વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 24

સૂત ઉવાચ॥
નિસર્ગં મનુ પુત્રાણાં વિસ્તરેણ નિબોધત।
પૃષધ્રો હિસયિત્વા તુ ગુરોર્ગાવમભક્ષયત્

શાપાચ્છૂદ્રત્વમાપન્નશ્ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ।
કરૂષસ્ય તુ કારૂષઃ ક્ષત્રિયો યુદ્ધદુર્મદઃ

સહસ્રક્ષત્રિયગણવિક્રાન્તઃ સંબભૂવ હ।
નાભાગારિષ્ટપુત્રસ્તુ વિદ્વાનાસીદ્ભલન્દનઃ

ભલન્દનસ્ય પુત્રોઽભૂત્ પ્રાંશુર્નામ મહાબલઃ।
પ્રાંશોરેકોઽભવત્ પુત્રઃ પ્રજાનિરિતિ વિશ્રુતઃ

પ્રજાનેરભવત્ પુત્રઃ ખનિત્રો નામ વીર્યવાન્।
તસ્ય પુત્રોઽભવચ્છ્રીમાન્ ક્ષુપો નામ મહાયશાઃ

ક્ષુપસ્ય વિંશઃ પુત્રસ્તુ પ્રતિમા ન બભૂવ હ।
વિંશપુત્રસ્તુ કલ્યાણો વિવિંશો નામ ધાર્મિકઃ

વિવિંશપુત્રો ધર્માત્મા ખનિનેત્રઃ પ્રતાપવાન્।
કરન્ધમસ્તસ્ય પુત્રસ્ત્રેતાયુગમુખેઽભવત્

કરન્ધમસુતશ્ચાપિ આવિક્ષિન્નામ વીર્યવાન્।
આવિક્ષિતો વ્યતિક્રામત્ પિતરં ગુણવત્તયા

મરુત્તો નામ ધર્માત્મા ચક્રવર્ત્તિસમો નૃપઃ।
સંવર્ત્તેન દિવં નીતઃ સસુહૃત્ સહ બાન્ધવૈઃ

વિવાદોઽત્ર મહાનાસીત્ સંવર્ત્તસ્ય બૃહસ્પતેઃ।
ઋદ્ધિં દૃષ્ટ્વા તુ યજ્ઞસ્ય ક્રુદ્ધસ્તસ્ય બૃહસ્પતિઃ

સંપર્ત્તેન હૃતે યજ્ઞે ચુકોપ સુભૃશન્તદા।
લોકાનાં સ હિ નાશય દૈવતૈર્હિ પ્રસાદિતઃ

મરુત્તશ્ચક્રવર્ત્તી સ નરિષ્યન્તમવાપ્તવાન્।
નરિષ્યન્તસ્ય દાયાદો રાજા દણ્ડધરો દમઃ

તસ્ય પુત્રસ્તુ વિક્રાન્તો રાજાસીદ્રાષ્ટ્રવર્દ્ધનઃ ।
સુધૃતી તસ્ય પુત્રસ્તુ નરઃ સુધૃતિનઃ સુતઃ

કેવલસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ બન્ધુમાન્ કેવલાત્મજઃ।
અથ બન્ધુમતઃ પુત્રો ધર્માત્મા વેગવાન્ નૃપઃ

બુધો વેગવતઃ પુત્ર સ્તૃણબિન્દુર્બુધાત્મજઃ।
ત્રેતાયુગમુખે રાજા તૃતીયે સંબભૂવ હ

કન્યા તુ તસ્ય દ્રવિડા માતા વિશ્રવસો હિ સા।
પુત્રશ્ચાસ્ય વિશાલોઽભૂદ્ રાજા પરમધાર્મિકઃ

વિશાલસ્ય સમુત્પન્ના વિશાલા નયનિર્મિતા।
વિશાલસ્ય સુતો રાજા હેમચન્દ્રો મહાબલઃ

સુચન્દ્ર ઇતિ વિખ્યાતો હેમચન્દ્રાદનન્તરમ્।
સુચન્દ્રતનયો રાજા ધૂમ્રાશ્ચ ઇતિ વિશ્રુતઃ

ધૂમ્રાશ્વતનયો વિદ્વાન્ સૃઞ્જયઃ સમપદ્યત।
સૃઞ્જયસ્ય સુતઃ શ્રીમાન્ સહદેવઃ પ્રતાપવાન્

કૃશાશ્વઃ સહદેવસ્ય પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ।
કૃશાશ્વસ્ય મહાતેજાઃ સોમદત્તઃ પ્રતાપવાન્

સોમદત્તસ્ય રાજર્ષેઃ સુતોભૂજ્જનમેજયઃ।
જનમેજયાત્મજશ્ચૈવ પ્રમતિર્નામ વિશ્રુતઃ

તૃણબિન્દુપ્રસાદેન સર્વે વૈશાલકા નૃપાઃ ।
દીર્ઘાયુષો મહાત્માનો વીર્યવન્તઃ સુધાર્મિકાઃ

શર્યાતેર્મિથુનં ત્વાસીદાનાર્તો નામ વિશ્રુતઃ।
પુત્રઃ સુકન્યા કન્યા ન ભાર્યાયા ચ્યવનસ્ય તુ

આનાર્ત્તસ્ય તુ દાયાદો રેવો નામ્ના તુ વીર્યવાન્।
આનર્ત્તો વિષયો યસ્ય પુરી ચાપિ કુશસ્થલી

રેવસ્ય રૈવતઃ પુત્રઃ કકુઝી નામ ધાર્મિકઃ।
જ્યેષ્ઠો ભ્રાતૃશતસ્યાસીદ્રાજા પ્રાપ્ય કુશસ્થલીમ્

કન્યયા સહ શ્રુત્વા ચ ગન્ધર્વં બ્રહ્મણોઽન્તિકે।
મુહૂર્ત્તં દેવદેવસ્ય માર્ત્યં બહુયુગં વિભોઃ

આજગામ યુવા ચૈવ સ્વાં પુરીં યાદવૈર્વૃતામ્।
કૃતાં દ્વારવતીં નામ બહુદ્વારાં મનોરમામ્

ભોજવૃષ્ટ્યન્ધકૈર્ગુપ્તાં વસુદેવપુરોગમૈઃ।
તાઙ્કથાં રૈવતઃ શ્રુત્વા યથાતત્ત્વમરિન્દમઃ

કન્યા તુ બલદેવાય સુવ્રતાં નામ રેવતીમ્।
દત્ત્વા જગામ શિખરં મેરોસ્તપસિ સંસ્થિતઃ

રેમે રામશ્ચ ધર્માત્મા રેવત્યા સહિતઃ કિલ।
તાં કથામૃષયઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્

ઋષ્ય ઊચુઃ ॥
કથં બહુયુગે કાલે વ્યતીતે સૂતનન્દન।
ન જરાં રેવતી પ્રાપ્તા પલિતઞ્ચ કુતઃ પ્રભો

મેરું ગતસ્ય વા તસ્ય શર્ય્યાતેઃ સન્તતિઃ કથમ્।
સ્થિતા પૃથિવ્યામદ્યાપિ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

કિયન્તો વા સુરગણા ગન્ધર્વ્વાસ્તત્ર કીદૃશાઃ।
યચ્છ્રુત્વા રૈવતઃ કાલાન્ મુહૂર્ત્તમિવ મન્યતે

સૂત ઉવાચ॥
ન જરા ક્ષુત્પિપાસા વા ન ચ મૃત્યુભયં તતઃ।
ન ચ રોગઃ પ્રભવતિ બ્રહ્મલોકગતસ્ય હિ

ગાન્ધર્વ્વં પ્રતિ યચ્ચાપિ પૃષ્ટસ્તુ મુનિસત્તમાઃ।
તતોઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ યાથાતથ્યેન સુવ્રતાઃ

સપ્ત સ્વરાસ્ત્રયો ગ્રામા મૂર્ચ્છનાસ્ત્વેકવિંશતિઃ।
તાલાશ્ચૈકોનપઞ્ચાશદિત્યેતત્ સ્વરમણ્ડલમ્

ષડ્જર્ષભૌ ચ ગાન્ધારો મધ્યમઃ પઞ્ચમસ્તથા।
ધૈવતશ્ચાપિ વિજ્ઞેયસ્તથા ચાપિ નિષાદવાન્

સૌવીરી મધ્યમગ્રામો હરિણાસ્યા તથૈવ ચ।
સ્યાત્કલોપબલોપેતા ચતુર્થી શુદ્ધમધ્યમા

શાર્ઙ્ગી ચ પાવની ચૈવ દૃષ્ટાકા ચ યથાક્રમમ્।
મ્ધ્યમગ્રામિકીઃ ખ્યાતાઃ ષડ્જગ્રામં નિબોધત

ઉત્તરમન્દ્રા રજની તથા યા ચોત્તરાયતા।
શુદ્ધષડ્જા તથા ચૈવ જાનીયાત્ સપ્તમાં ચ તામ્

ગાન્ધારગ્રામિ કાંશ્ચાન્યાન્ કીર્ત્યમાનાન્ નિબોધત।
આગ્નિષ્ટોમિકમાદ્યન્તુ દ્વિતીયં વાજપેયિકમ્

તૃતીયં પૌણ્ડ્રકં પ્રોક્તં ચતુર્થં ચાશ્વમેધિકમ્।
પઞ્ચમં રાજસૂયં વ ષષ્ઠં ચક્રસુવર્ણકમ્

સપ્તમં ગોસવં નામ મહાવૃષ્ટિકમષ્ટમમ્।
બ્રહ્મદાનઞ્ચ નવમં પ્રાજાપત્યમનન્તરમ્

નાગપક્ષાશ્રયં વિદ્યાદ્ગોતરઞ્ચ તથૈવ ચ।
હયક્રાન્તં મૃગક્રાન્તં વિષ્ણુક્રાન્તં મનોહરમ્

સૂર્ય્યક્રાન્તં વરેણ્યઞ્ચ મત્તકોકિલવાદિનમ્।
સાવિત્રમર્દ્ધસાવિત્રં સર્વ્વતો મદ્રમેવ ચ

સુવર્ણઞ્ચ સુતન્દ્રઞ્ચ વિષ્ણુવૈષ્ણુવરાવુભૌ।
સાગરં વિજયઞ્ચૈવ સર્વભૂતમનોહરમ્

હંસં જ્યેષ્ઠં વિજાનીમસ્તુમ્બુરુપ્રિયમેવ ચ।
મનોહરમધાત્ર્યઞ્ચ ગન્ધર્વાનુગતશ્ચ યઃ

અલમ્બુષેષ્ટશ્ચ તથા નારદપ્રિય એવ ચ।
કથિતો ભીમસેનેન નાગરાણાં યથા પ્રિયઃ

કરોપનીત વિનતા શ્રીરાખ્યો ભાર્ગવપ્રિયઃ।
વિંશતિર્મધ્યમગ્રામઃ ષડ્જગ્રામશ્ચતુર્દ્દશ

તથા પઞ્ચદશેચ્છન્તિ ગાન્ધારગ્રામસંસ્થિતાન્ ।
સસૌવીરા તુ ગાન્ધારી બ્રહ્મણા હ્યુપગીયતે

ઉત્તરાદિસ્વરસ્યૈવ બ્રહ્મા વૈ દેવતાઽત્ર ચ।
હરિદેશસમુત્પન્ના હરિણાસ્યા વ્યજાયત।
મૂર્ચ્છના હરિણાસ્યૈવ અસ્યા ઇન્દ્રોઽધિદૈવતમ્

કરોપનીતવિતતા મરુદ્ભિઃ સ્વરમણ્ડલે।
સા કલોપનતા તસ્માન્મારુતશ્ચાત્ર દૈવતમ્

મનુદેશસમુત્પન્ના મૂર્ચ્છના શુદ્ધમધ્યમ્।
મધ્યમોઽત્ર સ્વરઃ શુદ્ધો ગન્ધર્વ્વશ્ચાત્ર દેવતા

મૃગૈઃ સહ સઞ્ચરતે સિદ્ધાનાં માર્ગદર્શને।
યસ્માત્તસ્માત્ સ્મૃતા માર્ગી મૃગેન્દ્રોઽસ્યાશ્ચ દેવતા

સા ચાશ્રમસમાયુક્તા અનેકાન્ પૌરવાન્ રવાન્।
મૂર્ચ્છના યોજના હ્યેષા રજસા રજની તતઃ

તાલ ઉત્તરમન્દ્રાંશઃ ષડ્જદૈવતકાં વિદુઃ।
તસ્માદુત્તરતાલઞ્ચ પ્રથમં સ્વાયતં વિદુઃ।
તસ્માદુત્તરમન્દ્રોઽયં દેવતાસ્ય ધ્રુવો ધ્રુવમ્

અપાનાદુત્તરત્વાચ્ચ ધૈવતસ્યોત્તરાયણઃ।
સ્યાદિયં મૂર્ચ્છના હ્યેવં પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ

શુદ્ધષડ્જસ્વરં કૃત્વા યસ્માદગ્નિં મહર્ષયઃ।
ઉપતિષ્ઠન્તિ તસ્માત્તં જાનીયાચ્છુદ્ધષડ્‌જિકમ્

યઃ સતાં મૂર્ચ્છનાં કૃત્વા પઞ્ચમસ્વરકો ભવેત્ ।
યક્ષીણાં મૂર્ચ્છના સા તુ યાક્ષિકા મૂર્ચ્છના સ્મૃતા

નાગદૃષ્ટિર્વિષા ગીતા નોપસર્પન્તિ મૂર્ચ્છનામ્।
ભવન્તીવ હૃતા હ્યેતે બ્રહ્મણા નાગદેવતાઃ।
અહીનાં મૂર્ચ્છના હ્યેષા વરુણશ્ચાત્ર દેવતા

શકુન્તકાનાં કૃત્વા ચ ઉપમાં યાન્તિ કિન્નરાઃ ।
ઉત્તમાં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ પક્ષિરાજોઽત્ર દેવતા

ગાન્ધારરાગશબ્દેન ગાં ચ ધારયતેઽર્થતઃ।
તસ્માદ્વિશુદ્ધગાન્ધારી ગન્ધર્વશ્ચાધિદૈવતમ્

ગાન્ધારાનન્તરં ગત્વા સૃષ્ટેયં મૂર્ચ્છના યતઃ।
તસ્માદુત્તરગાન્ધારી વસવશ્ચાત્ર દેવતાઃ

સેયં ખલુ મહાભૂતા પિતામહ મુપસ્થિતા।
ષડ્જેયં મૂર્ચ્છના તસ્માત્ સ્મૃતા હ્યનલદેવતા

દિવ્યેયં ચાયતા તેન મન્દષષ્ઠા ચ મૂર્ચ્છને।
નિવૃત્તગુણનામાનં પઞ્ચમઞ્ચાત્ર ધૈવતમ્

પૂર્ણાઃ સપ્તસ્વરા હ્યેવં મૂર્ચ્છનાઃ સંપ્રકીર્ત્તિતાઃ।
નાનાસાધારણાશ્ચૈવ ષડેવાનુવિદસ્તથા

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે વૈવસ્વત મનુવંશગાન્ધર્વ્વમૂર્ચ્છનાલક્ષણકથનં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ