વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 27

॥સૂત ઉવાચ॥
અનુજસ્ય વિકુક્ષેસ્તુ નિમેર્વંશં નિબોધત।
યોઽસૌ નિવેશયામાસ પુરન્દેવપુરોપમમ્

જયન્તમિતિવિખ્યાતં ગૌતમસ્યાશ્રમાભિતઃ।
યસ્યાન્વવાયે યજ્ઞે વૈ જનકાદૃષિસત્તમાત્

નેમિર્નામ સુધર્માત્મા સર્વસત્વનમસ્કૃતઃ।
આસીત્ પુત્રો મહાપ્રાજ્ઞ ઇક્ષ્વાકોર્ભૂરિતેજસઃ

સ શાપેન વસિષ્ઠસ્ય વિદેહઃ સમપદ્યત।
તસ્ય પુત્રો મિથિર્નામ જનિતઃ પર્વભિસ્ત્રિભિઃ

અરણ્યાં મથ્યમાનાયાં પ્રાદુર્ભૂતો મહાયશાઃ।
નામ્ના મિથિરિતિ ખ્યાતો જનનાજ્જનકોઽભવત્

મિથિર્નામ મહાવીર્યો યેનાસૌ મિથિલાભવત્।
રાજાસૌ જનકો નામ જનકાચ્ચાપ્યુદાવસુઃ

ઉદાવસોઃ સુધર્માત્મા જનિતો નન્દિવર્દ્ધનઃ।
નન્દિવર્દ્ધનતઃ શૂરઃ સુકેતુર્નામ ધાર્મિકઃ

સુકેતોરપિ ધર્માત્મા દેવરાતો મહાબલઃ।
દેવરાતસ્ય ધર્માત્મા બૃહદુચ્છ ઇતિ શ્રુતિઃ

બૃહદુચ્છસ્ય તનયો મહાવીર્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
મહાવીર્યસ્ય ધૃતિમાન્ સુધૃતિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

સુધૃતેરપિ ધર્માત્મા ધૃષ્ટકેતુઃ પરન્તપઃ।
ધૃષ્ટકેતુ સુતશ્ચાપિ હર્યશ્વો નામ વિશ્રુતઃ

હર્યશ્વસ્ય મરુઃ પુત્રો મરોઃ પુત્રઃ પ્રતિત્વકઃ।
પ્રતિત્વકસ્ય ધર્માત્મા રાજા કીર્ત્તિરથઃ સુતઃ

પુત્રઃ કીર્ત્તિરથસ્યાપિ દેવમીઢ ઇતિ શ્રુતઃ ।
દેવમીઢસ્ય વિબુધો વિબુધસ્ય સુતો ધૃતિઃ

મહાધૃતિસુતો રાજા કીર્ત્તિરાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
કીર્ત્તિ રાજાત્મજો વિદ્વાન્ મહારોમેતિ વિશ્રુતઃ

મહારોમ્ણસ્તુ વિખ્યાતઃ સ્વર્ણરોમા વ્યજાયત।
સ્વર્ણરોમાત્મજશ્ચાપિ હ્રસ્વરોમાભવનૃપઃ

હ્રસ્વરોમાત્મજો વિદ્વાન્ સીરધ્વજ ઇતિ શ્રુતિઃ।
ઉદ્ભિન્ના કૃષતા યેન સીતા રાજ્ઞા યશસ્વિની।
રામસ્ય મહિષી સાધ્વી સુવ્રતાતિપતિવ્રતા

શાંશપાયન ઉવાચ॥
કથં સીતા સમુત્પન્ના કૃષ્યમાણા યશસ્વિની।
કિમર્થઞ્ચાકૃષદ્રાજા ક્ષેત્રં યસ્મિન્ બભૂવ હ

સૂત ઉવાચ॥
અગ્નિક્ષેત્રે કૃષ્યમાણે અશ્વમેધે મહાત્મનઃ।
વિધિના સુપ્રયુક્તેન તસ્માત્સા તુ સમુત્થિતા

સીરધ્વજાત્તુ જાતસ્તુ ભાનુમાન્નામ મૈથિલઃ।
ભ્રાતા કુશધ્વજસ્તસ્ય સ કાશ્યધિપતિર્નૃપઃ

તસ્ય ભાનુમતઃ પુત્રઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ચ પ્રતાપવાન્।
મુનિસ્તસ્ય સુતશ્ચાપિ તસ્માદૂર્જવહઃ સ્મૃતઃ

ઊર્જવહાત્ સુતદ્વાજઃ શકુનિસ્તસ્ય ચાત્મજઃ।
સ્વાગતઃ શકુનેઃ પુત્રઃ સુવર્ચ્ચાસ્તત્સુતઃ સ્મૃતઃ

શ્રુતો યસ્તસ્ય દાયાદઃ સુશ્રુતસ્તસ્ય ચાત્મજઃ।
સુશ્રુતસ્ય જયઃ પુત્રો જયસ્ય વિજયઃ સુતઃ

વિજયસ્ય ઋતઃ પુત્ર ઋતસ્ય સુનયઃ સ્મૃતઃ।
સુનયાદ્વીતહવ્યસ્તુ વીતહવ્યાત્મજો ધૃતિઃ

ધૃતેસ્તુ બહુલાશ્વોઽભૂદ્બહુલાશ્વસુતઃ કૃતિઃ।
તસ્મિન્ સન્તિષ્ટતે વંશો જનકાનાં મહાત્મનામ્।
ઇત્યેતે મૈથિલાઃ પ્રોક્તાઃ સોમસ્યાપિ નિબોધત

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે વૈવસ્વતમનુવંશકીર્ત્તનં નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ

વાયૂમહાપુરાણમ્ -
ઉત્તરાર્દ્ધમ્ - ૨૮
॥સૂત ઉવાચ ॥
પિતા સોમસ્ય વૈવિપ્રા જજ્ઞેઽત્રિર્ભગવાનૃષિઃ।
સોઽતિ તસ્થૌ સર્વલોકાન્ભગવાન્ત્સ્વેન તેજસા

કર્મણા મનસા વાચા શુભાન્યેવ સમાચરન્।
કાષ્ઠકુડ્યશિલાભૂત ઊર્દ્ધ્વબાહુર્મહાદ્યુતિઃ

સુદુશ્ચરં નામ તપો યેન તપ્તં મહત્પુરા।
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ દિવ્યાનીતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

તસ્યોર્દ્ધ્વરેતસસ્તત્ર સ્થિતસ્યાનિમિષસ્પૃહમ્।
સોમત્વન્તનુરાપેદે મહાબુદ્ધિઃ સ વૈ દ્વિજઃ

ઊર્દ્ધ્વમાચક્રમે તસ્ય સોમત્વં ભાવિતાત્મનઃ।
સોમઃ સુસ્રાવ નેત્રાભ્યાં દશ વા દ્યોતયન્ દિશઃ

તં ગર્ભં વિધિનાદિષ્ટા દશ દેવ્યો દધુસ્તદા।
સમેત્ય ધારયામાસુર્ન ચ તાઃ સમશક્નુવન્

સ તાભ્યઃ સહસૈવાથ દિગ્ભ્યો ગર્ભઃ પ્રભાન્વિતઃ।
યથાવભાસયંલ્લોકાઞ્ઝીતાંશુઃ સર્વભાવનઃ

યદા ન ધારણે શક્તાસ્તસ્ય ગર્ભસ્ય તાઃ સ્ત્રિયઃ।
તતઃ સ તાભિઃ શીતાંશુર્નિપપાત વસુન્ધરામ્

પતન્તં સોમમાલોક્ય બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
રથમારોપયામાસ લોકાનાં હિતકામ્યયા

સ હિ દેવમયો વિપ્રા ધર્મ્માર્થી સત્યસઙ્ગરઃ।
યુક્તો વાજિસહસ્રેણ સિતેનેતિ હિ નઃ શ્રુતમ્

તસ્મિન્નિપતિતે દેવાઃ પુત્રેઽત્રેઃ પરમાત્મનિ।
તુષ્ટુવુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ માનસાઃ સપ્ત વિશ્રુતાઃ

તત્રૈવાઙ્ગિરસસ્તસ્ય ભૃગોશ્ચૈવાત્મજસ્તથા।
ઋગ્ભિર્યજુર્ભિર્બહુભિરથર્વાઙ્ગિરસૈરપિ

તતઃ સંસ્તૂયમાનસ્ય તેજઃ સોમસ્ય ભાસ્વતઃ।
આપ્યાયમાનં લોકાંસ્ત્રીન્ ભાવયામાસ સર્વ્વશઃ

સમેન રથમુખ્યેન સાગરાન્તાં વસુન્ધરામ્।
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો વિપુલ શ્ચકારાભિપ્રદક્ષિણમ્

તસ્ય યચ્ચાપિ તત્તેજઃ પૃથિવીમન્વપદ્યત।
ઓષધ્યસ્તાઃ સમુદ્ભૂતાસ્તેજસા સંજ્વલન્ત્યુત

તાભિર્ધાર્યત્યયં લોકાન્ પ્રજાશ્ચાપિ ચતુર્વિધાઃ।
પોષ્ટા હિ ભગવાન્ સોમો જગતો હિ દ્વિજોત્તમાઃ

સ લબ્ધતેજાસ્તપસા સંસ્તવૈસ્તૈશ્ચ કર્મ્મભિઃ।
તપસ્તેપે મહાભાગઃ પઝાનાં દશતીર્દશ

હિરણ્યવર્ણા યા દેવ્યો ધારયન્ત્યાત્મના જગત્।
વિભુસ્તાસામ્ભવેત્સોમઃ પ્રખ્યાતઃ સ્વેન કર્મ્મણા

તતસ્તસ્મૈ દદૌ રાજ્યં બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ।
બીજૌષધિષુ વિપ્રાણામપાઞ્ચ દ્વિજસત્તમાઃ

સોઽભિષિક્તો મહાતેજા મહારાજ્યેન રાજરાટ્ ।
લોકાનાં ભાવયામાસ સ્વભાવાત્તપતાં વરઃ

સપ્તવિંશતિરિન્દોસ્તુ દાક્ષાયણ્યો મહાવ્રતાઃ।
દદૌ પ્રાચેતસો દક્ષો નક્ષત્રાણીતિ યા વિદુઃ

સ તત્પ્રાપ્ય મહદ્રાજયં સોમઃ સોમવતાં પ્રભુઃ।
સમાજજ્ઞે રાજસૂયં સહસ્રશતદક્ષિણમ્

હિરણ્યગર્ભશ્ચોદ્ગાતા બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વમેયિવાન્।
સદસ્યસ્તત્ર ભગવાન્ હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
સનત્કુમારપ્રમુખૈરાદ્યૈર્બ્રહ્મર્ષિભિર્વૃતઃ

દક્ષિણામદદત્સોમસ્ત્રીલ્લોઁકાનિતિ નઃ શ્રુતમ્।
તેભ્યો બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ સદસ્યેભ્યશ્ચ વૈ દ્વિજાઃ

તં સિની ચ કુહૂશ્ચૈવ વપુઃ પુષ્ટિઃ પ્રભાવસુઃ।
કીર્ત્તિર્ધૃતિશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે

પ્રાપ્યાવભૃથમવ્યગ્રઃ સર્વ્વદેવર્ષિપૂજિતઃ।
અતિરાજાતિરાજેન્દ્રો દશધાતાપયદ્દિશઃ

તદા તત્ પ્રાપ્ય દુષ્પ્રાપમૈશ્વર્યમૃષિસંસ્તુતમ્।
સ વિભ્રમમતિર્વિપ્રા વિનયે વિનયો હતઃ

બૃહસ્પતેઃ સ વૈ ભાર્યાન્તારાં નામ યશસ્વિનીમ્।
જહાર સહસા સર્વ્વાનવમત્યાઙ્ગિરઃસુતાન્

સ યાચ્યમાનો દેવૈશ્ચ તથા દેવર્ષિભિશ્ચ હ।
નૈવ વ્યસર્જયત્તારાં તસ્માયાઙ્ગિરસે તદા

ઉશનાસ્તસ્ય જગ્રાહ પાર્ષ્ણિમઙ્ગિરસો દ્વિજાઃ।
સ હિ શિષ્યો મહાતેજાઃ પિતુઃ પૂર્વં બૃહસ્પતેઃ

તેન સ્નેહેન ભગવાન્ રુદ્રસ્તસ્ય બૃહસ્પતેઃ।
પાર્ષ્ણિગ્રાહોઽભવદ્દેવઃ પ્રગૃહ્યાજગવન્ધનુઃ

તેન બ્રહ્મર્ષિમુખ્યેભ્યઃ પરમાસ્ત્રં મહાત્મના।
ઉદ્દિશ્ય દેવાનુત્સૃષ્ટં યેનૈષાં નાશિતં યશઃ

તત્ર તદ્યુદ્ધમભવત્ પ્રત્યક્ષન્તારકામયમ્।
દેવાનાં દાનવાનાઞ્ચ લોકક્ષયકરં મહત્

તત્ર શિષ્ટાસ્ત્રયો દેવાસ્તુષિતાશ્ચૈવ યે સ્મૃતાઃ।
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુરાદિદેવં પિતામહમ્

તતો નિવાર્યોશનસં રુદ્રં જ્યેષ્ઠઞ્ચ શઙ્કરમ્।
દદાવાઙ્ગિરસે તારાં સ્વયમેવ પિતામહઃ

અન્તર્વત્નીં ચ તાં દૃષ્ટ્વા તારાન્તારાધિપાનનામ્।
ગર્ભમુત્સૃજસે ન ત્વં વિપ્રઃ પ્રાહ બૃહસ્પતિઃ

મદીયાયાં તનૌ યોનૌ ગર્ભો ધાર્યઃ કથઞ્ચન।
અથો નાવસૃજત્તન્તુ કુમારં દસ્યુહન્તમમ્

ઈષિકાસ્તમ્બમાસાદ્ય જ્વલન્તમિવ પાવકમ્।
જાતમાત્રોઽથ ભગવાન્ દેવાનામાક્ષિપદ્વપુઃ

તતઃ સંશયમાપન્નાસ્તારામકથયન્ સુરાઃ।
સત્યં બ્રૂહિ સુતઃ કસ્ય સોમસ્યાથ બૃહસ્પતેઃ

હ્રીયમાણા યદા દેવાન્નાહ સા સાધ્વસાધુ વા ।
તદા તાં શપ્તુમારબ્ધઃ કુમારો દસ્યુહન્તમઃ

સન્નિવાર્ય તદા બ્રહ્મા તારાં ચન્દ્રસ્ય સંશયઃ।
યદત્ર તથ્યન્તદ્‌બ્રૂહિ તારે કસ્ય સુતસ્ત્વયમ્

સા પ્રાઞ્જલિરુવાચેદં બ્રહ્માણં વરદં પ્રભુમ્।
સોમસ્યેતિ મહાત્માનં કુમારન્દસ્યુહન્તમમ્

તતઃ સ તમુપાઘાય સોમો દાતા પ્રજાપતિઃ।
બુધ ઇત્યકરોન્નામ તસ્ય પુત્રસ્ય ધીમતઃ

પ્રતિપૂર્વ્વઞ્ચ ગમને સમભ્યુત્તિષ્ઠતે બુધૈઃ।
ઉત્પાદયામાસ તદા પુત્રં વૈ રાજપુત્રિકા

તસ્ય પુત્રો મહાતેજા બભૂવૈલઃ પુરૂરવાઃ ।
ઉર્વશ્યાં જજ્ઞિરે તસ્ય પુત્રાઃ ષટ્ સુમહૌજસઃ

પ્રસહ્ય ધર્ષિતસ્તત્ર વિવશો રાજયક્ષ્મણા ।
તતો યક્ષ્માભિભૂતસ્તુ સોમઃ પ્રક્ષીણમણ્ડલઃ ।
જગામ શરણાયાથ પિતરં સોઽત્રિમેવ તુ

તસ્ય તત્પાપશમનં ચકારાત્રિર્મહાયશાઃ।
સ રાજયક્ષ્મણા મુક્તઃ શ્રિયા જજ્વાલ સર્વ્વશઃ

એતત્સોમસ્ય વૈ જન્મ કીર્ત્તિતં દ્વિજસત્તમાઃ।
વંશન્તસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ કીર્ત્યમાનં નિબોધત

ધન્યમારોગ્યમાયુષ્યં પુણ્યં કલ્મષશોધનમ્।
સોમસ્ય જન્મ શ્રુત્વૈવ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શોમોત્પત્તિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ

*
વાયૂમહાપુરાણમ્ -
ઉત્તરાર્દ્ધમ્ - ૨૯
સૂત ઉવાચ ॥
સોમસ્ય તુ બુધઃ પુત્રો બુધસ્ય તુ પુરૂરવાઃ।
તેજસ્વી દાનશીલશ્ચ યજ્વા વિપુલદક્ષિણઃ

બ્રહ્મવાદી પરાક્રાન્તઃ શત્રુભિર્યુધિ દુર્જયઃ।
આહર્ત્તા ચાગ્નિહોત્રસ્ય યજ્વનાઞ્ચ દદૌ મહીમ્

સત્યવાક્ કર્મ્મબુદ્ધિશ્ચ કાન્તઃ સંવૃતમૈથુનઃ।
અતીવ પુત્રો લોકેષુ રૂપેણાપ્રતિમોઽભવત્

તં બ્રહ્મવાદિનં દાન્તં ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્।
ઉર્વશી વરયામાસ હિત્વા માનં યશસ્વિની

તયા સહાવસદ્રાજા દશવર્ષાણિ ચાષ્ટ ચ।
સપ્ત ષટ્ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ દશ ચાષ્ટૌ ચ વીર્યવાન્

વને ચૈત્રરથે રમ્યે તથા મન્દાકિનીતટે।
અલકાયાં વિશાલાયાં નન્દને ચ વનોત્તમે

ગન્ધમાદનપાદેષુ મેરુશ્રૃઙ્ગે નગોત્તમે।
ઉત્તરાંશ્ચ કુરૂન્ પ્રાપ્ય કલાપગ્રામમેવ ચ

એતેષુ વનસુખ્યેષુ સુરૈરાચરિતેષુ ચ।
ઉર્વશ્યા સહિતો રાજા રેમે પરમયા મુદા

ઋષય ઊચુઃ॥
ગન્ધર્વા ચોર્વશી દેવી રાજાનં માનુષં કથમ્।
દેવાનુત્સૃજ્ય સમ્પ્રાપ્તા તન્નો બ્રૂહિ બહુશ્રુત

સૂત ઉવાચ॥
બ્રહ્મશાપાભિભૂતા સા માનુષં સમુપસ્થિતા।
ઐલં તુ તં વરારોહા સમયેન વ્યવસ્થિતા

આત્મનઃ શાપમોક્ષાર્થં નિયમં સા ચકાર તુ ।
અનગ્નદર્શનઞ્ચૈવ અકામાત સહ મૈથુનમ્

દ્વૌ મેષૌ શયનાભ્યાશે સ તાવદ્ વ્યવતિષ્ઠતે।
ઘૃતમાત્રં તથાહારઃ કાલમેકન્તુ પાર્થિવ

યદ્યેષ સમયો રાજન્ યાવત્કાલઞ્ચ તે દૃઢમ્।
તાવત્કાલન્તુ વત્સ્યામિ એષ નઃ સમયઃ કૃતઃ

તસ્યાસ્તં સમયં સર્વં સ રાજા પર્યપાલયત્।
એવં સા ચાવસત્ તસ્મિન્ પુરૂરવસિ ભામિની

વર્ષાણ્યથ ચતુઃષષ્ટિં તદ્ભક્ત્યા શાપમોહિતા।
ઉર્વશી માનુષં પ્રાપ્તા ગન્ધર્વ્વા શ્ચિન્તયાન્વિતાઃ

ગન્ધર્વ્વા ઊચુઃ।
ચિન્તયધ્વં મહાભાગા યથા સા તુ વરાઙ્ગના।
આગચ્છેત્તુ પુનર્દ્દેવાનુર્વશી સ્વર્ગભૂષણા

તતો વિશ્વાવસુર્નામ તત્રાહ વદતાં વરઃ।
તયા તુ સમયસ્તત્ર ક્રિયમાણો મતોઽનઘઃ

સમયન્યુત્ક્રમાત્ સા વૈ રાજાનં ત્યક્ષ્યતે યથા।
તદહં વચ્મિ વઃ સર્વં યથા ત્યક્ષ્યતિ સા નૃપમ્

સહસા યોગમેષ્યામિ યુષ્માકં કાર્યસિદ્ધયે।
એવમુક્ત્વા ગતસ્તત્ર પ્રતિષ્ઠાનં મહાયશાઃ

સ નિશાયામથાગમ્ય મેષમેકં જહાર વૈ।
માતૃવદ્વર્ત્તતે સા તુ મેષયોશ્ચારુહાસિની

ગન્ધર્વાગમનં જ્ઞાત્વા શયનસ્થા યશસ્વિની।
રાજાનમબ્રવીત્સા તુ પુત્રો મે હ્રિયતેતિ વૈ

એવમુક્તો વિનિશ્ચિત્ય નગ્નસ્તિષ્ઠતિ વૈ નૃપઃ ।
નગ્નં દ્રક્ષ્યતિ માં દેવી સમયો વિતથો ભવેત્

તતો ભૂયસ્તુ ગન્ધર્વ્વા દ્વિતીયં મેષમાદદુઃ।
દ્વિતીયેઽપહૃતે મેષે ઐલં દેવી તમબ્રવીત્

પુત્રૌ મમ હૃતૌ રાજન્નનાથાયા ઇવ પ્રભો।
એવમુક્તસ્તદોત્થાય નગ્નો રાજા પ્રધાવિતઃ

મેષાબભ્યાં પદવીં રાજન્ ગન્ધર્વ્વૈર્વ્યુત્થિતામથ।
ઉત્પાદિતા તુ મહતી માયા તદ્ભવનં મહત્

પ્રકાશિતન્તુ સહસા તતો નગ્નમવેક્ષ્ય સા।
નગ્નં દૃષ્ટ્વા તિરોઽભૂત્સા અપ્સરા કામરૂપિણી

તિરોભૂતાન્તુ તાં જ્ઞાત્વા ગન્ધર્વાસ્તત્ર તાવુભૌ।
મેષૌ ત્યક્ત્વા ચ તે સર્વે તત્રૈવાન્તર્હિતાભવન્

ઉત્સૃષ્ટાવુરણૌ દૃષ્ટ્વા રાજા ગૃહ્યાગતઃ પ્રભુઃ।
અપશ્યંસ્તાં તુ વૈ રાજા વિલલાપ સુદુઃખિતઃ

ચચાર પૃથિવીં ચૈવ માર્ગમાણસ્તતસ્તતઃ।
અથાપશ્યચ્ચ તાં રાજા કુરુક્ષેત્રે મહાબલઃ

પ્લક્ષતીર્થે પુષ્કરિણ્યાં વિગાઢેનામ્બુનાપ્લુતામ્।
ક્રીડન્તીમપ્સરોભિશ્ચ પઞ્ચભિઃ સહ શોભનામ્

અપશ્યત્સા તતઃ સુભ્રૂ રાજાનમવિદૂરતઃ।
ઉર્વશી તાઃ સખીઃ પ્રાહ અયં સ પુરુષોત્તમઃ

યસ્મિન્નહમવાત્સં હિ દર્શયામાસ તં નૃપમ્ ।
તત આવિર્બભૂવુસ્તાઃ પઞ્ચચૂડાપ્સરાસ્તુ તાઃ

દૃષ્ટ્વા તુ રાજા તાં પ્રીતઃ પ્રલાપાન્ કુરુતે બહૂન્।
આયાહિ તિષ્ઠ મનસા ઘોરે વચસિ તિષ્ઠ હે

એવમાદીનિ સૂક્ષ્માણિ પરસ્પરમભાષત।
ઉર્વ્વશી ત્વબ્રવીચ્ચૈલં સગર્ભાહં ત્વયા પ્રભો

સંવત્સરાત્ કુમારસ્તે ભવિતા નવ સંશયઃ।
નિશામેકાન્તુ વૈ રાજા હ્યવસત્તુ તયા સહ

સમ્પ્રહૃષ્ટો જગામાથ સ્વપુરન્તુ મહાયશાઃ।
ગતે સંવત્સરે રાજા ઉર્વ્વશીં પુનરાગમત્

ઉષિત્વા તુ તયા સાર્દ્ધમેકરાત્રં મહામનાઃ।
કામાર્ત્તશ્ચા બ્રવીદ્દીનો ભવ નિત્યં મમેતિ વૈ

ઉર્વ્વશ્યથાબ્રવીચ્ચૈલં ગન્ધર્વાસ્તે વરં દદુઃ।
તં વૃણીષ્વ મહારાજ બ્રૂહિ ચૈતાંસ્ત્વમેવ હિ

વૃણે નિત્યં હિ સાલોક્યં ગન્ધર્વાણાં મહાત્મનામ્।
તથેત્યુક્ત્વા વરં વવ્રે ગન્ધર્વાશ્ચ તથાસ્ત્વિતિ

સ્થાલીમગ્નેઃ પૂરયિત્વા ગન્ધર્વ્વાશ્ચ તમબ્રુવન્।
અનેન ઇષ્ટ્વા લોકન્તં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં નરાધિપ

તમાદાય કુમારન્તુ નગરાયોપચક્રમે।
નિઃક્ષિપ્ય તમરણ્યાઞ્ચ સ પુત્રન્તુ ગૃહં યયૌ

પુનરાદાય દૃશ્યાગ્નિમશ્વત્થં તત્ર દૃષ્ટવાન્।
સમીપતસ્તુ તં દૃષ્ટ્વા હ્યશ્વત્થં તત્ર વિસ્મિતઃ

ગન્ધર્વ્વેભ્યસ્તથાખ્યાતુમગ્નિના ગાં ગતસ્તુ સઃ ।
શ્રુત્વા તમર્થમશિલમરણિં તુ સમાદિશત્

અશ્વત્થાદરણિં કૃત્વા મથિત્વાગ્નિં યથાવિધિ।
તેનેષ્ટ્વા તુ સલોકં નઃ પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં નરાધિપ।
મથિત્વાગ્નિં ત્રિધા કૃત્વા હ્યયજત્સ નરાધિપઃ

ઇષ્ટ્વા યજ્ઞૈર્બહુવિધૈર્ગતસ્તેષાં સલોકતામ્।
વાસાય ચ સ ગન્ધર્વ્વસ્ત્રેતાયાં સ મહારથઃ।
એકોઽગ્નિઃ પૂર્વમાસીદ્વૈ ઐલસ્ત્રીંસ્તાનકલ્પયત્

એવંપ્રભાવો રાજાસીદૈલસ્તુ દ્વિજસત્તમાઃ।
દેશે પુણ્યતમે ચૈવ મહર્ષિભિરલંકૃતે

રાજ્યં સ કારયામાસ પ્રયાગે પૃથિવી પતિઃ।
ઉત્તરે યામુને તીરે પ્રતિષ્ઠાને મહાયશાઃ

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ ષડિન્દ્રોપમતેજસઃ।
ગન્ધર્વ્વલોકે વિદિતા આયુર્દ્ધીમાનમાવસુઃ

વિશ્વાયુશ્ચ શતાયુશ્ચ ગતાયુશ્ચોર્વશીસુતાઃ।
અમાવસોસ્તુ વૈ જાતો ભીમો રાજાથ વિશ્વજિત્

શ્રીમાન્ ભીમસ્ય દાયાદો રાજાસીત્કાઞ્ચનપ્રભઃ।
વિદ્વાંસ્તુ કાઞ્ચનસ્યાપિ સુહોત્રોઽભૂન્મહાબલઃ

સુહોત્રસ્યાભજ્જહ્નુઃ કેશિકાગર્ભસમ્ભવઃ।
પ્રતિગત્ય તતો ગઙ્ગા વિતતો યજ્ઞકર્મ્મણિ

પ્લાવયામાસ તં દેશં ભાવિનોઽર્થસ્ય દર્શનાત્।
ગઙ્ગયા પ્લાવિતં દૃષ્ટ્વા યજ્ઞવાટં સમન્તતઃ

સૌહોત્રિર્વરદઃ ક્રુદ્ધો ગઙ્ગાં સંરક્તલોચનઃ।
અસ્ય ગઙ્ગેઽવલેપસ્ય સદ્યઃ ફલમવાપ્નુહિ

એતત્તે વિફલં સર્વ્વં પીતમમ્ભઃ કરોમ્યહમ્।
રાજર્ષિણા તતઃ પીતાં ગઙ્ગાં દૃષ્ટ્વા સુરર્ષયઃ

ઉપનિન્યુર્મહાભાગા દુહિતૃત્વેન જાહ્નવીમ્।
યૌવનાશ્વસ્ય પૌત્રીન્તુ કાવેરીઞ્જહ્નુરાવહત્

યુવનાશ્વસ્ય શાપેન ગઙ્ગા યેન વિનિર્મમે ।
કાવેરીં સરિતાં શ્રેષ્ઠાં જહ્નુભાર્ય્યામનિન્દિતામ્

જહ્નુશ્ચ દયિતં પુત્રં સુહોત્રં નામ ધાર્મિકમ્।
કાવેર્ય્યાં જનયામાસ અજકસ્તસ્ય ચાત્મજઃ

અજકસ્ય તુ દાયાદો બલાકાશ્વો મહાયશાઃ।
બભૂવુશ્ચ ગયઃ શીલઃ કુશસ્તસ્યાત્મજઃ સ્મૃતઃ

કુશપુત્રા બભૂવુશ્ચ ચત્વારો વેદવર્ચસઃ।
કુશાશ્વઃ કુશનાભશ્ચ અમૂર્ત્તારયશોવસુઃ

કુશસ્તમ્બસ્તપસ્તેપે પુત્રાર્થી રાજસત્તમઃ।
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે વૈ શતક્રતુમપશ્યત

તમુગ્રતપસં દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ।
સમર્થઃ પુત્રજનને સ્વયમેવાસ્ય શાશ્વતઃ

પુત્રત્વં કલ્પયામાસ સ્વયમેવ પુરન્દરઃ।
ગાધિર્નામાભવત્પુત્રઃ કૌશિકઃ પાકશાસનઃ

પૌરુકુત્સાભવદ્ભાર્યા ગાધિસ્તસ્યામજાયત।
પૂર્વ્વં કન્યાં મહાભાગાં નામ્ના સત્યવતીં શુભામ્।
તાં ગાધિપુત્રઃ કાવ્યાય ઋચીકાય દદૌ પ્રભુઃ

તસ્યાં પુત્રસ્તુ વૈ ભર્ત્તા ભાર્ગવો ભૃગુનન્દનઃ।
પુત્રાર્થે સાધયામાસ ચરું ગાધેસ્તથૈવ ચ

તથા ચાહૂય સુધૃતિઋચીકો ભાર્ગવસ્તદા।
ઉપયોજ્યશ્ચરુરયં ત્વયા માત્રા ચ તેશુભે

તસ્યાં જનિષ્યતે પુત્રો દીપ્તિમાન્ ક્ષત્રિયર્ષભઃ।
અજેયઃ ક્ષત્રિયૈર્યુદ્ધે ક્ષત્રિયર્ષભસૂદનઃ

તવાપિ પુત્રં કલ્યાણિ ધૃતિન્તં તપોધનમ્।
શમાત્મકં દ્વિજશ્રેષ્ઠં ચરુરેષ વિધાસ્યતિ

એવમુક્ત્વા તુ તાં ભાર્ય્યામૃચીકો ભૃગુનન્દનઃ।
તપસ્યાભિરતો નિત્યમરણ્યં પ્રવિવેશ હ

ગાધિઃ સદારસ્તુ તદા ઋચીકાશ્રમમભ્યગાત્।
તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગેન સુતાં દ્રષ્ટું નરેશ્વરઃ

ચરુદ્વયં ગૃહીત્વા તુ ઋષેઃ સત્યવતી સદા।
ભર્ત્તુર્વચનમવ્યગ્રા હૃષ્ટા માત્રે ન્યવેદયત્

માતા તુ તસ્યૈ દૈવેન દુહિત્રે સ્વં ચરું દદૌ ।
તસ્યાશ્ચરુમથાજ્ઞાનાદાત્મનઃ સા ચકાર હ

અથ સત્યવતી ગર્ભં ક્ષત્રિયાન્તકરં શુભમ્।
ધારયામાસ દીપ્તેન વપુષા ઘોરદર્શના

તમૃચીકસ્તતો દૃષ્ટ્વા યોગેનાપ્યનુમૃશ્ય ચ।
તદાબ્રવીદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વાં ભાર્ય્યાં વરવર્ણિનીમ્

માતુઃ સિદ્ધ્યતિ તે ભદ્રે ચરુવ્યત્યાસહેતુના।
જનિષ્યતિ હિ પુત્રસ્તે ક્રૂરકર્માતિદારુણઃ

માતા જનિષ્યતે વાપિ તથાભૂતં તપોધનમ્ ।
વિશ્વં હિ બ્રહ્મ તપસા મયા તત્ર સમર્પિતમ્

એવમુક્તા મહાભાગા ભર્ત્રા સત્યવતી તદા।
પ્રસાદયામાસ પતિં સુતો મે નેદૃશો ભવેત્।
બ્રાહ્મણાપસદસ્ત્વન્ય ઇત્યુક્તો મુનિરબ્રવીત્

નૈષ સઙ્કલ્પિતઃ કામો મયા ભદ્રે તથા ત્વયા ।
ઉગ્રકર્મા ભવેત્ પુત્રઃ પિતુર્માતુશ્ચ કારણાત્

પુનઃ સત્યવતી વાક્યમેવમુક્તાબ્રવીદિદમ્।
ઇચ્છઁલ્લોકાનપિ મુને સૃજેથાઃ કિં પુનઃ સુતમ્

શમાત્મકમૃજું ભર્ત્તઃ પુત્રં મે દાતુમર્હસિ।
કામમેવંવિધઃ પુત્રો મમ સ્યાત્તુ વદ પ્રભો

મય્યન્યથા ન શક્યં વૈ કર્તુમેવ દ્વિજોત્તમ।
તતઃ પ્રસાદમકરોત્ સ તસ્યાસ્તપસો બલાત્

પુત્રે નાસ્તિ વિશેષો મે પૌત્રે વા વરવર્ણિનિ।
ત્વયા યથોક્તં વચનં તથા ભદ્રે ભવિષ્યતિ

તસ્માત્ સત્યવતી પુત્રં જનયામાસ ભાર્ગવમ્।
તપસ્યભિરતન્દાન્તં જમદગ્નિઃ શમાત્મકમ્

ભૃગોશ્ચરુવિપર્યાસે રૌદ્રવૈષ્ણવયોઃ પુરા।
યમનાદ્વૈષ્ણવસ્યાગ્નેર્જમદગ્નિરજાયત

વિશ્વામિત્રં તુ દાયાદં ગાધિઃ કુશિકનન્દનઃ।
પ્રાપ્ય બ્રહ્મર્ષિસહિતો (સવિતા) જગામ બ્રહ્મણાવૃતઃ

સા હિ સત્યવતી પુણ્યા સત્યવ્રતપરાયણા।
કૌશિકીતિ સમાખ્યાતા પ્રવૃત્તેયં મહાનદી

પરિસ્રુતા મહાભાગા કૌશિકી સરિતાં વરા।
ઇક્ષ્વાકુવંશે ત્વભવત્સુવેણુર્નામ પાર્થિવઃ

તસ્ય કન્યા મહાભાગા કામલી નામ રેણુકા।
રેણુ કાયાન્તુ કામલ્યાં તપોધૃતિસમન્વિતઃ।
આર્ચીકો જનયામાસ જમદગ્નિઃ સુદારુણમ્

સર્વવિદ્યાન્તગં શ્રેષ્ઠં ધનુર્વેદસ્ય પારગમ્।
રામં ક્ષત્રિય હન્તારં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્

ઔર્વ્વસ્યૈવમૃચીકસ્ય સત્યવત્યાં મહામનાઃ।
જમદગ્નિસ્તતો વીર્ય્યાજ્જજ્ઞે બ્રહ્મવિદાં વરઃ।
મધ્યમશ્ચ શુનઃશેફઃ શુનઃપુચ્છઃ કનિષ્ઠકઃ

વિશ્વામિત્રસ્તુ ધર્માત્મા નામ્ના વિશ્વરથઃ સ્મૃતઃ ।
જજ્ઞે ભૃગુપ્રસાદેન કૌશિકાદ્વંશવર્દ્ધનઃ

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રસ્તુ શુનઃશેફોઽભવન્મુનિઃ।
હરિશ્ચન્દ્રસ્ય યજ્ઞે તુ પશુત્વે નિયુતઃ સવૈ।
દેવૈર્દત્તઃ સ વૈ યસ્માદ્દેવરાતસ્તતોઽભવત્

વિશ્વામિત્રસ્ય પુત્રાણાં શુનઃ શેફોઽગ્રજઃ સ્મૃતઃ।
મધુચ્છન્દો નયશ્ચૈવ કૃતદેવૌ ધ્રુવાષ્ટકૌ

કચ્છપઃ પૂરણશ્ચૈવ વિશ્વામિત્રસુતાસ્તુ વૈ।
તેષાં ગોત્રાણિ બહુધા કૌશિકાનાં મહાત્મનામ્

પાર્થિવા દેવરાતાશ્ચ યાજ્ઞવલ્ક્યા સમર્ષણાઃ ।
ઉદુમ્બરા ઉદુમ્લાનાસ્તારકા યમમુઞ્ચતાઃ

લોહિણ્યો રેણવશ્ચૈવ તથા કારીષવઃ સ્મૃતાઃ।
બભ્રવઃ પાણિનશ્ચૈવ ધ્યાવજપ્યાસ્તથૈવ ચ

શાલાવત્યા હિરણ્યાક્ષાઃ સ્યઙ્કૃતા ગાલવાઃ સ્મૃતાઃ ।
દેવલા યામદૂતાશ્ચ શાલઙ્કાયનબાષ્કલાઃ

દદાતિ બાદરાશ્ચાન્યે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ।
ઋષ્યન્તરવિવાઙ્યાસ્તે બહવઃ શૌશિકાઃ સ્મૃતાઃ

કૌશિકાસોશ્રુમાશ્ચૈવ તથાન્યે સૈધવાયનાઃ।
પૌરોરવસ્ય પુણ્યસ્ય બ્રહ્મર્ષેઃ કૌશિકસ્ય તુ

દૃષદ્વતીસુતશ્ચાપિ વિશ્વામિત્રાત્તથાષ્ટકઃ।
અષ્ટકસ્ય સુતો યો હિ પ્રોક્તો જહ્નુગણોમયા

ઋષય ઊચુઃ ॥
કિં લક્ષણેન ધર્મેણ તપસેહ શ્રુતેન વા।
બ્રાહ્મણ્યં સમનુપ્રાપ્તં વિશ્વામિત્રાદિભિર્નૃપૈઃ

યેન યોનાભિધા નેન બ્રાહ્મણ્યં ક્ષત્રિયા ગતાઃ ।
વિશેષં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તપસા દાનતસ્તથા

એવમુક્તસ્તતો વાક્યમબ્રવીદિદમર્થવત્।
અન્યાયોપગતૈર્દ્રવ્યૈરાહૃત્ય યજને ધિયા।
ધર્માભિકાંક્ષી યજતે ન ધર્મફલમશ્નુતે

ધર્મ્મં ચૈતં સમાખ્યાય પાપાત્મા પુરુષાધમઃ।
દદાતિ દાનં વિપ્રેભ્યો લોકાનાં દમ્ભકારણાત્

જપં કૃત્વા તથા તીવ્રં ધનલોભાન્નિરઙ્કુશઃ।
રાગમોહાન્વિતો હ્યન્તે પાવનાર્થં દદાતિ યઃ

તેન દત્તાનિ દાનાનિ અફલાનિ ભવન્ત્યુત।
તસ્ય ધર્મ્મપ્રવૃત્તસ્ય હિંસકસ્ય દુરાત્મનઃ

એવં લબ્ધ્વા ધનં મોહાદ્દદતો યજતશ્ચ હ।
સક્લિષ્ટકર્મણો દાનં ન તિષ્ઠતિ દુરાત્મનઃ

ન્યાયાગતાનાં દ્રવ્યાણાં તીર્થે સમ્પ્રતિપાદનમ્।
કામાનનભિસન્ધાય યજતે ચ દદાતિ ચ

સ દાનફલમાપ્નોતિ તચ્ચ દાનં સુખોદયમ્।
દાનેન ભોગાનાપ્નોતિ સ્વર્ગં સત્યેન ગચ્છતિ

તપસા તુ સુતપ્તેન લોકાન્ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ ।
વિષ્ટભ્ય સ તુ તેજસ્વી લોકેષ્વાનન્ત્યમશ્નુતે

દાનાચ્છ્રેયાંસ્તથા યજ્ઞો યજ્ઞાચ્છ્રેયસ્તથા તપઃ।
સંન્યાસસ્તપસઃ શ્રેયાંસ્તસ્માજ્જ્ઞાનં ગુરુઃ સ્મૃતમ્

શ્રૃયન્તે હિ તપઃસિદ્ધાઃ ક્ષાત્રોપેતા દ્વિજાતયઃ।
વિશ્વામિત્રો નરપતિર્માન્ધાતા સંકૃતિઃ કપિઃ

કપેશ્ચ પુરુકુત્સશ્ચ સત્યશ્ચાનૃહવાનૃથુઃ
આર્ષ્ટિષેણોઽમીઢશ્ચ ભાગાન્યોન્યસ્તથૈવ ચ

કક્ષીવશ્ચૈવ શિજયસ્તથાન્યે ચ મહારથાઃ।
રથીતરશ્ચ રુન્દશ્ચ વિષ્ણુવૃદ્ધાદયો નૃપાઃ

ક્ષાત્રોપેતાઃ સ્મૃતા હ્યેતે તપસા ઋષિતાઙ્ગતાઃ ।
એતે રાજર્ષયઃ સર્વ્વે સિદ્ધિં સુમહતીઙ્ગતાઃ।
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અયોર્વંશં મહાત્મનઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ચન્દ્રવંશકીર્તનં નામોનત્રિશોઽધ્યાયઃ