વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 25-2

॥સૂત ઉવાચ॥
સંપિબન્નિવ તૌ દૃષ્ટ્વા મધુપિઙ્ગાયતેક્ષણઃ ।
પ્રહૃષ્ટવદનોઽત્યર્થમભવચ્ચ સ્વકીર્ત્તનાત્

ઉમાપતિર્વિરૂપાક્ષો દક્ષયજ્ઞવિનાશનઃ।
પિનાકી ખણ્ડપરશુર્ભૂતપ્રાન્તસ્ત્રિલોચનઃ

તતઃ સ ભગવાન્ દેવઃ શ્રુત્વા વાક્યામૃતં તયોઃ।
જાનન્નપિ મહાભાગઃ પ્રીતપૂર્વમથાબ્રવીત્

કૌ ભવન્તૌ મહાત્માનૌ પરસ્પરહિતૈષિણૌ।
સમેતાવમ્બુજાભાક્ષૌ તસ્મિન્ ઘોરે જલપ્લવે

તાવૂચતૂર્મહાત્માનૌ સન્નિરીક્ષ્ય પરસ્પરમ્।
ભગવન્ કિઞ્ચ તથ્યેન વિજ્ઞાતેન ત્વયા વિભો।
કુત્ર વા સુખમાનન્ત્યમિચ્છાચારમૃતે ત્વયા

ઉવાચ ભગવાન્ દેવો મધુરશ્લક્ષ્ણયા ગિરા।
ભો ભો હિરણ્યગર્ભ ત્વાં ત્વાં ચ કૃષ્ણ વદામ્યહમ્

પ્રીતોઽહમનયા ભક્ત્યા શાશ્વતાક્ષરયુક્તયા।
ભવન્તૌ માનનીયૌ વૈ મમ હ્યર્હતરાવુભૌ।
યુવાભ્યાં કિં દદામ્યદ્ય વરાણાં વરમુત્તમમ્

તેનૈવમુક્તે વચને બ્રહ્માણં વિષ્ણુરબ્રવીત્ ।
બ્રૂહિ બ્રૂહિ મહાભાગ વરો યસ્તે વિવક્ષિતઃ

પ્રજાકામોઽસ્મ્યહં વિષ્ણો પુત્રમિચ્છામિ ધૂર્વહમ્।
તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા વેરપ્સુઃ પુત્રલિપ્સયા

અથ વિષ્ણુરુવાચેદં પ્રજાકામં પ્રજાપતિમ્।
વીરમપ્રતિમં પુત્રં યત્ત્વમિચ્છસિ ધૂર્વહમ્

પુત્રત્વેનાભિયુઙ્ક્ષ્વ ત્વં દેવદેવં મહેશ્વરમ્।
સતસ્ય વાક્યં સંપૂજ્ય કેશવસ્ય પિતામહઃ

ઈશાનં વરદં રુદ્રમભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઉવાચ પુત્રકામસ્તુ વાક્યાનિ સહ વિષ્ણુના

યદિ મે ભગવાન્ પ્રીતઃ પુત્રકામસ્ય નિત્યશઃ।
પુત્રો મે ભવ વિશ્વાત્મન્ સ્વતુલ્યો વાપિ ધૂર્વ્વહઃ।
નાન્યં વરમહં વવ્રે પ્રીતે ત્વયિ મહેશ્વર

તસ્ય તાં પ્રાર્થનાં શ્રુત્વા ભગવાન્ ભગનેત્રહા।
નિષ્કલ્મષમમાયઞ્ચ બાઢમિત્યબ્રવીદ્વચઃ

યદા કાર્યસમારમ્ભે કસ્મિંશ્ચિત્તવ સુવ્રત।
અનિષ્ણત્તૌ ચ કાર્યસ્ય ક્રોધસ્ત્વાં સમુપેષ્યતિ।
આત્મૈકાદશ યે રુદ્રા વિહિતાઃ પ્રાણ હેતવઃ

સોઽહમેકાદશાત્મા વૈ શૂલહસ્તઃ સહાનુગઃ।
ઋષિર્મ્મિત્રો મહાત્મા વૈ લલાટાદ્ભવિતા તદા

પ્રસાદમતુલં કૃત્વા બ્રહ્મણસ્તાદૃશં પુરા।
વિષ્ણું પુનરુવાચેદં દદામિ ચ વરન્તવ

સ હોવાચ મહાભાગો વિષ્ણુર્ભવમિદં વચઃ।
સર્વ્વમેતત્ કૃતં દેવ પરિતુષ્ટોઽસિ મે યદિ।
ત્વયિ મે સુપ્રતિષ્ઠાઽસ્તુ ભક્તિરમ્બુદવાહન

એવમુક્તસ્તતો દેવસ્તમભાષત કેશવમ્।
વિષ્ણો શ્રૃણુ યથા દેવ પ્રીતોઽહન્તવ શાશ્વત

પ્રકાશઞ્ચાપ્રકાશઞ્ચ જઙ્ગમં સ્થાવરઞ્ચ યત્ ।
વિશ્વરૂપમિદં સર્વ્વં રુદ્રનારાયણાત્મકમ્

અહમગ્નિર્ભવાન્ સોમો ભવાન્ રાત્રિરહં દિનમ્।
ભવાનૃતમહં સત્યં ભવાન્ ક્રતુરહં ફલમ્

ભવાન્ જ્ઞાનમહં જ્ઞેયં યજ્જપિત્વા સદા જનાઃ ।
માં વિશન્તિ ત્વયિ પ્રીતે જનાઃ સુકૃતકારિણઃ।
આવાભ્યાં સહિતા ચૈવ ગતિર્નાન્યા યુગક્ષયે

આત્માનં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ પુરુષં શિવમ્।
ભવાનર્દ્ધશરીરં મે ત્વહન્તવ યથૈવ ચ

વામપાર્શ્વમહમ્મહ્યં શ્યામં શ્રીવત્સલક્ષણમ્ ।
ત્વઞ્ચ વામેતરં પાર્શ્વં ત્વહં વૈ નીલલોહિતઃ

ત્વઞ્ચ મે હ્વદયં વિષ્ણો તવ ચાહં હૃદિ સ્થિતઃ।
ભવાન્ સર્વ્વસ્ય કાર્યસ્ય કર્ત્તાહમધિદૈવતમ્

તદેહિ સ્વસ્તિ તે વત્સ ગમિષ્યામ્યમ્બુદપ્રભ।
એવમુક્ત્વા ગતો વિષ્ણોર્દેવોઽન્તર્દ્ધાનમીશ્વરઃ

તતઃ સોઽન્તર્હિતે દેવે સંપ્રહૃષ્ટસ્તદા પુનઃ।
અશેત શયને ભૂપ પ્રવિશ્યાન્તર્જલે હરિઃ

તં પદ્મં પદ્મગર્ભાભં પદ્માક્ષઃ પદ્મસમ્ભવઃ।
સમ્પ્રહૃષ્ટમના બ્રહ્મા ભેજે બ્રાહ્મં તદાસનમ્

અથ દીર્ઘણ કાલેન તત્રાપ્યપ્રતિમાવુભૌ।
મહાબલૌ મહાસત્ત્વૌ ભ્રાતરૌ મધુકૈટભૌ

ઊચતુશ્વૈવ વચનં ભક્ષ્યો વૈ નૌ ભવિષ્યસિ ।
એવમુક્ત્વા તુ તૌ તસ્મિન્નન્તર્દ્ધાનં ગતાવુભૌ

દારુણન્તુ તયોર્ભાવં જ્ઞાત્વા પુષ્કરસમ્ભવઃ ।
માહાત્મ્યં ચાત્મનો બુદ્ધ્વા વિજ્ઞાતુમુપચક્રમે

કર્ણિકાઘટનં ભૂયો નાભ્યજાનાદ્યદા ગતિમ્।
તતઃ સ પદ્મનાલેન અવતીર્ય્ય રસાતલમ્।
કૃષ્ણાજિનોત્તરાસઙ્ગન્દદૃશેઽન્તર્જલે હરિમ્

સ ચ તં બોધયામાસ વિબુદ્ધં ચેદમબ્રવીત્ ।
ભૂતેભ્યો મે ભયં દેવ ત્રાયસ્વોત્તિષ્ઠ શઙ્કુરુ

તતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સપ્રહાસમરિન્દમઃ।
ન ભેતવ્યં ન ભેતવ્યમિત્યુવાચ મુનિઃ સ્વયમ્

તસ્માત્પૂર્વં ત્વયા ચોક્તં ભૂતેભ્યો મે મહદ્ભયમ્।
તસ્માદ્ભૂતાદિવાક્યૈસ્તૌ દૈત્યૌ ત્વં નાશયિષ્યસિ

ભૂર્ભૂવઃસ્વસ્તતો દેવં વિવિશુસ્તમયોનિજમ્ ।
તતઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા તમેવાસીનમાગતમ્

ગતે તસ્મિંતતોઽનન્ત ઉદ્ગીર્ય ભ્રાતરૌ મુખાત્।
વિષ્ણું જિષ્ણુઞ્ચ પ્રોવાચ બ્રહ્માણમભિરક્ષતામ્।
મધુકૈટભયોર્જ્ઞાત્વા તયોરાગમનં પુનઃ

ચક્રાતે રૂપ સાદૃશ્યં વિષ્ણોર્જિષ્ણોશ્ચ સત્તમૌ।
કૃતસાદૃશ્યરૂપૌ તૌ તાવેવાભિમુખૌ સ્થિતૌ

તતસ્તૌ પ્રોચતુર્દ્દૈત્યૌ બ્રહ્માણં દારુણં વચઃ।
અસ્માકં યુધ્યમાનાનાં મધ્યે વૈ પ્રાશ્નિકો ભવ

તતસ્તૌ જલમાવિશ્ય સંસ્તમ્ભ્યાપઃ સ્વમાયયા ।
ચક્રતુસ્તુમુલં યુદ્ધં યસ્ય યેનેપ્સિતં તદા

તેષાન્તુ યુધ્યમાનાનાં દિવ્યં વર્ષશતઙ્ગતમ્।
ન ચ યુદ્ધમદોત્સેકો હ્યન્યોન્યં સંન્યવર્ત્તત

લક્ષણદ્વયસંસ્થાનાદ્રૂપવન્તૌ સ્થિતેઙ્ગિતૌ।
સાદૃશ્યાદ્વ્યાકુલમના બ્રહ્મા ધ્યાનમુપાગમત્

સ તયોરન્તરં બુદ્ધ્વા બ્રહ્મા દિવ્યેન ચક્ષુષા।
પદ્મકેસરજં સૂક્ષ્મં બબન્ધ કવચન્તયોઃ।
આમેખલઞ્ચ ગાત્રઞ્ચ તતો મન્ત્રમુદાહરત્

જપતસ્ત્વભવત્કન્યા વિશ્વરૂપસમુત્થિતા।
પદ્મેન્દુવદનપ્રખ્યા પદ્મહસ્તા શુભા સતી।
તાં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતૌ દૈત્યૌ ભયાદ્વર્ણવિવર્જ્જિતૌ

તતઃ પ્રોવાચ તાં કન્યાં બ્રહ્મા મધુરયા ગિરા।
કાઽત્ર ત્વમવગન્તવ્યા બ્રૂહિ સત્યમનિન્દિતે

સામ્ના સંપૂજ્ય સા કન્યા બ્રહ્માણં પ્રાઞ્જલિસ્તદા ।
મોહિનીં વિદ્ધિ માં માયાં વિષ્ણોઃ સન્દેશકારિણીમ્

ત્વયા સઙ્કીર્ત્ત્યમાનાઽહં બ્રહ્મન્ પ્રાપ્તા ત્વરાયુતા।
અસ્યાઃ પ્રીતમના બ્રહ્મા ગૌણં નામ ચકાર હ

મયા ચ વ્યાહૃતા યસ્માત્ત્વઞ્ચૈવ સમુપસ્થિતા।
મહાવ્યાહૃતિરિત્યેવ નામ તે વિચરિષ્યતિ

ઉત્થિતા ચ શિરો ભિત્ત્વા સાવિત્રી તેન ચોચ્યતે।
એકાનંશાત્તુ યસ્માત્ત્વમનેકાંશા ભવિષ્યસિ

ગૌણાનિ તાવદેતાનિ કર્મજાન્યપરાણિ ચ।
નામાનિ તે ભવિષ્યન્તિ મત્પ્રસાદાત્ શુભાનને

તતસ્તૌ પીડ્યમાનૌ તુ વરમેનમયાચતામ્।
અનાવૃતં નૌ મરણં પુત્રત્વઞ્ચ ભવેત્તવ

તથેત્યુક્ત્વા તતસ્તૂર્ણમનયત્ યમસાદનમ્।
અનયત્ કૈટભં વિષ્ણુર્જિષ્ણુશ્ચાપ્યનયન્મધુમ્

એવન્તૌ નિહતૌ દૈત્યૌ વિષ્ણુના જિષ્ણુના સહ।
પ્રીતેન બ્રહ્મણા ચાથ લોકાનાં હિતકામ્યયા

પુત્રત્વમીશેન યથા હ્યાત્મા દત્તો નિબોધત।
વિષ્ણુના જિષ્ણુના સાર્દ્ધં મધુકૈટભયોસ્તથા।
સમ્પરાયે વ્યતિક્રાન્તે બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત

અદ્ય વર્ષશતં પૂર્ણં સમયઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ।
સંક્ષેપસંપ્લવઙ્ઘોરં સ્વસ્થાનં યામિ ચાપ્યહમ્

સ તસ્ય વચસા દેવઃ સંહારમકરોત્તદા।
મહીં નિસ્થાવરાં કૃત્વા પ્રકૃતિસ્થાંશ્ચ જઙ્ગમાન્

યદિ ગોવિન્દ ભદ્રન્તે ક્ષિપ્તસ્તે યાદસાં પતિઃ।
બ્રૂહિ યત્ કરણીયં સ્યાન્મયા તે લક્ષ્મિવર્દ્ધન

બાઢં શ્રૃણુ હેમાભ પદ્મયોને વચો મમ ।
પ્રસાદો યસ્ત્વયા લબ્ધ ઈશ્વરાત્ પુત્રલિપ્સયા

તન્તથા સફલં કૃત્વા મત્તોઽભૂદનૃણો ભવાન્।
ચતુર્વિધાનિ ભૂતાનિ સૃજ ત્વં વિસૃજસ્વ વા

અવાપ્ય સંજ્ઞાઙ્ગોવિન્દાત્ પદ્મયોનિઃ પિતામહઃ।
પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમનાસ્તેપે તપ ઉગ્રં તતો મહત્

તસ્યૈવન્તપ્યમાનસ્ય ન કિઞ્ચિત્સમવર્ત્તત।
તતો દીર્ઘેણ કાલેન દુઃખાત્ ક્રોધો વ્યવર્દ્ધત

સક્રોધાવિષ્ટનેત્રભ્યામપતન્નશ્રુબિન્દવઃ ।
તતસ્તેભ્યોઽશ્રુબિન્દુભ્યો વાતપિત્તકફાત્મકાઃ

મહાભાગા મહાસત્ત્વાઃ સ્વસ્તિકૈરભ્યલઙ્કૃતાઃ।
પ્રકીર્ણકેશાઃ સર્પાસ્તે પ્રાદુર્ભૂતા મહાવિષાઃ

સર્પાંસ્તથાગ્રજાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માત્માનમનિન્દત।
અહો ધિક્ તપસા મહ્યં ફલમીદૃશકં યદિ।
લોકવૈનાશિકી જજ્ઞે આદાવેવ પ્રજા મમ

તસ્ય તીવ્રાભવન્મૂર્ચ્છા ક્રોધામર્ષસમુદ્ભવા।
મૂર્ચ્છાભિતાપેન તદા જહૌ પ્રાણાન્ પ્રજાપતિઃ

તસ્યાપ્રતિમવીર્યસ્ય દેહાત્ કારુણ્યપૂર્વકમ્।
આત્મૈકાદશ તે રુદ્રાઃ પ્રોદ્ભૂતા રુદતસ્તથા।
રોદનાત્ ખલુ રુદ્રાસ્તે રુદ્રત્વં તેન તેષુ તત્

યે રુદ્રાઃ ખલુ તે પ્રાણા યે પ્રાણાસ્તે તદાત્મકાઃ।
પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં જ્ઞેયાઃ સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતાઃ

અત્યુગ્રસ્ય મહત્ત્વસ્ય સાધુના ચરિતસ્ય ચ।
તસ્ય પ્રાણાન્ દદૌ ભૂયસ્ત્રિશૂલી નીલલોહિતઃ।
લલાટાત્ પદ્મયોનેસ્તુ પ્રભુરેકાદશાત્મકઃ

બ્રહ્મણઃ સોઽદદાત્ પ્રાણાનાત્મજઃ સ તદા પ્રભુઃ।
પ્રહૃષ્ટવદનો રુદ્રઃ કિંચિત્ પ્રત્યાગતાસવમ્।
અભ્યભાષત્તદા દેવો બ્રહ્માણં પરમં વચઃ

ઉપયાચસ્વ માં બ્રહ્મન્ સ્મર્ત્તુમર્હસિ ચાત્મનઃ।
માં ચ વેત્થાત્મજં રુદ્રં પ્રસાદં કુરુ મે પ્રભો

શ્રુત્વા ત્વિદં વચસ્તસ્ય પ્રભૂતઞ્ચ મનોગતમ્।
પિતામહઃ પ્રસન્નાત્મા નેત્રે ફુલ્લામ્બુજપ્રભૈઃ

તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરયા ગિરા।
ઉવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા શુદ્ધજામ્બૂનદપ્રભઃ

ભો ભો વદ મહાભાગ આનન્દયસિ મે મનઃ।
કો ભવાન્ વિશ્વભૂતિસ્ત્વં સ્થિત એકાદશાત્મકઃ

એવમુક્તો ભગવતા બ્રહ્મણાઽનન્તતેજસા।
તતઃ પ્રત્યવદદ્રુદ્રો હ્યભિવાદ્યાત્મજૈઃ સહ

યત્તે વરમહં બ્રહ્મન્ યાચિતો વિષ્ણુના સહ।
પુત્રો મે ભવ દેવેતિ ત્વત્તુલ્યો વાપિ ધૂર્વહઃ

લોકેષુ વિશ્રુતૈઃ કાર્યં સર્વૈર્વિશ્વાત્મસમ્ભવૈઃ।
વિષાદન્ત્યજ દેવેશ લોકાંસ્ત્વં સ્રષ્ટુમર્હસિ

એવં સ ભગવાનુક્તો બ્રહ્મા પ્રીતમનાભવત્ ।
રુદ્રં પ્રત્યવદદ્ભૂયો લોકાન્તે નીલલોહિતમ્

સાહાય્યં મમ કાર્યાર્થં પ્રજાઃ સૃજ મયા સહ।
બીજી ત્વં સર્વભૂતાનાં તત્પ્રપન્નસ્તથા ભવ।
બાઢમિત્યેવ તાં વાણીં પ્રતિજગ્રાહ શઙ્કરઃ

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મા કૃષ્ણાજિનવિભૂષિતઃ।
મનોઽગ્રે સોઽસૃજદ્દેવો ભૂતાનાં ધારણાં તતઃ।
જિહ્વાં સરસ્વતીઞ્ચૈવ તતસ્તાં વિશ્વરૂપિણીમ્

ભૃગુમઙ્ગિરસં દક્ષં પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્।
વસિષ્ઠઞ્ચ મહાતેજાઃ સસૃજે સપ્ત માનસાન્

પુત્રાનાત્મસમાનન્યાન્ સોઽસૃજદ્વિશ્વસમ્ભવાન્ ।
તેષાં ભૂયોઽનુમાર્ગેણ ગાવો વક્રાદ્વિજજ્ઞિરે

ઓઙ્કારપ્રમુખાન્ વેદાનભિમાન્યાશ્ચ દેવતાઃ।
એવમેતાન્ યતાપ્રોક્તાન્ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

દક્ષાદ્યાન્ માનસાન્ પુત્રાન્ પ્રોવાચ ભગવાન્ પ્રભુઃ।
પ્રજાઃ સૃજત ભદ્રં વો રુદ્રેણ સહ ધીમતા

અનુગમ્ય મહાત્માનં પ્રજાનાં પતયસ્તદા।
વયમિચ્છામહે દેવ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું ત્વયા સહ।
બ્રહ્મણસ્ત્વેષ સન્દેશસ્તવ ચૈવ મહેશ્વર

તૈરેવમુક્તો ભગવાન્ રુદ્રઃ પ્રોવાચ તાન્ પ્રભુઃ।
બ્રહ્મણશ્ચાત્મજા મહ્યં પ્રાણાન્ ગૃહ્ય ચ વૈ સુરાઃ

કૃત્વાગ્રજાગ્રજાનેતાન્ બ્રાહ્મણાનાત્મજાન્મમ।
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તાન્ સપ્તલોકાન્મમાત્મકાન્।
ભવન્તઃ સ્રષ્ટુમર્હન્તિ વચનાન્મમ સ્વસ્તિ વઃ

તેનૈવમુક્તાઃ પ્રત્યૂચુઃ રુદ્રમાદ્યન્ત્રિશૂલિનમ્।
યથાજ્ઞાપયસે દેવ તથા તદ્વૈ ભવિષ્યતિ

અનુમાન્ય મહાદેવં પ્રજાનાં પતયસ્તદા।
ઊચુર્દક્ષં મહાત્માનં ભવાન્ શ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિઃ।
ત્વાં પુરસ્કૃત્ય ભદ્રન્તે પ્રજાઃ સ્રક્ષ્યામહે વયમ્

એવમસ્ત્વિતિ વૈ દક્ષઃ પ્રત્યપદ્યત ભાષિતમ્।
તૈઃ સહ સ્રષ્ટુમારેભે પ્રજાકામઃ પ્રજાપતિઃ।
સર્ગસ્થિતે તતઃ સ્થાણૌ બ્રહ્મા સર્ગમથાસૃજત્

અથાસ્ય સપ્તમેઽતીતે કલ્પે વૈ સમ્બભૂવતુઃ।
ઋભુઃ સનત્કુમારશ્ચ તપો લોકનિવાસિનૌ।
તતૌ મહર્ષીનન્યાન્ સ માનસાનસૃજત્ પ્રભુઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધુકૈટભોત્પત્તિવિનાશવર્ણનં નામ પઞ્ચવિંશોઽ ધ્યાયઃ