધ્રં જ્યેષ્ઠદાયાદં કન્યાપુત્રં મહાબલમ્।
પ્રિયવ્રતોઽભ્યષિઞ્ચત્તં જમ્બૂદ્વીપેશ્વરં નૃપમ્

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ પ્રજાપતિસમૌજસઃ।
જ્યેષ્ઠો નાભિ રિતિ ખ્યાતસ્તસ્ય કિમ્પુરુષોઽનુજઃ

હરિવર્ષસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થોઽભૂદિલાવૃતઃ।
રમ્યઃ સ્યાત્પઞ્ચમઃ પુત્રો હરિન્માન્ ષષ્ઠ ઉચ્યતે

કુરુસ્તુ સપ્તમસ્તેષાં ભદ્રાશ્વો હ્યષ્ટમઃ સ્મૃતઃ।
નવમઃ કેતુમાલસ્તુ તેષાં દેશાન્નિબોધત

નાભેસ્તુ દક્ષિણં વર્ષં હિમાદ્વન્તુ પિતા દદૌ ।
હેમ કૂટં તુ યદ્વર્ષં દદૌ કિમ્પુરુષાય તત્

નૈષધં યત્ સ્મૃતં વર્ષં હરિવર્ષાય તદ્દદૌ।
મધ્યમં યત્સુમેરોસ્તુ સ દદૌ તદિલાવૃતે

નીલન્તુ યત્ સ્મૃતં વર્ષં રમ્યાયૈતત્ પિતા દદૌ ।
શ્વેતં યદુત્તરં તસ્માત્ પિત્રા દત્તં હરિન્મતે

યદુત્તરં શ્રૃઙ્ગવતો વર્ષ તત્ કુરવે દદૌ ।
વર્ષં માલ્યવત શ્ચાપિ ભદ્રાશ્વાય ન્યવેદયત્

ગન્ધમાદનવર્ષન્તુ કેતુમાલે ન્યવેદયત્।
ઇત્યેતાનિ મહાન્તીહ નવવર્ષાણિ ભાગશઃ

આગ્નીધ્રસ્તેષુ સર્વેષુ પુત્રાંસ્તાનભ્યષિઞ્ચત।
યથાક્રમં સ ધર્માત્મા તતસ્તુ તપસિ સ્થિતઃ

ઇત્યેતૈઃ સપ્ભિઃ કૃત્સ્નાઃ સપ્તદ્વીપા નિવેશિતાઃ ।
પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય તુ

યાનિ કિમ્પુરુષાદ્યાનિ વર્ષાણ્યષ્ટૌ શુભાનિ તુ।
તેષાં સ્વભાવતઃ સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયા હ્યયત્નતઃ

વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ ।
ધર્માધર્મૌ ન તેષ્વાસ્તાં નોત્તમાધમમધ્યમાઃ ।
ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા ક્ષેત્રેષ્વેવ તુ સર્વશઃ

નાભેર્હિ સર્ગં વક્ષ્યામિ હિમાહ્વે તન્નિબોધત।
નાભિસ્ત્વજનયત્ પુત્રં મે઱ઉદેવ્યાં મહાદ્યુતિઃ।
ઋષભં પાર્થિવશ્રેષ્ઠં સર્વક્ષત્રસ્ય પૂર્વજમ્

ઋષભાદ્ભરતો જજ્ઞે વીરઃ પુત્રશતાગ્રજઃ।
સોઽભિષિચ્યાથ ભરતઃ પુત્રં પ્રાવ્રાજ્યમાસ્થિતઃ

હિમાહ્વં દક્ષિણં વર્ષં ભરતાય ન્યવેદયત્।
તસ્માત્તદ્ભારતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના વિદુર્બુધાઃ

ભરતસ્યાત્મજો વિદ્વાન્ સુમતિર્નામ ધાર્મિકઃ।
બભૂવ તસ્મિંસ્તદ્રાજ્યં ભરતઃ સંન્યયોજયત્।
પુત્ર સંક્રામિતશ્રીકો વનં રાજા વિવેશ સઃ

તેજસસ્તુ સુતશ્ચાપિ પ્રજાપતિરમિત્રજિત્।
તૈજસસ્યાત્મજો વિદ્વાનિન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ શ્રુતઃ

પરમેષ્ઠી સુતશ્ચાથ નિધને તસ્ય શોભનઃ ।
પ્રતીહારકુલે તસ્ય નામ્ના જજ્ઞે તદન્વયાત્।
પ્રતિહર્ત્તેતિ વિખ્યાતો જજ્ઞે તસ્યાપિ ધીમતઃ

ઉન્નેતા પ્રતિહર્ત્તુસ્તુ ભુવસ્તસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ ।
ઉદ્ગીથસ્તસ્ય પુત્રોઽભૂત્પ્રતાવિશ્ચાપિ તત્સુતઃ

પ્રતાવેસ્તુ વિભુઃ પુત્રઃ પૃથુસ્તસ્ય સુતો મતઃ ।
પૃથોશ્ચાપિ સુતો નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સ્મૃતઃ

ગયસ્ય તુ નરઃ પુત્રો નરસ્યાપિ સુતો વિરાટ્।
વિરાટ્‌સુતો મહાવીર્યો દીમાંસ્તસ્ય સુતોઽભવત્

ધીમતશ્ચ મહાન્ પુત્રો મહતશ્ચાપિ ભૌવનઃ।
ભૌવનસ્ય સુતસ્ત્વષ્ટા અરિજસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

અરિજસ્ય રજઃ પુત્રઃ શતજિદ્રજસો મતઃ।
તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદ્રાજાનઃ સર્વ એવ તે

વિશ્વજ્યોતિઃ પ્રધાનાયૈસ્તૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ।
તૈરિદં ભારતં વર્ષં સપ્તખણ્ડં કૃતં પુરા

તેષાં વંશપ્રકૂતૈસ્તુ ભુક્તેયં ભારતી ધરા।
કૃતત્રેતાદિયુક્તાનિ યુગાખ્યાન્યેકસપ્તતિઃ

યેઽતીતાસ્તૈર્યુગૈઃ સાર્દ્ધં રાજાનસ્તે તદન્વયાઃ।
સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે પૂર્વં શતશોઽથ સહસ્રશઃ

એષ સ્વાયમ્ભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્।
ઋષિભિર્દૈવતૈશ્ચાપિ પિતૃગન્ધર્વરાક્ષસૈઃ

યક્ષભૂતપિશાચૈશ્ચ મનુષ્યમૃગપક્ષિભિઃ ।
તૈષાં સૃષ્ટિરિયં લોકે યુગૈઃ સહ વિવર્ત્તતે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે સ્વાયમ્ભુવ વંશાનુકીર્ત્તનં નામ ત્રયસ્ત્રિશોઽધ્યાયઃ