વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 19-2

॥ વાયુરુવાચ ॥
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અરિષ્ટાનિ નિબોધત।
યેન જ્ઞાનવિશેષેણ મૃત્યું પશ્યતિ ચાત્મનઃ

અરુન્ધતીં ધ્રુવઞ્ચૈવ સોમચ્છાયાં મહાપથમ્।
યો ન પશ્યેત્સ નો જીવેન્નરઃ સંવત્સરાત્પરમ્

અરશ્મિવન્તમાદિત્યં રશ્મિવન્તઞ્ચ પાવકમ્।
યઃ પશ્યેન્ન ચ જીવેત માસાદેકાદશાત્પરમ્

વમેન્મૂત્રં કરીષં વા સુવર્ણં રજતં તથા।
પ્રત્યક્ષમથ વા સ્વપ્ને દશમાસાન્ સ જીવતિ

અગ્રતઃ પૃષ્ઠતો વાપિ ખણ્ટં યસ્ય પદમ્ભવેત્।
પાંસુલે કર્દમે વાપિ સપ્તમાસાન્ સ જીવતિ

કાકઃ કપોતો ગૃધ્રો વા નિલીયેદ્યસ્ય મૂર્દ્ધનિ।
ક્રવ્યાદો વા ખગઃ કશ્ચિત્ ષણ્માસાન્નાતિવર્ત્તતે

બધ્યે દ્વાયસપઙ્ક્તીભિઃ પાંશુવર્ષૈણ વા પુનઃ।
છાયાં વા વિકૃતાં પશ્યેચ્ચતુઃપઞ્ચ સ જીવતિ

અનભ્રે વિદ્યુતં પશ્યેદ્દક્ષિણાં દિશમાશ્રિતામ્।
ઉદકેન્દ્રધ નુર્વાપિ ત્રયો દ્વૌવા સ જીવતિ

અપ્સુ વા યદિ વાઽઽદર્શે આત્માનં યો ન પશ્યતિ।
અશિરસ્કં તથાત્માનં માસાદૂર્દ્ધ્વં ન જીવતિ

શવગન્ધિ ભવેદ્ગાત્રં વસાગન્ધિ હ્યથાપિ વા।
મૃત્યુર્હ્યુપસ્થિતસ્તસ્ય અર્દ્ધમાસં સ જીવતિ

સમ્ભિન્નો મારુતો યસ્ય મર્મસ્થાનાનિ કૃન્તતિ ।
અદ્ભિઃ સ્પૃષ્ટો ન દૃષ્યેચ્ચ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

ઋક્ષવાનરયુક્તેન રથેનાશાન્તુ દક્ષિણામ્ ।
ગાયન્નથ વ્રજેત્ સ્વપ્ને વિદ્યાન્મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

કૃષ્ણામ્બ રધરા શ્યામા ગાયન્તી વાથ ચાઙ્ગના।
યન્નયેદ્દક્ષિણામાશાં સ્વપ્ને સોઽપિ ન જીવતિ

છિદ્રં વાસશચવ કૃષ્ણઞ્ચ સ્વપ્રે યો વિધૃયાન્નરઃ ।
ભગ્નં વા શ્રવણં દૃષ્ટ્વા વિદ્યાન્મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

આમસ્તકતલાદ્યસ્તુ નિમજ્જેત્પઙ્કસાગરે।
દૃષ્ટ્વા તુ તાદૃશં સ્વપ્નં સદ્ય એવ ન જીવતિ

ભસ્માઙ્ગારાશ્ચ કેશાંશ્ચ નદીં શુષ્કાં ભુજઙ્ગમાન્।
પશ્યેદ્યો દશરાત્રન્તુ ન સ જીવેત તાદૃશઃ

કૃષ્ણૈશ્ચ વિકટૈશ્ચૈવ પુરુષૈરુદ્યતાયુધૈઃ।
પાષાણૈસ્તાડ્યતે સ્વપ્ને યઃ સદ્યો ન સ જીવતિ

સૂર્યોદયે પ્રત્યુષસિ પ્રત્યક્ષં યસ્ય વૈ શિવા।
ક્રોશન્તી સમ્મુખાભ્યેતિ મ ગતાયુર્ભવેન્નરઃ

યસ્ય વૈ સ્રાતમાત્રસ્ય હૃદયં પીઙ્યતે ભૃશમ્।
જાયતે દન્તહર્ષશ્ચ તં ગતાયુષમાદિશેત્

ભૂયો ભૂયઃ શ્વસેદ્યસ્તુ રાત્રૌ વા યદિ વા દિવા।
દીપગન્ધઞ્ચ નો વેત્તિ વિદ્યાન્મૃત્યુમુપસ્થિતમ્

રાત્રૌ ચેન્દ્રાયુધં પશ્યેદ્દિવા નક્ષત્રમણ્ડલમ્।
પરનેત્રેષુ ચાત્માનં ન પશ્યેન્ન સ જીવતિ

નેત્રમેકં સ્રવેદ્યસ્ય કર્ણૌ સ્થાનાચ્ચ ભ્રશ્યતઃ।
નાસા ચ વક્રા ભવતિ સ જ્ઞેયો ગતજીવિતઃ

યસ્ય કૃષ્ણા ખરા જિહ્વા પઙ્કભાસઞ્ચ વૈ મુખમ્।
ગણ્ડે ચિપિટકે રક્તે તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

મુક્તકેશો હસંશ્ચૈવ ગાયન્ નૃત્યંશ્ચ યો નરઃ।
યામ્યાશાભિમુખો ગચ્છેત્તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

યસ્ય સ્વેદસમુદ્ભૂતાઃ શ્વેતસર્ષપસન્નિભાઃ।
સ્વેદા ભવન્તિ હ્યસકૃત્તસ્ય મૃત્યુરુપશ્થિતઃ

ઉષ્ઠ્રા વા રાસભા વાપિ યુક્તાઃ સ્વ્પરે રથેઽશુભાઃ।
યસ્ય સોપિ ન જીવેત દક્ષિણાભિમુખો ગતઃ

દ્વે ચાત્ર પરમેઽરિષ્ટે એતદ્રૂપં પરં ભવેત્।
ઘોષં ન શ્રૃણુયાત્ કર્ણે જ્યોતિર્ન્નેત્રે ન પશ્યતિ

શ્વભ્રેયો નિપતેત્ સ્વપ્ને દ્વારઞ્ચાસ્ય ન વિદ્યતે।
ન ચોતિષ્ઠતિ યઃ શ્વબ્રાત્તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

ઊર્દ્ધ્વા ચ દૃષ્ટિર્ન ચ સમ્પ્રતિષ્ઠા રક્તા પુનઃ સમ્પરિવર્ત્તમાના।
મુખસ્ય ચોષ્મા મુષિરા ચ નાભિરત્યુષ્ણમૂત્રો વિષમસ્થ એવ

દિવા વા યતિ વા રાત્રૌ પ્રત્યક્ષં યોઽભિહન્યતે।
તં પશ્યેદથ હન્તારં સ હતસ્તુ ન જીવતિ

અગ્નિપ્રવેશં કુરુતે સ્વપ્નાન્તે યસ્તુ માનવઃ।
સ્મૃતિં નોપલભેચ્ચાપિ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્

યસ્તુ પ્રાવરણં શુક્લં સ્વકં પશ્યતિ માનવઃ।
રક્તં કૃષ્ણમપિ સ્વપ્ને તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ

અરિષ્ટસૂચિતે દેહે તસ્મિન્ કાલ ઉપાગતે।
ત્યક્ત્વા ભયવિષાદઞ્ચ ઉદ્ગચ્છેદૂભુદ્ધિમાન્નરઃ

પ્રાચીં વા યદિ વોદીચીં દિશં નિષ્ક્રમ્ય વૈ શુચિઃ।
સમેઽતિસ્થાવરે દેશે વિવિક્તે જનવર્જ્જિતે

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા સ્વસ્થઃ સ્વાચાન્ત એવ ચ।
સ્વસ્તિકોપનિવિષ્ટશ્ચ નમસ્કૃત્ય મહેશ્વરમ્।
સમકાયશિરોગ્રીવં ધાર્યેન્નાવલોકયેત્

યથા દીપો નિવાતસ્યો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા।
પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તસ્માદ્યુઞ્જીત યોગવિત્

પ્રાણે ચ રમતે નિત્યં ચક્ષુષોઃ સ્પર્શને તથા।
શ્રોત્રે મનસિ બુદ્ધૌ ચ તથા વક્ષસિ ધારયેત્।
ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્ત્તતે

કાલઘર્મઝ્ચ વિજ્ઞાય સમૂહહ઼ઞ્ચૈવ સર્વશઃ।
દ્વાદશાધ્યાત્મમિત્યેવં યોગધારણમુચ્યતે

શતમષ્ટ શતં વાપિ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્।
ન તસ્ય ધારણાયોગાદ્વાયુઃ સર્વં પ્રવર્તતે

તતસ્ત્વાપૂરયેદ્દેહમોઙ્કારેણ સમાહિતઃ।
અથોઙ્કારમયો યોગી ન ક્ષરેત્ત્વક્ષરી ભવેત્ । ૧૯.૪૦ ॥
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે અરિષ્ટાનિ નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ