વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 27-2

॥ઋષયઃ ઊચુઃ॥
અસ્મિન્ કલ્પે ત્વયા ચોક્તઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ।
મહાદેવસ્ય રુદ્રસ્ય સાધકૈર્મુનિભિઃ સહ

॥સૂત ઉવાચ॥
ઉત્પત્તિરાદિસર્ગસ્ય મયા પ્રોક્ત સમાસતઃ।
વિસ્તરેણાસ્ય વક્ષ્યામિ નામાનિ તનુભિઃ સહ

પત્નીષુ જનયામાસ મહાદેવઃ સુતાન્ બહૂન્।
કલ્પેઽષ્ટમે વ્યતીતે તુ યસ્મિન્ કલ્પે તુ તચ્છૃણુ

કલ્પાદૌ ચાત્માનસ્તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતઃ પ્રભોઃ।
પ્રાદુરાસીત્તતોઙ્કેઽસ્ય કુમારો નીલલોહિતઃ।
તં દધે સુસ્વરં ઘોરં નિર્દહન્નિવ તેજસા

દૃષ્ટ્વા રુદન્તં સહસા કુમારં નીલલોહિતમ્।
વ્ક રોદિષિ કુમારેતિ બ્રહ્મા તં પ્રત્યભાષત

સોઽબ્રવીદ્દેહિ મે નામ પ્રથમં વૈ પિતામહ।
રુદ્રસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્ ।
નામ દેહિ દ્વિતીયં મે ઇત્યુવાચ સ્વયમ્ભુવમ્

ભવસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઙ્ત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ।
કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચાથ શઙ્કરમ્

તૃતીયં દેહિ મે નામ ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ તમ્।
શિવસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ તમ્।
શિવસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્।
ચતુર્થં દેહિ મે નામ ઇત્યુવાચ સ્વયમ્ભુવમ્

પશૂનાં ત્વં પતિર્દેવ ઇત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ।
કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્

પઞ્ચમં દેહિ મે નામ ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ તમ્।
ઈશસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્।
ષષ્ઠં મે નામ દેહીતિ ઇત્યુવાચાથ તં પ્રભુમ્

ભીમસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ ।
કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્

સપ્તમં દેહિ મે નામ ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ તમ્।
ઉગ્રસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સોઽરુદત્પુનઃ

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્।
અષ્ઠમં દેહિ મે નામ ત્વં વિભો પુનરબ્રવીત્।
મહાદેવસ્તુ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તો વિરરામ હ

લબ્ધ્વા નામાનિ ચૈતાનિ બ્રહ્મણો નીલલોહિતઃ।
પ્રોવાચ નામ્નામેતેષાં ભૂતાનિ પ્રદિશેતિ હ

તતોઽભિશૃષ્ટાસ્તનવ એષાં નામ્નાં સ્વયમ્ભુવા।
સૂર્યો મહી જલં વહ્નિર્વાયુરાકાશમેવ ચ

દીક્ષિતો બ્રહ્મણશ્ચન્દ્ર ઇત્યેતે બ્રહ્મધાતવઃ।
તેષુ પૂજ્યશ્ચ વન્દ્યઃ સ્યાદ્રુદ્રસ્તાન્ હિનસ્તિ વૈ

તતોઽબ્રવીત્ પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં નીલલોહિતમ્ ।
દ્વિતીયં નામધેયન્તે મયા પ્રોક્તં ભવેતિ યત્।
એતસ્યાપો દ્વિતીયા તે તનુર્નામ્ના ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્તે યત્ સ્થિરં તસ્ય શરીરસ્થં રસાત્મકમ્।
તદ્વિવેશ તતસ્તોયં તસ્માદાપો ભવઃ સ્મૃતઃ

યસ્માદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ તાભ્યસ્તા ભાવયન્તિ ચ।
ભવનાદ્ભાવનાચ્ચૈવ ભૂતાનાં સમ્ભવઃ સ્મૃતઃ

તસ્માન્મૂત્રં પુરીષઞ્ચ નાપ્સુ કુર્વીત સર્વદા।
ન સ્નાયેદપ્સુ નગ્નશ્ચ ન નિષ્ઠીવેત્ કદાચન

મૈથુનં નૈવ સેવેત શિરઃસ્નાનઞ્ચ વર્જયેત્।
ન પ્રીતઃ પરિચક્ષીત વહન્ન સંસ્થિતોઽપિ વા

મેધ્યામેધ્યશરીરત્વાન્નૈવ દુષ્યન્ત્યપઃ ક્વચિત્ ।
વિવર્ણરસગન્ધાશ્ચ અલ્પાશ્ચ પરિવર્જયેત્

અપાં યોનિઃ સમુદ્રશ્ચ તસ્માત્તં કામયન્તિ તાઃ।
મેધ્યાશ્ચૈવામૃતાશ્ચૈવ ભવન્તિ પ્રાપ્ય સાગરમ્

તસ્માદપો ન રુન્ધીત સમુદ્રં કામયન્તિ તાઃ।
ન હિનસ્તિ ભવો દેવઃ સદૈવં યોઽપ્સુ વર્ત્તતે

તતોઽબ્રવીત્ પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં કૃષ્ણલોહિતમ્।
શર્વસ્ત્વમિતિ યન્નામ તૃતીયં સમુદાહૃતમ્।
તસ્ય ભૂમિસ્તૃતીયા તુ તનુર્નામ્ના ભવત્વિયમ્

ઇત્યુક્તે યત્ સ્થિરં તસ્ય શરીરસ્યાસ્થિસંજ્ઞિતમ્।
તદ્વિવેશ તતો ભૂમિસ્તસ્માદ્ભૂઃ શર્વ ઉચ્યતે

તસ્માત્ કુર્વીત નો વિદ્વાન્ પુરીષમ્મૂત્રમેવ વા।
ન ચ્છાયાયાં ન સોપાને સ્વચ્છાયાં નાપિ મેહયેત્

શિરઃ પ્રાપૃત્ય કુર્વીત અન્તર્દ્ધાય તૃણૈર્મહીમ્।
ય એવં વર્ત્તતે ભૂમૌ તં શર્વો ન હિનસ્તિ વૈ

તતોઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં નીલલોહિતમ્।
ઈશાન ઇતિ યત્‌પ્રોક્તં ચતુર્થં નામ તે મયા

ચતુર્થસ્ય ચતુર્થી સ્યાદ્વાયુર્નામ્ના તનુસ્તવ।
ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં પઞ્ચધા પ્રાણસંજ્ઞિતમ્

વિવેશ તં તદા વાયુરીશાનો વાયુરુચ્યતે।
તસ્માદેનં પરિવદેદાયતં વાયુમીશ્વરમ્।
એવં યુક્તમથેશાનો નૈવ દેવો હિનસ્તિ તમ્

તતોઽબ્રવીત્ પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં ધૂમ્રલોહિતમ્।
યત્તે પશુપતીત્યુક્તં મયા નામેહ પઞ્ચમમ્।
પઞ્ચમી પઞ્ચમસ્યૈવ તનુર્નામ્નાઽગ્નિરસ્તુ તે

ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં તેજસ્તસ્યોપસંજ્ઞિતમ્।
વિવેશ તત્તદા હ્યગ્નિસ્તસ્માત્પશુપતિઃ પતિઃ

ચન્દ્રમાસ્તુ સ્મૃતઃ સોમસ્તસ્યાત્મા હ્યોષધીગણઃ।
એવં યો વર્ત્તતે વિદ્વાન્ સદા પર્વણિ પર્વણિ।
ન હન્તિ તં મહાદેવ એવં વન્દેત તં પ્રભુમ્

ગોપાયતિ દિવાદિત્યઃ પ્રજા નક્તન્તુ ચન્દ્રમાઃ।
એકરાત્રે સમેયાતાં સૂર્ય્યાચન્દ્રમસાવુભૌ।
અમાવાસ્યાનિશાયાન્તુ તસ્યાં યુક્તઃ સદા વસેત્

તત્રાવિષ્ટં સર્વમિદન્તનુભિર્નામભિઃ સહ।
એકાકી યશ્ચરત્યેષઃ સૂર્ય્યાઽસૌ ચન્દ્ર ઉચ્યતે

સૂર્ય્યસ્ય યત્ પ્રકાશેન વીક્ષ્યન્તે ચક્ષુષા પ્રજાઃ।
શુક્લાત્મા સંસ્થિતો રુદ્રઃ પિબત્યમ્ભો ગભસ્તિભિઃ

અદ્યતે પીયતે ચૈવાપ્યન્નપાનાત્મકાનિયા।
તનુરાત્મભવા સા વૈ દેહેષ્વેવોપચીયતે

યયા ધત્તે પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્થિરીભૂતેન ચેતસા।
પાર્થિવી સા તનુસ્તસ્ય શાર્વી ધારયતિ પ્રજાઃ

યાવત્ સ્થિતા શરીરેષુ ભૂતાનાં પ્રાણવૃત્તિભિઃ।
વાય્વાત્મિકા તુ ઐશાની સા પ્રાણાઃ પ્રાણિના સહ

પીતાશિતાનિ પચતિ ભૂતાનાં જઠરેષુ યા।
તતઃ પાશુપતી તસ્ય પાચિકા શક્તિરુચ્યતે

યાનીહ સુષિરાણિ સ્યુર્દેહેષ્વન્તર્ગતાનિ વૈ।
વાયોઃ સઞ્ચરણાર્થાય સા ભીમા ચોચ્યતે તનુઃ

વૈતાનદીક્ષિતાનાં તુ યા સ્થિતિર્બ્રહ્મવાદિનામ્।
તનુરુગ્રાત્મિકા સા તુ તેનોગ્રો દીક્ષિતઃ સ્મૃતઃ

યત્તુ સઙ્કલ્પકં તસ્ય પ્રજાસ્વિહ સમં સ્થિતમ્।
સા તનુર્મ્માનસી તસ્ય ચન્દ્રમાઃ પ્રાણિષુ સ્થિતઃ

નવો નવો ભવતિ હિ જાયમાનઃ પુનઃ પુનઃ।
નીયતે યો યથાકામં વિભુધૈઃ પિતૃભિઃ સહ।
મહાદેવોઽમૃતાત્માઽસૌ હ્યમ્મયશ્ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ

તસ્ય યા પ્રથમા નામ્ના તનૂ રૌદ્રી પ્રકીર્તિતા।
પત્ની સુવર્ચલા તસ્ય પુત્રસ્તસ્યાઃ શનૈશ્ચરઃ

ભવસ્ય યા દ્વિતીયા તુ તનુરાપઃ સ્મૃતા તુ વૈ ।
તસ્યોષાઽત્ર સ્મૃતા પત્ની પુત્રશ્ચાપ્યુશના સ્મૃતઃ

શર્વસ્ય યા તૃતીયા તુ નામ ભૂમિસ્તનુઃ સ્મૃતા।
પત્ની તસ્ય વિકેશીતિ પુત્રશ્ચાઙ્ગારકઃ સ્મૃતઃ

ઈશાનસ્ય ચતુર્થસ્ય સ્વર્ગતસ્ય ચ યા તનુઃ।
તસ્ય પત્ની શિવા નામ પુત્રશ્ચાસ્ય મનોજવઃ

નામ્ના પશુપતેર્યા તુ તનુરગ્નિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા।
તસ્ય પત્ની સ્મૃતા સ્વાહા સ્કન્દશ્ચાપિ સુતઃ સ્મૃતઃ

નામ્ના ષષ્ઠસ્ય યા ભીમા તનુરાકાશ ઉચ્યતે।
દિશઃ પત્ન્યઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય સ્વર્ગશ્ચાસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ

ઉગ્રા તનુઃ સપ્તમી યા દીક્ષિતૈર્બ્રાહ્મણૈઃ સ્મૃતા।
દીક્ષા પત્ની સ્મૃતા તસ્ય સન્તાનઃ પુત્ર ઉચ્યતે

નામ્નાઽષ્ટમસ્ય મહતસ્તનુર્યા ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ।
પત્ની તુ રોહિણી તસ્ય પુત્રશ્ચાસ્ય બુધઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય નામભિઃ પરિકીર્તિતાઃ।
તાસ્તુ વન્દ્ય નમસ્યાશ્ચ પ્રતિનામ તનૂષુ વૈ

ભક્તેઃ સૂર્યેઽપ્સુ પૃથિવ્યાં વાય્વગ્નિવ્યોમદીક્ષિતે।
તથા ચ વૈ ચન્દ્રમસિ તનુભિર્નામભિઃ સહ।
પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યમીશ્વરસ્ય નરો હિ સઃ

ઇત્યેતદ્વો મયાખ્યાતં ગુહ્યં ભીમસ્ય તદ્યશઃ।
શન્નોઽસ્તુ દ્વિપદે નિત્યં શન્નોઽસ્તુ ચ ચતુષ્પદે

એતત્ પ્રોક્તં નિદાનં વસ્તનૂનાં નામભિઃ સહ।
મહાદેવસ્ય દેવસ્ય ભૃગોસ્તુ શ્રૃણુત પ્રજાઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મહાદેવતનુવર્ણનં નામ સપ્તવિશોઽધ્યાયઃ