વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 24-2

॥ વાયુરુવાચ ॥
ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ મુનયો વિદુઃ ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં ચેતિ ચતુર્યુગમ્

એતત્સહસ્રપર્યન્તમહર્યદ્બ્રહ્મણઃ સ્મૃતમ્।
યામાદ્યાસ્તુ ગણાઃ સપ્ત રોમવન્તશ્ચતુર્દ્દશ

સશરીરાઃ શ્રયન્તે સ્મ જનલોકં સહાનુગાઃ।
એવં દેવેષ્વતીતેષુ મહર્લ્લોકાજ્જનં તપઃ

મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ દેવાઃ સર્વે મહૌજસઃ।
તતસ્તેષુ ગતેષૂર્દ્ધ્વં સાયુજ્યં કલ્પવાસિનામ્

સમેત્ય દેવૈસ્તે દેવાઃ પ્રાપ્તે સઙ્કાલને તદા।
મહર્લોકં પરિત્યજ્ય ગણાસ્તે વૈ ચતુર્દ્દશ

ભૂતદિષ્વવશિષ્ટેષુ સ્થાવરાન્તેષુ વૈ તદા ।
શૂન્યેષુ તેષુ લોકેષુ મહાન્તેષુ ભુવાદિષુ।
દેવેષ્વથ ગતેષૂર્દ્ધ્વં કલ્પવાસિષુ વૈ જનમ્

તત્સંહત્યા તતો બ્રહ્મા દેવર્ષિગણદાનવાન્।
સંસ્થાપયતિ વૈ સર્વ્વાન્ દાહવૃષ્‌ટ્યા યુગક્ષયે

યોઽતીતઃ સપ્તમઃ કલ્પો મયા વઃ પરિકીર્તિતઃ।
સમુદ્રૈઃ સપ્તભિર્ગાઢમેકીભૂતૈર્મહાર્ણવૈઃ ।
આસીદેકાર્ણવં ઘોરમવિભાગં તમોમયમ્ ॥ ૨૪.૮
માયયૈકાર્ણવે તસ્મિન્ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ।
જીમૂતાભોઽમ્બુજાક્ષશ્ચ કિરીટી શ્રીપતિર્હરિઃ

નારાયણમુખોદ્ગીર્ણઃ સોઽષ્ટમઃ પુરુષોત્તમઃ।
અષ્ટબાહુર્મહોરસ્કો લોકાનાં યોનિરુચ્યતે।
કિમપ્યચિન્ત્યં યુક્તાત્મા યોગમાસ્થાય યોગવિત્

ફણાસહસ્રકલિતં તમપ્રતિમવર્ચસમ્।
મહાભોગપતેર્ભોગમન્વાસ્તીર્ય મહોચ્છ્રયમ્।
તસ્મિન્મહતિ પર્યઙ્કે શેતે વૈ કનકપ્રભે

એવં તત્ર શયાનેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના।
આત્મારામેણ ક્રીડાર્થં સૃષ્ટં નાભ્યાં તુ પઙ્કજમ્

શતયોજનવિસ્તીર્ણં તરુણાદિત્યવર્ચ્ચસમ્।
બજ્રદણ્ડં મહોત્સેધં લીલયા પ્રભવિષ્ણુના

તસ્યૈવં ક્રીડમાનસ્ય સમીપં દેવમીઢુષઃ।
હેમબ્રહ્માણ્ડજો બ્રહ્મા રુક્મવર્ણોહ્યતીન્દ્રિયઃ।
ચતુર્મુખો વિશાલાક્ષઃ સમાગમ્ય યદૃચ્છયા

શ્રિયા યુક્તેન નવ્યેન સુપ્રભેણ સુગન્ધિના।
તં ક્રીડમાનં પઝેન દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા તુ ભેજિવાન્

સ વિસ્મયમથાગમ્ય શસ્ય સંપૂર્ણયા ગિરા।
પ્રોવાચ કો ભવાન્ શેતે આક્ષિતો મ્ધ્યમમ્ભસામ્

અથ તસ્યાચ્યુતઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મણસ્તુ શુભં વચઃ।
ઉદતિષ્ઠત પર્ય્યઙ્કાદ્વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ

પ્રત્યુવાચોત્તરં ચૈવ ક્રિયતે યચ્ચ કિઞ્ચન।
દ્યૌરન્તરિક્ષં ભૂતઞ્ચ પરં પદમહં પ્રભુઃ

તમેવમુક્ત્વા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ પુનરથાવ્રવીત્ ।
કસ્ત્વં ખલુ સમાયાતઃ સમીપં ભગવાન્ કુતઃ ।
કુતસ્વ ભૂયો ગન્તવ્યં કુત્ર વા તે પ્રતિશ્રયઃ

કો ભવાન્ વિશ્વમૂર્તિસ્ત્વં કર્ત્તવ્યં કિઞ્ચ તે મયા।
એવં બ્રુવાણ વૈકુણ્ઠં પ્રત્યુવાચ પિતામહઃ

યથા ભવાંસ્તથા ચાહમાદિકર્ત્ત પ્રજાપતિઃ।
નારાયણસમાખ્યાતઃ સર્વ્વં વૈ મયિ તિષ્ઠતિ

સવિસ્મયં પરં શ્રુત્વા બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા।
સોઽનુજ્ઞાતો ભગવતા વૈકુણ્ઠો વિશ્વસમ્ભવઃ

કૌતૂહલાન્મહાયોગી પ્રવિષ્ટો બ્રહ્મણો મુખમ્।
ઇમાનષ્ટાદશદ્વીપાન્ સસમુદ્રાન્ સપર્વ્વતાન્।
પ્રવિશ્ય સ મહાતેજાશ્ચાતુર્વર્ણ્યસમાકુલાન્।
બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્ય્યન્તાન્ સપ્તલોકાન્ સનાતનાન્

બ્રહ્મણસ્તૂદરે દૃષ્ટ્વા સર્વ્વાન્ વિષ્ણુર્મહાયશાઃ।
અહોઽસ્ય તપસો વીર્ય્યં પુનઃ પુનરભાષત

પર્ય્યટન્ વિવિધાન્ લોકાન્ વિષ્ણુર્નાનાવિધાશ્રમાન્।
તતો વર્ષસહસ્રાન્તે નાન્તં હિ દદૃશે તદા

તદાઽસ્ય વક્રાન્નિષ્ક્રમ્ય પન્નગેન્દ્રારિકેતનઃ।
અજાતશત્રુર્ભગવાન્ પિતામહમથાબ્રવીત્

ભગવન્ આદિ મધ્યઞ્ચ અન્તં કાલદિશોર્ન ચ।
નાહમન્તં પ્રપશ્યામિ હ્યુદરસ્ય તવાનઘ

એવમુક્ત્વાબ્રવીદ્ભૂયઃ પિતામહમિદં હરિઃ।
ભવાનપ્યેવમેવાદ્ય હ્યુદરં મમ શાશ્વતમ્।
પ્રવિશ્ય લોકાન્ પશ્યૈતાનનૌપમ્યાન્ દ્વિજોત્તમ

મનઃપ્રહ્લાદનીં વાણીં શ્રુત્વા તસ્યાભિનન્દ્ય ચ।
શ્રીપતેરુદરં ભૂયઃ પ્રવિવેશ પિતામહઃ

તાનેવ લોકાન્ ગર્ભસ્થઃ પશ્યન્ સોઽચિન્ત્યવિક્રમઃ।
પર્યટિત્વાદિદેવસ્ય દદર્શાન્તં ન વૈ હરેઃ

જ્ઞાત્વાગમન્તસ્ય પિતામહસ્ય દ્વારાણિ સર્વાણિ પિધાય વિષ્ણુઃ।
વિભુર્મનઃ કર્ત્તુમિયેષ ચાશુ સુખં પ્રસુપ્તોઽસ્મિ મહાજલૌઘે

તતો દ્વારાણિ સર્વાણિ પિહિતાન્યુપલક્ષ્યતે।
સૂક્ષ્મં કૃત્વાત્મનો રૂપં નાભ્યાં દ્વારમવિન્દત

પઝસૂત્રાનુમાર્ગેણ હ્યનુગમ્ય પિતામહઃ।
ઉજ્જહારાત્મનો રૂપં પુષ્કરાચ્ચતુરાનનઃ।
વિરરાજારવિન્દસ્થઃ પઝગર્ભસમદ્યુતિઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તાભ્યામેકૈકસ્ય તુ કાર્ત્સ્ન્યતઃ।
પ્રવર્ત્તમાને સંહર્ષે મધ્યે તસ્યાર્ણવસ્ય તુ

॥સૂત ઉવાચ॥
તતો હ્યપરિમેયાત્મા ભૂતાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ।
શૂલપાણિર્મહાદેવો હૈમચીરામ્બરચ્છદઃ।
આગચ્છદ્ યત્ર સોઽનન્તો નાગભોગપતિર્હરિઃ

શીઘ્રં વિક્રમતસ્તસ્ય પદ્ભ્યામત્યન્તપીડિતાઃ।
ઉદ્ધૂતાસ્તૂર્ણમાકાશે પૃથુલાસ્તોયબિન્દવઃ।
અત્યુષ્ણાશ્ચાતિશીતાશ્ચ વાયુસ્તત્ર વવૌ ભૃશમ્

તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત।
અબ્બિન્દવો હિ સ્થૂલોષ્ણાઃ કમ્પતે ચામ્બુજં ભૃશમ્।
એતં મે સંશયં બ્રૂહિ કિઞ્ચાન્યત્ ત્વઞ્ચિકીર્ષસિ

એતદેવંવિધં વાક્યં પિતામહમુખોદ્ભવમ્।
શ્રુત્વાપ્રતિમકર્માહ ભગવાનસુરાન્તકૃત્

કિન્નુ ખલ્વત્ર મે નાભ્યાં ભૂતમન્યત્કૃતાલયમ્ ।
વદન્તિ પ્રિયમત્યર્થં વિપ્રિયેપિ ચ તે મયા

ઇત્યેવં મનસા ધ્યાત્વા પ્રત્યુવાચેદમુત્તરમ્।
કિન્ન્વત્ર ભગવાંસ્તસ્મિન્ પુષ્કરે જાતસમ્ભ્રમઃ

કિં મયા યત્ કૃતં દેવ યન્માં પ્રિયમનુત્તમમ્।
ભાષસે પુરુષશ્રેષ્ઠ કિમર્થં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

એવં બ્રુવાણં દેવેશં લોકયા ત્રાન્તુ તત્ત્વગામ્।
પ્રત્યુવાચામ્બુજાભાસ્કો બ્રહ્મ વેદનિધિઃ પ્રભુઃ

યોઽસૌ તવોદરં પૂર્વં પ્રવિષ્ટોઽહં ત્વદિચ્છયા।
યથા મમોદરે લોકાઃ સર્વે દૃષ્ટાસ્ત્વયા પ્રભો।
તથૈવ દૃષ્ટાઃ કાર્ત્સ્ન્યેન મયા લોકાસ્તવોદરે

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે ઉપાવૃત્તસ્ય મેઽનઘ।
નૂનં મત્સરભાવેન માં વશીકર્તુમિચ્છતા।
આશુ દ્વારાણિ સર્વાણિ ઘટિતાનિ ત્વયા પુનઃ

તતો મયા મહાભાગ સઞ્ચિન્ત્ય સ્વેન ચેતસા।
લબ્ધો નાભ્યાં પ્રવેશતુ પદ્મસૂત્રાદ્વિનિર્ગમઃ

માભૂત્તે મનસોઽલ્પોઽપિ વ્યાઘાતોઽયં કથઞ્ચન।
ઇત્યેષાનુગતિર્વિષ્ણોઃ કાર્યાણામૌપસર્ગિકી

યન્મ યાનન્તરં કાર્યં મયાધ્યવસિતં ત્વયિ।
ત્વાઞ્ચાબાધિતુકામેન ક્રીડાપૂર્વં યદૃચ્છયા।
આશુ દ્વારાણિ સર્વાણિ ઘટિતાનિ મયા પુનઃ

ન તેઽન્યથાવમન્તવ્યો માન્યઃ પૂજ્યશ્ચ મે ભવાન્।
સર્વં મર્ષય કલ્યાણ યન્મયાઽપકૃતન્તવ।
તસ્માન્મયોચ્યમાનસ્ત્વં પઝાદવતર પ્રભો

નાહં ભવન્તં શક્નોમિ સોદુન્તેજોમયં ગુરુમ્।
સ ચોવાચ વરં બ્રૂહિ પઝાદવતરામ્યયમ્

॥વિષ્ણુરુવાચ ॥
પુત્રો ભવ મમારિઘ્ન મુદં પ્રાપ્સ્યસિ શોભનમ્।
સત્યધનો મહાયોગી ત્વમીડ્યઃ પ્રણવાત્મકઃ

અદ્યપ્રભૃતિ સર્વેશ શ્વેતોષ્ણીષવિભૂષણઃ।
પઝયોનિરિતીત્યેવં ખ્યાતો નામ્ના ભવિષ્યસિ।
પુત્રો મે ત્વં ભવ બ્રહ્મન્ સર્વલોકાધિપ પ્રભો

તતઃ સ ભગવાન્ બ્રહ્મ વરં ગૃહ્ય કિરીટિનઃ ।
એવં ભવતુ ચેત્યુક્ત્વાં પ્રીતાત્મા ગતમત્સરઃ

પ્રત્યાસન્નમથાયાતં બાલાર્કાભં મહાનનમ્।
ભૂતમત્યદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા નારાયણમથાબ્રવીત્

અપ્રમેયો મહાવક્રો દંષ્ટ્રી વ્યસ્તશિરો રુહઃ।
દશબાહુસ્ત્રિશૂલાઙ્કો નયનૈર્વિશ્વતોમુખઃ

લોકપ્રભુઃ સ્વયં સાક્ષાદ્વિકૃતો મુઞ્જમેખલી ।
મેઢ્રેણોર્ધ્વેન મહતા નદમાનોઽતિભૈરવમ્

કઃ ખલ્વેષ પુમાન્ વિષ્ણો તેજોરાશિર્મહાદ્યુતિઃ।
વ્યાપ્ય સર્વા દિશો દ્યાઞ્ચ ઇત એવાભિવર્ત્તતે

તેનૈવમુક્તો ભગવાન્ વિષ્ણુર્બ્રહ્માણમબ્રવીત્।
પદ્ભ્યાન્તલનિપાતેન યસ્ય વિક્રમતોઽર્ણવે।
વેગેન મહતાકાશે વ્યથિતાશ્ચ જલાશયાઃ

છટાભિર્વિષ્ણુતોઽત્યર્થં સિચ્યતે પઝસમ્ભવઃ।
ઘ્રાણજેન ચ વાતેન કમ્પમાનં ત્વયા સહ।
દોધૂયતે મહાપઝં સ્વચ્છન્દં મમ નાભિજમ્

સ એષ ભગવાનીશો હ્યનાદિશ્ચાન્તકૃદ્વિભુઃ।
ભવાનહઞ્ચ સ્તોત્રેણ હ્યુપતિષ્ઠાવ ગોધ્વજમ્

તતઃ ક્રુદ્ધોઽમ્બુજાભાસ્કં બ્રહ્મા પ્રોવાચ કેશવમ્।
ન ભવાન્ ન્યૂનમાત્માનં લોકાનાં યોનિમુત્તમમ્

બ્રહ્માણં લોકકર્ત્તારં માઞ્ચ વેત્તિ સનાતનમ્।
કોઽયં ભોઃ શઙ્કરો નામ હ્યાવયોર્વ્યતિરિચ્યતે

તસ્ય તત્ ક્રોધજં વાક્યં શ્રુત્વા વિષ્ણુરભાષત।
મા મૈવં વદ કલ્યાણ પરિવાદં મહાત્મનઃ

માયાયોગેશ્વરો ધર્મો દુરાધર્ષો વરપ્રદઃ।
હેતુરસ્યાત્ર જગતઃ પુરાણઃ પુરુષોઽવ્યયઃ

જીવઃ ખલ્વેષ જીવાનાં જ્યોતિરેકં પ્રકાશતે।
બાલક્રીડનકૈર્દ્દેવઃ ક્રીડતો શઙ્કરઃ સ્વયમ્

પ્રધાનમવ્યયં જ્યોતિરવ્યક્તં પ્રકૃતિસ્તમઃ।
અસ્ય ચૈતાનિ નામાનિ નિત્યં પ્રસવધર્મિણઃ।
યઃ કઃ સ ઇતિ દુઃખાર્ત્તૈર્મૃગ્યતે યતિભિઃ શિવઃ

એષ બીજી ભવાન્ બીજમહં યોનિઃ સનાતનઃ।
એવમુક્રોઽથ વિશ્વાત્મા બ્રહ્મા વિષ્ણુમભાષત

ભવાન્યોનિરહં બીજં કથં બીજી મહેશ્વરઃ ।
એતન્મે સૂક્ષ્મમવ્યક્તં સંશયં છેત્તુમર્હસિ

જ્ઞાત્વા ચૈવં સમુત્પત્તિં બ્રહ્મણા લોકતન્ત્રિણા।
ઇદં પરમસાદૃશ્યં પ્રશ્રમભ્યવદદ્ધરિઃ

અસ્માન્મહત્તરં ગુહ્યં ભૂતમવ્યન્ન વિદ્યતે।
મહતઃ પરમં ધામ શિવમધ્યાત્મિનાં પદમ્

દ્વૈધીભાવેન ચાત્માનં પ્રવિષ્ટસ્તુ વ્યવસ્થિતઃ।
નિષ્કલઃ સૂક્ષ્મમવ્યક્તઃ સકલશ્ચ મહેશ્વરઃ

અસ્ય માયાવિધિજ્ઞસ્ય અગમ્યગહનસ્ય ચ।
પુરા લિઙ્ગં ભવદ્બીજં પ્રથમં ત્વાદિસર્ગિકમ્

મયિ યોનૌ સમાયુક્તં તદ્બીજં કાલપર્યયાત્‌।
હિરણ્મયમપારન્તદ્યોન્યામણ્ડમજાયત

શતાનિ દશવર્ષાણામણ્ડઞ્ચાપ્સુ પ્રતિષ્ઠિતમ્।
અન્તે વર્ષસહસ્રસ્ય વાયુના તદ્દ્વિધા કૃતમ્

કપાલમેકં દ્યૌર્જજ્ઞે કપાલમપરં ક્ષિતિઃ।
ઉલ્વન્તસ્ય મહોત્સેધં યોઽસૌ કનકપર્વતઃ

તતસ્તસ્માત્ પ્રબુદ્ધાત્મા દેવો દેવવરઃ પ્રભુઃ ।
હિરણ્યગર્ભો ભગવાનહં જજ્ઞે ચતુર્ભુજઃ

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે વાયુના તદ્દ્વિધાકૃતમ્।
અતારાર્કેન્દુનક્ષત્રં શૂન્યં લોકમવેક્ષ્ય ચ।
કોઽયમત્રે ત્યભિધ્યાતે કુમારાસ્તેઽભવંસ્તદા

પ્રિયદર્શનાસ્સુતનવો યેઽતીતાઃ પૂર્વજાસ્તવ।
ભૂયો વર્ષસહસ્રાન્તે તત એવાત્મજાસ્તવ।
ભુવનાનલસઙ્કાશાઃ પઝપત્રાયતેક્ષણાઃ

શ્રીમાન્ સનત્કુમારસ્તુ ઋભુશ્ચૈવોર્દ્ધ્વરેતસૌ ।
સનાતનશ્ચ સનકસ્તથૈવ ચ સનન્દનઃ।
ઉત્પન્નાઃ સમકાલં તે બુદ્ધયાઽતીન્દ્રિયદર્શનાઃ

ઉત્પન્નાઃ પ્રતિઘાત્માનો જગદુશ્ચ તદૈવ હિ।
નારપ્સ્યન્તે ચ કર્માણિ તાપત્રયવિવર્જિતાઃ

અસ્ય સૌમ્યં બહુક્લેશં જરાશોકસમન્વિતમ્।
જીવિતં મરણં ચૈવ સંભવઞ્ચ પુનઃ પુનઃ

સ્વપ્રભૂતં પુનઃ સ્વર્ગે દુઃખાનિ નરકાંસ્તથા।
વિદિત્વા ચાગમં સર્વમવશ્યં ભવિતવ્યતામ્

ઋભું સનત્કુમારઞ્ચ દૃષ્ટ્વા તવ વશે સ્થિતૌ।
ત્રયસ્તુ ત્રીન્ ગુણાન્ હિત્વા આત્મજાઃ સનકાદયઃ।
વૈવર્ત્તેન તુ જ્ઞાનેન નિવૃત્તાસ્તે મહૌજસઃ

તતસ્તેષ્વપવૃત્તેષુ સનકાદિષુ વૈ ત્રિષુ।
ભવિષ્યસિ વિમૂઢસ્તુ માયયા શઙ્કરસ્ય તુ

એવં કલ્પે તુ વૈકલ્પે સંજ્ઞા નસ્યતિ તેઽનઘ।
કલ્પશેષાણિ ભૂતાનિ સૂક્ષ્માણિ પાર્થિવાનિ ચ

સા ચૈષા હ્યૈશ્વરી માયા જગતઃ સમુદાહૃતા।
સ એષ પર્વતો મેરુ ર્દેવલોક ઉદાહૃતઃ

તવૈવેદં હિ માહાત્મ્યં દૃષ્ટ્વા ચાત્માનમાત્મના ।
જ્ઞાત્વા ચેશ્વરસદ્ભાવં જ્ઞાત્વા મામમ્બુજેક્ષણમ્

મહાદેવં મહાયોગં ભૂતાનાં વરદં પ્રભુમ્।
પ્રણવાત્માનમાસાદ્ય નમસ્કૃત્યા જગદ્ગુરુમ્।
ત્વાઞ્ચ માઞ્ચૈવ સંક્રુદ્ધો નિઃશ્વાસાન્નિર્દ્દહેદયમ્

એવં જ્ઞાત્વા મહાયોગં અભ્યુત્તિષ્ઠન્ મહાબલઃ।
અહં ત્વામગ્રતઃ કૃત્વા સ્તોષ્યેઽહમનલપ્રભમ્

॥સૂત ઉવાચ॥
બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા તતઃ સ ગરુડધ્વજઃ।
અતીતૈશ્ચ ભવિષ્યૈશ્ચ વર્ત્તમાનૈસ્તથૈવ ચ।
નામભિશ્છાન્દસૈશ્ચૈવ ઇદં સ્તોત્રમુદીરયત્

નમસ્તુભ્યં ભગવતે સુવ્રતેઽનન્તતેજસે।
નમઃ ક્ષેત્રાધિપતયે બીજિને શૂલિને નમઃ

અમેઢ્રાયોર્દ્ધ્વમેઢ્રાય નમો વૈકુણ્ઠરેતસે ।
નમો જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય અપૂર્વપ્રથમાય ચ

નમો હવ્યાય પૂજ્યાય સદ્યો જાતાય વૈ નમઃ ।
ગહ્વરાય ધનેશાય હૈમચીરામ્બરાય ચ

નમસ્તે હ્યસ્મદાદીનાં ભૂતાનાં પ્રભવાય ચ।
વેદકર્મ્માવદાનાનાં દ્રવ્યાણાં પ્રભવે નમઃ

નમો યોગ્સ્ય પ્રભવે સાંખ્યસ્ય પ્રભવે નમઃ ।
નમો ધ્રુવનિશીથાનામૃષીણાં પતયે નમઃ

વિદ્યુદશનિમેઘાનાં ગર્જ્જિતપ્રભવે નમઃ।
ઉદધીનાઞ્ચ પ્રભવે દ્વીપાનાં પ્રભવે નમઃ

અદ્રીણાં પ્રભવે ચૈવ વર્ષાણાં પ્રભવે નમઃ।
નમો નદાનાં પ્રભવે નદીનાં પ્રભવે નમઃ

નમશ્ચૌષધિપ્રભવે વૃક્ષાણાં પ્રભવે નમઃ।
ધર્મ્માધ્યક્ષાય ધર્મ્માય સ્થિતીનાં પ્રભવે નમઃ

નમો રસાનાં પ્રભવે રત્નાનાં પ્રભવે નમઃ ।
નમઃ ક્ષણાનાં પ્રભવે કલાનાં પ્રભવે નમઃ

નિમેષપ્રભવે ચૈવ કાષ્ઠાનાં પ્રભવે નમઃ ।
અહોરાત્રાર્દ્ધમાસાનાં માસાનાં પ્રભવે નમઃ

નમ ઋતુનાં પ્રભવે સંખ્યાયાઃ પ્રભવે નમઃ।
પ્રભવે ચ પરાર્દ્ધસ્ય પરસ્ય પ્રભવે નમઃ

નમઃ પુરાણપ્રભવે યુગસ્ય પ્રભવે નમઃ।
ચતુર્વિધસ્ય સર્ગસ્ય પ્રભવેઽનન્તચક્ષુષે

કલ્પોદયે નિબદ્ધાનાં વાર્ત્તાનાં પ્રભવે નમઃ।
નમો વિશ્વસ્ય પ્રભવે બ્રહ્મદિપ્રભવે નમઃ

વિદ્યાનાં પ્રભવે ચૈવ વિદ્યાનાં પતયે નમઃ।
નમો વ્રતાનાં પતયે મન્ત્રાણાં પતયે નમઃ

પિતૄણાં પતયે ચૈવ પશૂનાં પતયે નમઃ।
વાગ્વૃષાય નમસ્તુભ્યં પુરાણવૃષભાય ચ

સુચારુચારુકેશાય ઊર્દ્ધ્વચક્ષુઃશિરાય ચ।
નમઃ પશૂનાં પતયે ગોવૃષેન્દ્રધ્વજાય ચ

પ્રજાપતીનાં પતયે સિદ્ધાનાં પતયે નમઃ।
ગરુડોરગસર્પાણાં પક્ષિણાં પતયે નમઃ

ગોકર્ણાય ચ ગોષ્ઠાય શઙ્કુકર્ણાય વૈ નમઃ।
વારાહાયાપ્રમેયાય રક્ષોધિપતયે નમઃ

નમો હ્યપ્સરસાંપતયે ગણાનાં (પતયે) હ્રીમયે નમઃ।
અમ્ભસાં પતયે ચૈવ તેજસાં પતયે નમઃ

નમોઽસ્તુ લક્ષ્મીપતયે શ્રીમતે હ્રીમતે નમઃ।
બલાબલસમૂહાય હ્યક્ષોભ્યક્ષોભણાય ચ

દીર્ઘશ્રૃઙ્ગૈકશ્રૃઙ્ગાય વૃષભાય કકુદ્મિને।
નમઃ સ્થૈર્યાય વપુષે તેજસે સુપ્રભાય ચ

ભૂતાય ચ ભવિષ્યાય વર્ત્તમાનાય વૈ નમઃ।
સુવર્ચ્ચસેઽથ વીરાય શૂરાય હ્યતિગાય ચ

વરદાય વરેણ્યાય નમઃ સર્વગતાય ચ।
નમો ભૂતાય ભવ્યાય ભવાય મહતે તથા

જનાય ચ નમસ્તુભ્યં તપસે વરદાય ચ।
નમો વન્દ્યાય મોક્ષાય જનાય નરકાય ચ

ભવાય ભજમાનાય ઇષ્ટાય યાજકાય ચ।
અભ્યુદીર્ણાય દીપ્તાય તત્ત્વાય નિર્ગુણાય ચ

નમઃ પાશાય હસ્તાય નમઃ સ્વાભરણાય ચ।
હુતાય ચાપહુતાય પ્રહુતપ્રશિતાય ચ

નમોઽસ્ત્વિષ્ટાય મૂર્ત્તાય હ્યગ્નિષ્ટોમર્ત્વિજાય ચ।
નમ ઋતાય સત્યાય ભૂતાધિપતયે નમઃ

સદસ્યાય નમશ્ચૈવ દક્ષિણાવભૃથાય ચ।
અહિંસાયાથ લોકાનાં પશુમન્ત્રૌષધાય ચ

નમસ્તુષ્ટિપ્રદાનાય ત્ર્યમ્બકાય સુગન્ધિને।
નમોઽસ્ત્વિન્દ્રિયપતયે પરિહારાય સ્રગ્વિણે

વિશ્વાય વિશ્વરૂપાય વિશ્વતોઽક્ષિમુખાય ચ।
સર્વતઃ પાણિપાદાય રુદ્રાયાપ્રમિતાય ચ

નમો હવ્યાય કવ્યાય હવ્યકવ્યાય વૈ નમઃ।
નમઃ સિદ્ધાય મેધ્યાય ચેષ્ટાય ત્વવ્યયાય ચ

સુવીરાય સુઘોરાય હ્યક્ષોભ્યક્ષોભણાય ચ।
સુમેધસે સુપ્રજાય દીપ્તાય ભાસ્કરાય ચ

મનો નમઃ સુપર્ણાય તપનીયનિભાય ચ।
વિરૂપાક્ષાય ત્ર્યક્ષાય પિઙ્ગલાય મહૌજસે

દૃષ્ટિઘ્નાય નમશ્ચૈવ નમઃ સૌમ્યેક્ષણાય ચ।
નમો ધૂમ્રાય શ્વેતાય કૃષ્ણાય લોહિતાય ચ

પિશિતાય પિશઙ્ગાય પીતાય ચ નિષઙ્ગિણે।
નમસ્તે સવિશેષાય નિર્વિશેષાય વૈ નમઃ

નમો વૈ પઝવર્ણાય મૃત્યુઘ્નાય ચ મૃત્યવે ।
નમઃ શ્યામાય ગૌરાય કદ્રવે રોહિતાય ચ

નમઃ કાન્તાય સન્ધ્યાભ્રવર્ણાય બહુરૂપિણે।
નમઃ કપાલહસ્તાય દિગ્વસ્ત્રાય કપર્દ્દિને

અપ્રમેયાય શર્વાય હ્યવધ્યાય વરાય ચ।
પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠતશ્ચૈવ બિભ્રાણાય કૃશાનવે

દુર્ગાય મહતે ચૈવ રોધાય કપિલાય ચ।
અર્કપ્રભશરીરાય બલિને રંહસાય ચ

પિનાકિને પ્રસિદ્ધાય સ્ફીતાય પ્રસૃતાય ચ।
સુમેધસેઽક્ષમાલાય દિગ્વાસાય શિખણ્ડિને

ચિત્રાય ચિત્રવર્ણાય વિચિત્રાય ધરાય ચ।
ચેકિતાનાય તુષ્ટાય નમસ્ત્વનિહિતાય ચ

નમઃ ક્ષાન્તાય શાન્તાય વજ્રસંહનનાય ચ।
રક્ષોઘ્નાય મખઘ્નાય શિતિકણ્ઠોર્દ્ધ્વરેતસે

અરિહાય કૃતાન્તાય તિગ્માયુધધરાય ચ।
સમોદાય પ્રમોદાય ઇરિણાયૈવ તે નમઃ

પ્રણવપ્રણવેશાય ભક્તાનાં શર્મદાય ચ।
મૃગવ્યાધાય દક્ષાય દક્ષયજ્ઞહરાય ચ

સર્વભૂતાય ભૂતાય સર્વેશાતિશયાય ચ।
પુરભેત્રે ચ શાન્તાય સુગન્ધાય વરેશવે

પુષ્પવન્તસ્વરુપાય ભગનેત્રાન્તકાય ચ ।
કણાદાય વરિષ્ઠાય કામાઙ્ગદહનાય ચ

રવેઃ કરાલચક્રાય નાગેન્દ્રદમનાય ચ।
દૈત્યાનામન્તકાયાથો દિવ્યાક્રન્દકરાય ચ

શ્મશાનરતિનિત્યાય નમસ્ત્ર્યમ્બકધારિણે।
નમસ્તે પ્રાણપાલાય ધવમાલાધરાય ચ

પ્રહીણશોકૈર્વિવિધૈર્ભૂતૈઃ પરિષ્ટુતાય ચ।
નરનારીશરીરાય દેવ્યાઃ પ્રિયકરાય ચ

જટિને દણ્ડિને તુભ્યં વ્યાલયજ્ઞોપવીતિને ।
નમોઽસ્તુ નૃત્યશીલાય વાદ્યનૃત્યપ્રિયાય ચ

મન્યવે શીતશીલાય સુગીતિગાયતે નમઃ।
કટકકરાય ભીમાય ચોગ્રરૂપધરાય ચ

વિભીષણાય ભીમાય ભગપ્રમથનાય ચ।
સિદ્ધસઙ્ઘાતગીતાય મહાભાગાય વૈ નમઃ

નમો મુક્તાટ્ટહાસાય ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતાય ચ।
નદતે કૂર્દતે ચૈવ નમઃ પ્રમુદિતાય ચ

નમોઽદ્ભુતાય સ્વપતે ધાવતે પ્રસ્થિતાય ચ।
ધ્યાયતે જૃમ્ભતે ચૈવ તુદતે દ્રવતે નમઃ

ચલતે ક્રીડતે ચૈવ લમ્બોદરશરીરિણે।
નમઃ કૃતાય કમ્પાય મુણ્ડાય વિકરાય ચ

નમ ઉન્મત્તવેષાય કિઙ્કિણીકાય વૈ નમઃ।
નમો વિકૃતવેષાય ક્રૂરોગ્રામર્ષણાય ચ

અપ્રમેયાય દીપ્તાય દીપ્તયે નિર્ગુણાય ચ।
નમઃ પ્રિયાય વાદાય મુદ્રામણિધરાય ચ

નમસ્તોકાય તનવે ગુણૈરપ્રતિમાય ચ।
નમો ગણાય ગુહ્યાય અગમ્યાગમનાય ચ

લોક ધાત્રી ત્વિયં ભૂમિઃ પાદૌ સજ્જનસેવિતૌ।
સર્વ્વેષાં સિદ્ધયોગાનામધિષ્ઠાનન્તવોદરમ્

મધ્યેઽન્તરિક્ષં વિસ્તીર્ણન્તારાગણવિભૂષિતમ્।
તારાપથ ઇવા ભાતિ શ્રીમાન્ હારસ્તવોરસિ

દિશો દશ ભુજાસ્તે વૈ કેયૂરાઙ્ગદભૂષિતાઃ।
વિસ્તીર્ણપરિણાહશ્ચ નીલામ્બુદચયોપમઃ

કણ્ઠસ્તે શોભતે શ્રીમાન્ હેમસૂત્રવિભૂષિતઃ ।
દંષ્ટ્રાકરાલદુર્દ્ધર્ષમનૌપમ્યં મુખં તવ

પઝમાલાકૃતોષ્ણીષં શીર્ષણ્યં શોભતે કથમ્।
દીપ્તિઃ સૂર્યે વપુશ્ચન્દ્રે સ્થૈર્યે ભૂર્હ્યનિલો બલે

તૈક્ષ્ણ્યમગ્નૌ પ્રભા ચન્દ્રે ખે શબ્દઃ શૈત્યમપ્સુ ચ।
અક્ષરોત્તમનિષ્પન્દાન્ ગુણાનેતાન્વિદુર્બુધાઃ

જપો જપ્યો મહાયોગી મહાદેવો મહેશ્વરઃ।
પુરેશયો ગુહાવાસી ખેચરો રજનીચરઃ

તપોનિધિર્ગુહગુરુર્નન્દનો નન્દિવર્દ્ધનઃ।
હયશીર્ષો ધરાધાતા વિધાતા ભૂતિવાહનઃ

બોદ્ધવ્યો બોધનો નેતા ધૂર્વહો દુષ્પ્રકમ્પકઃ।
બૃહદ્રથો ભીમકર્મા બૃહત્કીર્તિર્ધનઞ્જયઃ

ઘણ્ટાપ્રિયો ધ્વજીછત્રી પતાકાધ્વજિનીપતિઃ।
કવચી પટ્ટિશી શઙ્ખી પાશહસ્તઃ પરશ્વભૃત્

અગમસ્ત્વનઘઃ શૂરો દેવરાજારિમર્દનઃ।
ત્વાં પ્રસાદ્ય પુરાઽસ્માભિર્દ્વિષન્તો નિહતા યુધિ

અગ્નિસ્ત્વં ચાર્ણવાન્ સર્વાન્ પિભન્નૈવ ન તૃપ્યસે।
ક્રોધાગારઃ પ્રસન્નાત્મા કામહા કામદઃ પ્રિયઃ

બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મચારી ચ ગોઘ્નસ્ત્વં શિષ્ટપૂજિતઃ।
વેદાનામવ્યયઃ કોશસ્ત્વયા યજ્ઞઃ પ્રકલ્પિતઃ

હવ્યઞ્ચ વેદં વહતિ વેદોક્તં હવ્યવાહનઃ।
પ્રીતે ત્વયિ મહાદેવ વયં પ્રીતા ભવામહે

ભવાનીશો નાદિમાન્ ધામરાશિર્બ્રહ્મમ લોકાનાન્ત્વં કર્ત્તા ત્વાદિસર્ગઃ।
સાઙ્ખ્યાઃ પ્રકૃતિભ્યઃ પરમં ત્વાં વિદિત્વા ક્ષીણધ્યાનાસ્તે ન મૃત્યું વિશન્તિ

યોગેન ત્વાન્ધ્યાનિનો નિત્યયુક્તાઃ જ્ઞાત્વા ભોગાન્ સન્ત્યજન્તે પુનસ્તાન્ ।
યેઽન્યે મર્ત્ત્યાસ્ત્વાં પ્રપન્ના વિશુદ્ધાસ્તે કર્મભિર્દિવ્યભોગાન્ ભજન્તે

અપ્રમેયસ્ય તત્ત્વસ્ય યથા વિઝઃ સ્વશક્તિતઃ।
કીર્તિતં તવ માહાત્મ્યમપારં પરમાત્મનઃ।
શિવો નો ભવ સર્વત્ર યોઽસિ સોઽસિ નમોઽસ્તુ તે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શાર્વસ્તવં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ