વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 29-2

યોઽસાવગ્નિરભિમાની હ્યાસીત્ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે।
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્તસ્માત્સ્વાહા વ્યજાયત

પાવકઃ પવમાનશ્ચ પાવમાનશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ।
શુચિઃ શૌરસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વાહાપુત્રાસ્ત્રયસ્તુ તે

નિર્મ્મથ્ય પવમાનસ્તુ શુચિઃ શૌરસ્તુ યઃ સ્મૃતઃ.
પાવકા વૈદ્યુતાશ્ચૈવ તેષાં સ્થાનાનિ યાનિ વૈ

પવમાનાત્મજશ્ચૈવ કવ્યવાહન ઉચ્યતે।
પાવકાત્ સહરક્ષસ્તુ હવ્યવાહઃ શુચેઃ સુતઃ

દેવાનાં હવ્યવાહોઽગ્નિઃ પિતૄણાં કવ્યવાહનઃ।
સહરક્ષોઽસુરાણાન્તુ ત્રયાણાન્તુ ત્રયોઽગ્નયઃ

એતેષાં પુત્રપૌત્રાસ્તુ ચત્વારિંશન્નવૈવ તુ।
વક્ષ્યામિ નામતસ્તેષાં પ્રવિભાગં પૃથક્ પૃથક્

વૈદ્યુતો લૌકિકાગ્નિસ્તુ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સુતઃ।
બ્રહ્મૌદનાગ્નિસ્તત્પુત્રો ભરતો નામ વિશ્રુતઃ

અથર્વા તુ ભૃગુર્જ્ઞેયોઽપ્યઙ્ગિરાઽથર્વણઃ સુતઃ।
તસ્માત્ સ લૌકિકાગ્નિસ્તુ દધ્યઙ્ચાથર્વણઃ સુતઃ

અથ યઃ પવમાનોઽગ્નિર્નિર્મન્થાઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ।
સ જ્ઞેયો ગાર્હપત્યોઽગ્નિસ્તતઃ પુત્રદ્વયં સ્મૃતમ્

શંસ્યસ્ત્વાહવનીયોઽગ્નિર્યઃ સ્મૃતો હવ્યવાહનઃ।
દ્વિતીયસ્તુ સુતઃ પ્રોક્તઃ શુક્રોઽગ્નિર્યઃ પ્રણીયતે

તથા સભ્યાવસથ્યૌ વૈ શંસ્યસ્યાગ્નેઃ સુતાવુભૌ।
શંસ્યાસ્તુ ષોડશ નદીશ્વકમે હવ્યવાહનઃ।
યોઽસાવાહવનીયોઽગ્નિરભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ

કાવેરીં કૃષ્ણવેણીઞ્ચ નર્મદાં યમુનાન્તથા।
ગોદાવરીં વિતસ્તાઞ્ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્

વિપાશાં કૌશિકીઞ્ચૈવ શતદ્રું સરયૂન્તથા।
સીતાં સરસ્વતીઞ્ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનીં તથા

તાસુ ષોડશધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્ પૃથક્ ।
આત્માનં વ્યદધાત્તાસુ ધિષ્ણીષ્વથ બભૂવ સઃ

ધિષ્ણયો દિવ્યભિચારિણ્યસ્તાસૂત્પન્નાસ્તુ ધિષ્ણયઃ।
ધિષ્ણીષુ જજ્ઞિરે યસ્માદ્ધિષ્ણયસ્તેન કીર્ત્તિતાઃ

ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણીષ્વેવ વિજજ્ઞિરે।
તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ યેઽગ્નયઃ।
તાન્ શ્રૃણુધ્વં સમાસેન કીર્ત્યમાનાન્ યથા તથા

ઋતુઃ પ્રવાહણોઽગ્નીધ્રઃ પુરસ્તાદ્ધિષ્ણયોઽપરો।
વિધીયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યેઽહ્નિ સવનક્રમાત્

અનિર્દ્દેશ્યાન્યવાચ્યાનામગ્નીનાં શ્રૃણુત ક્રમમ્।
સમ્રાડગ્નિઃ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોત્તરવેદિકઃ

સમ્રાડગ્નિઃ સ્મૃતા હ્યષ્ટૌ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્ દ્વિજાઃ.
અધસ્તાત્પર્ષદન્યસ્તુ દ્વિતીયઃ સોઽત્ર દૃશ્યતે

પ્રતદ્વોચે નભો નામ ચત્વારિ સ વિભાવ્યતે।
બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્નામ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે

હવ્યસૂર્ય્યાદ્યસંસૃષ્ટઃ શામિત્રે સ વિભાવ્યતે।
વિશ્વસ્યાથ સમુદ્રોગ્નિર્બ્રહ્મસ્થાને સ કીર્ત્ત્યતે

ઋતુધામા ચ સુજ્યોતિરૌદુમ્બર્ય્યાં સ કીર્ત્ત્યતે।
બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્નામ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે

અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખીયકઃ।
અનુદ્દેશ્યોપ્યહિર્બુધ્ન્યઃ સોઽગ્નિર્ગૃહપતિઃ સ્મૃતઃ

શંસ્યસ્યૈવ સુતાઃ સર્વ્વે ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ।
તતો વિહરણીયાંશ્ચ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તત્સુતાન્

ક્રતુપ્રવાહણોઽગ્નીધ્રસ્તત્રસ્થા ધિષ્ણયોઽપરે।
વિહ્રિયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યોહ્નિ સવનક્રમાત્

પૌત્રેયસ્તુ તતો હ્યગ્નિઃ સ્મૃતો યો હવ્યવાહનઃ।
શાન્તિસ્વાગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સત્ય ઉચ્યતે

તથાગ્નિર્વિશ્વદેવસ્તુ બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે।
અવક્ષુરચ્છાવાકસ્તુ ભુવઃ સ્થાને વિભાવ્યતે

ઉશીરાગ્નિઃ સવીર્યસ્તુ નેષ્ઠીયઃ સંવિભાવ્યતે।
અષ્ટમસ્તુ વ્યરત્નિસ્તુ માર્જાલીયઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

ધિષ્ણ્યા વિહરણીયા યે સૌમ્યેનાન્યેન ચૈવ હિ।
તયોર્યઃ પાવકો નામ સ ચાપાં ગર્ભ ઉચ્યતે

અગ્નિઃ સોઽવભૃથો જ્ઞેયઃ સમ્યક્ પ્રાપ્યાપ્સુ હૂયતે।
હૃચ્છયસ્તત્સુતો હ્યગ્નિર્જઠરે યો નૃણાં સ્થિતઃ

મન્યુમાન્ જાઠરસ્યાગ્નેર્વિદ્વાનગ્નિઃ સુતઃ સ્મૃતઃ।
પરસ્પરોચ્છ્રિતઃ સોઽગ્નિર્ભૂતાનાં હ વિભુર્મહાન્

પુત્રઃ સોઽગ્નેર્મન્યુમતો ઘોરઃ સંવર્ત્તકઃ સ્મૃતઃ ।
પિબન્નપઃ સ વસતિ સમુદ્રે વઢવામુખઃ

સમુદ્ર વાસિનઃ પુત્રઃ સહરક્ષો વિભાવ્યતે।
સહરક્ષસુતઃ ક્ષામો ગૃહાણિ સ દહેન્નૄણામ્

ક્રવ્યાદોઽગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાનત્તિ યો મૃતાન્ ।
ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેઃ પુત્રા હ્યેવં પ્રકીર્તિતાઃ

તતઃ શુચેસ્તુ યૈઃ સૌરેર્ગન્ધર્વૈરસુરાવૃતૈઃ।
મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં વૈ સોઽગ્નિરગ્નિઃ સમિધ્યતે

આયુર્નામાથ ભગવાન્ પશૌ યસ્તુ પ્રણીયતે।
આયુષો મહિમાન્ પુત્રઃ સ શાવાન્નામતઃ સુતઃ

પાકયજ્ઞેષ્વભિમાની સોઽગ્નિસ્તુ સવનઃ સ્મૃતઃ।
પુત્રશ્ચ સવનસ્યાગ્નેરદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ

વિવિચિસ્ત્વદ્ભુતસ્યાપિ પુત્રોઽગ્નેઃ સ મહાન્ સ્મૃતઃ।
પ્રાયશ્ચિત્તેઽથ ભીમાનાં હુતં ભુહ્ક્તે હવિઃ સદા

વિવિચેસ્તુ સુતો હ્યર્કો યોઽગ્નિસ્તસ્ય સુતાસ્ત્વિમે।
અનીકવાન્ વાસૃજવાંશ્ચ રક્ષોહા પિતૃકૃત્તથા।
સુરભિર્વસુરત્નાદૌ પ્રવિષ્ટો યશ્ચ રુક્મવાન્

શુચેરગ્નેઃ પ્રજા વહ્નયસ્તુ ચતુર્દ્દશ।
ઇત્યેતે વહ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીયન્તેઽધ્વરેષુ યે

આદિસર્ગે હ્યતીતા વૈ યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ।
સ્વાયમ્ભુ વેઽન્તરે પૂર્વમગ્નયસ્તેઽભિમાનિનઃ

એતે વિહરણીયાસ્તુ ચેતનાચેતનેષ્વિહ।
સ્થાનાભિમાનિનો લોકે પ્રાગાસન્ હવ્યવાહનાઃ

કામ્યનૈમિત્તિકાજસ્રેષ્વેતે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ।
પૂર્વમન્વન્તરેઽતીતે શુક્લૈર્યામૈઃ સુતૈઃ સહ।
દેવૈર્મહાત્મભિઃ પુણ્યૈઃ પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ

ઇત્યેતાનિ મયોક્તાનિ સ્થાનાનિ સ્થાનિનશ્ચ હ ।
તૈરેવ તુ પ્રસઙ્ખ્યાતમતીતાનાગતેષ્વપિ

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્।
સર્વે તપસ્વિનો હ્યેતે સર્વે હ્યવભૃથા સ્તથા।
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ

સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સાવર્ણ્યન્તેષુ સપ્તસુ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નાનારૂપપ્રયોજનૈઃ

વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ દેવૈરિહ સહાગ્નયઃ।
અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં વર્ત્તન્તેઽનાગતાગ્નયઃ

ઇત્યેષ નિનયોઽગ્નીનાં મયા પ્રોક્તો યથાતથમ્।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ પિતૄણાં વક્ષ્યતે તતઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે અગ્નિવંશવર્ણનં નામોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ