વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 28

ઉત્તરાર્દ્ધમ્ - ૨૮
॥સૂત ઉવાચ ॥
પિતા સોમસ્ય વૈવિપ્રા જજ્ઞેઽત્રિર્ભગવાનૃષિઃ।
સોઽતિ તસ્થૌ સર્વલોકાન્ભગવાન્ત્સ્વેન તેજસા

કર્મણા મનસા વાચા શુભાન્યેવ સમાચરન્।
કાષ્ઠકુડ્યશિલાભૂત ઊર્દ્ધ્વબાહુર્મહાદ્યુતિઃ

સુદુશ્ચરં નામ તપો યેન તપ્તં મહત્પુરા।
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

તસ્યોર્દ્ધ્વરેતસસ્તત્ર સ્થિતસ્યાનિમિષસ્પૃહમ્।
સોમત્વન્તનુરાપેદે મહાબુદ્ધિઃ સ વૈ દ્વિજઃ

ઊર્દ્ધ્વમાચક્રમે તસ્ય સોમત્વં ભાવિતાત્મનઃ।
સોમઃ સુસ્રાવ નેત્રાભ્યાં દશ વા દ્યોતયન્ દિશઃ

તં ગર્ભં વિધિનાદિષ્ટા દશ દેવ્યો દધુસ્તદા।
સમેત્ય ધારયામાસુર્ન ચ તાઃ સમશક્નુવન્

સ તાભ્યઃ સહસૈવાથ દિગ્ભ્યો ગર્ભઃ પ્રભાન્વિતઃ।
યથાવભાસયંલ્લોકાઞ્ઝીતાંશુઃ સર્વભાવનઃ

યદા ન ધારણે શક્તાસ્તસ્ય ગર્ભસ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ।
તતઃ સ તાભિઃ શીતાંશુર્નિપપાત વસુન્ધરામ્

પતન્તં સોમમાલોક્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
રથમારોપયામાસ લોકાનાં હિતકામ્યયા

સ હિ દેવમયો વિપ્રા ધર્મ્માર્થી સત્યસઙ્ગરઃ।
યુક્તો વાજિસહસ્રેણ સિતેનેતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

તસ્મિન્નિપતિતે દેવાઃ પુત્રેઽત્રેઃ પરમાત્મનિ।
તુષ્ટુવુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ માનસાઃ સપ્ત વિશ્રુતાઃ

તત્રૈવાઙ્ગિરસસ્તસ્ય ભૃગોશ્ચૈવાત્મજસ્તથા।
ઋગ્ભિર્યજુર્ભિર્બહુભિરથર્વાઙ્ગિરસૈરપિ

તતઃ સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વતઃ।
આપ્યાયમાનં લોકાંસ્ત્રીન્ ભાવયામાસ સર્વ્વશઃ

સમેન રથમુખ્યેન સાગરાન્તાં વસુન્ધરામ્।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો વિપુલ શ્ચકારાભિપ્રદક્ષિણમ્

તસ્ય યચ્ચાપિ તત્તેજઃ પૃથિવીમન્વપદ્યત।
ઓષધ્યસ્તાઃ સમુદ્ભૂતાસ્તેજસા સંજ્વલન્ત્યુત

તાભિર્ધાર્યત્યયં લોકાન્ પ્રજાશ્ચાપિ ચતુર્વિધાઃ।
પોષ્ટા હિ ભગવાન્ સોમો જગતો હિ દ્વિજોત્તમાઃ

સ લબ્ધતેજાસ્તપસા સંસ્તવૈસ્તૈશ્ચ કર્મ્મભિઃ।
તપસ્તેપે મહાભાગઃ પઝાનાં દશતીર્દશ

હિરણ્યવર્ણા યા દેવ્યો ધારયન્ત્યાત્મના જગત્।
વિભુસ્તાસામ્ભવેત્સોમઃ પ્રખ્યાતઃ સ્વેન કર્મ્મણા

તતસ્તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ।
બીજૌષધિષુ વિપ્રાણામપાઞ્ચ દ્વિજસત્તમાઃ

સોઽભિષિક્તો મહાતેજા મહારાજ્યેન રાજરાટ્ ।
લોકાનાં ભાવયામાસ સ્વભાવાત્તપતાં વરઃ

સપ્તવિંશતિરિન્દોસ્તુ દાક્ષાયણ્યો મહાવ્રતાઃ।
દદૌ પ્રાચેતસો દક્ષો નક્ષત્રાણીતિ યા વિદુઃ

સ તત્પ્રાપ્ય મહદ્રાજયં સોમઃ સોમવતાં પ્રભુઃ।
સમાજજ્ઞે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્

હિરણ્યગર્ભશ્ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમેયિવાન્।
સદસ્યસ્તત્ર ભગવાન્ હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
સનત્કુમારપ્રમુખૈરાદ્યૈર્બ્રહ્મર્ષિભિર્વૃતઃ

દક્ષિણામદદત્સોમસ્ત્રીલ્લોઁકાનિતિ નઃ શ્રુતમ્।
તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ વૈ દ્વિજાઃ

તં સિની ચ કુહૂશ્ચૈવ વપુઃ પુષ્ટિઃ પ્રભાવસુઃ।
કીર્ત્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે

પ્રાપ્યાવભૃથમવ્યગ્રઃ સર્વ્વદેવર્ષિપૂજિતઃ।
અતિરાજાતિરાજેન્દ્રો દશધાતાપયદ્દિશઃ

તદા તત્ પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યમૃષિસંસ્તુતમ્।
સ વિભ્રમમતિર્વિપ્રા વિનયે વિનયો હતઃ

બૃહસ્પતેઃ સ વૈ ભાર્યાન્તારાં નામ યશસ્વિનીમ્।
જહાર સહસા સર્વ્વાનવમત્યાઙ્ગિરઃસુતાન્

સ યાચ્યમાનો દેવૈશ્ચ તથા દેવર્ષિભિશ્ચ હ।
નૈવ વ્યસર્જયત્તારાં તસ્માયાઙ્ગિરસે તદા

ઉશનાસ્તસ્ય જગ્રાહ પાર્ષ્ણિમઙ્ગિરસો દ્વિજાઃ।
સ હિ શિષ્યો મહાતેજાઃ પિતુઃ પૂર્વં બૃહસ્પતેઃ

તેન સ્નેહેન ભગવાન્ રુદ્રસ્તસ્ય બૃહસ્પતેઃ।
પાર્ષ્ણિગ્રાહોઽભવદ્દેવઃ પ્રગૃહ્યાજગવન્ધનુઃ

તેન બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના।
ઉદ્દિશ્ય દેવાનુત્સૃષ્ટં યેનૈષાં નાશિતં યશઃ

તત્ર તદ્યુદ્ધમભવત્ પ્રત્યક્ષન્તારકામયમ્।
દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ લોકક્ષયકરં મહત્

તત્ર શિષ્ટાસ્ત્રયો દેવાસ્તુષિતાશ્ચૈવ યે સ્મૃતાઃ।
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુરાદિદેવં પિતામહમ્

તતો નિવાર્યોશનસં રુદ્રં જ્યેષ્ઠઞ્ચ શઙ્કરમ્।
દદાવાઙ્ગિરસે તારાં સ્વયમેવ પિતામહઃ

અન્તર્વત્નીં ચ તાં દૃષ્ટ્વા તારાન્તારાધિપાનનામ્।
ગર્ભમુત્સૃજસે ન ત્વં વિપ્રઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ

મદીયાયાં તનૌ યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથઞ્ચન।
અથો નાવસૃજત્તન્તુ કુમારં દસ્યુહન્તમમ્

ઈષિકાસ્તમ્બમાસાદ્ય જ્વલન્તમિવ પાવકમ્।
જાતમાત્રોઽથ ભગવાન્ દેવાનામાક્ષિપદ્વપુઃ

તતઃ સંશયમાપન્નાસ્તારામકથયન્ સુરાઃ।
સત્યં બ્રૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ

હ્રીયમાણા યદા દેવાન્નાહ સા સાધ્વસાધુ વા ।
તદા તાં શપ્તુમારબ્ધઃ કુમારો દસ્યુહન્તમઃ

સન્નિવાર્ય તદા બ્રહ્મા તારાં ચન્દ્રસ્ય સંશયઃ।
યદત્ર તથ્યન્તદ્‌બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતસ્ત્વયમ્

સા પ્રાઞ્જલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્।
સોમસ્યેતિ મહાત્માનં કુમારન્દસ્યુહન્તમમ્

તતઃ સ તમુપાઘાય સોમો દાતા પ્રજાપતિઃ।
બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ

પ્રતિપૂર્વ્વઞ્ચ ગમને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધૈઃ।
ઉત્પાદયામાસ તદા પુત્રં વૈ રાજપુત્રિકા

તસ્ય પુત્રો મહાતેજા બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ ।
ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રાઃ ષટ્ સુમહૌજસઃ

પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા ।
તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્તુ સોમઃ પ્રક્ષીણમણ્ડલઃ ।
જગામ શરણાયાથ પિતરં સોઽત્રિમેવ તુ

તસ્ય તત્પાપશમનં ચકારાત્રિર્મહાયશાઃ।
સ રાજયક્ષ્મણા મુક્તઃ શ્રિયા જજ્વાલ સર્વ્વશઃ

એતત્સોમસ્ય વૈ જન્મ કીર્ત્તિતં દ્વિજસત્તમાઃ।
વંશન્તસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કીર્ત્યમાનં નિબોધત

ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં પુણ્યં કલ્મષશોધનમ્।
સોમસ્ય જન્મ શ્રુત્વૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શોમોત્પત્તિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ