વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 17

॥ઋષય ઊચુઃ॥
અહો ધીમંસ્ત્વયા સૂત શ્રાદ્ધકલ્પસ્તુ કીર્તિતઃ।
શ્રુતો નઃ શ્રાદ્ધકલ્પો વૈ ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતઃ

અતીવ વિસ્તરો યસ્ય વિશેષેણ પ્રકીર્તિતઃ।
વદ શેષં મહાપ્રાજ્ઞ ઋષેસ્તસ્ય યથામતમ્

॥સૂત ઉવાચ॥
કીર્તયિષ્યામિ તે વિપ્રા ઋષેસ્તસ્ય મતન્તુ તત્।
શ્રાદ્ધં પ્રતિ મહાભાગાસ્તન્મે શ્રૃણુત વિસ્તરાત્

ઉક્તં શ્રાદ્ધં મયા પૂર્વં વિધિશ્ચ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ।
પરિશિષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રાહ્મણાનાં યથાક્રમમ્

ન મીમાંસ્યાઃ સદા વિપ્રાઃ પવિત્રં હ્યેતદુત્તમમ્।
દૈવે પિત્ર્યે ચ સતતં શ્રૂયતે વૈ પરીક્ષણમ્

યસ્મિન્ દોષાઃ પ્રદૃશ્યેરન્ સદ્ભિર્વા વર્જિતસ્તુ યઃ।
જાનીયાદ્વાપિ સંવાસાદ્વર્જ્જયેત્તં પ્રયત્નતઃ

અવિજ્ઞાતં દ્વિજં શ્રાદ્ધે પરીક્ષેત સદા બુધઃ ।
સિદ્ધા હિ વિપ્રરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્

તસ્માદતિથિમાયાન્તમભિગચ્છેત્ કૃતાઞ્જલિઃ।
પૂજયેચ્ચાપિ પાદ્યેન પાદાભ્યઞ્જનભોજનૈઃ

ઉર્વીં સાગરપર્યન્તાં દેવા યોગેશ્વરાસ્તથા।
નાના રૂપૈશ્ચરન્ત્યેતે પ્રજા ધર્મ્મેણ પાલયન્

અર્ચયિત્વા તતો દદ્યાદ્વિપ્રાયાતિથયે નરઃ।
વ્યઞ્જનાનિ ચ ભક્ષ્યાણિ ફલં તેષાં તથૈવ ચ

આગ્નિષ્ટોમં તુ પયસા પ્રાપ્નુયાદ્વૈ તથાશ્રુતમ્।
સર્પિષા તુ શુભં ચક્ષુઃ ષોડશાહફલં લભેત્।
મધુના ત્વતિરાત્રસ્ય ફલં ચ સમવાપ્નુયાત્

તત્પ્રાપ્નુયાચ્છ્રદ્દધાનો નરો વૈ સર્વૈઃ કામૈર્ભોજયેદ્યસ્તુ વિપ્રાન્।
સર્વાર્થદઃ સર્વવિપ્રાતિથૌ યઃ ફલં ભુઙ્ક્તે સર્વમેધસ્ય નિત્યમ્

યસ્તુ શ્રાદ્ધેઽતિથિં પ્રાપ્ય દૈવે વાપ્યવમન્યતે।
તં વૈ દેવા વિશ્વયન્તિ હોતા યદ્વત્ પરાં વસુમ્

દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ વહ્નિશ્ચૈવ હિ તાન્ દ્વિજાન્ ।
આવિશ્ય ભુઞ્જતે તદ્વૈ લોકાનુગ્રહકારણાત્

અપૂજિતા દહન્ત્યેતે દદ્યુઃ કામાંશ્ચ પૂજિતાઃ।
સર્વસ્વેનાપિ તસ્માદ્વૈ પૂજયેદતિથીન્ સદા

વાનપ્રસ્થો ગૃહસ્થશ્ચ ગૃહમભ્યાગતોઽથવા।
બાલાઃ ખિન્ના યતિશ્ચૈવ જાનીયાદતિથીન્ સદા

અભ્યાગતો યાચકઃ સ્યાદતિથિઃ સ્યાદયાચકઃ।
અતિથેરતિથિઃ શ્રેષ્ઠઃ સોઽતિથિર્યોગ ઉચ્યતે

ન ઘોરો નાપિ સઙ્કીર્ણો નાવિદ્યો ન વિશેષવિત્।
ન ચ સન્તો ન સમૃદ્ધો ન સેવી નાચરોઽતિથિઃ

પિપાસિતાય શ્રાન્તાય ભ્રાન્તાયાતિબુભુક્ષતે।
તસ્મૈ સત્કૃત્ય દાતવ્યં યજ્ઞસ્ય ફલમિચ્છતા

આરુહ્ય ભૃગુતુઙ્ગોષુ ગત્વા પુણ્યાં સરસ્વતીમ્।
આપગાં તુ નદી પુણ્યાં ગઙ્ગા દેવી મહાનદી

હિમવત્પ્રભવા નદ્યો યાશ્ચાન્યા ઋષિપૂજિતાઃ ।
સરસ્તીર્થાભિસંવેદ્યા નદી નવવહાસ્તથા

ગત્વૈતાન્ મુચ્યતે પાપૈઃ સ્વર્ગે નિત્યં મહીયતે।
દશરાત્રમશૌચન્તુ પ્રોક્તં વૈ મૃતસૂતકે

બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ ક્ષત્રિયે દ્વાદશ સ્મૃતમ્।
અર્દ્ધં માસન્તુ વૈશ્યસ્ય માસાચ્છૂદ્રસ્તુ શુધ્યતિ

ઉદક્યા સર્વવર્ણાનાં ત્રિરાત્રેણ તુ શુદ્ધયતિ।
ઉદક્યાં સૂતિકાઞ્ચૈવ શ્વાનમન્ત્યાવસાયિનમ્

નગ્નાદીન્ મૃતહારાંશ્ચ સ્પૃષ્ટ્વાઽશૌચં વિધીયતે।
સ્નાત્વા સચૈલો મૃદ્ભિસ્તુ દ્વાદશભિસ્તુ શુધ્યતિ

એતદેવ ભવેચ્છૌચં મૈથુને નવભિસ્તથા।
મૃદા પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ તુ કુર્યાચ્છૌચવિધિન્નરઃ

પ્રક્ષાલ્ય ચાદ્ભિર્હસ્તૌ ચ સ્નાત્વા ચૈવ મૃદા પુનઃ।
મૃદં ગુહ્યે તતો દ્વિસ્તુ પુનરેવ મૃદં બુધઃ

એવં શૌચ વિધિર્દૃષ્ટઃ સર્વવર્ણેષુ નિત્યદા।
પરિદદ્યાન્મૃદસ્તિસ્રો હસ્તપાદાવસેચનમ્

આરણ્યં શૌચમેતત્તુ ગ્રામ્યં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્।
મૃદસ્તિસ્રઃ પાદયોસ્તુ હસ્તયોસ્તિસ્ર એવ ચ

મૃદઃ પઞ્ચદશામેધ્યે હસ્તાદીનાં વિભાગશઃ।
અનિર્ણિક્તે મૃદં દદ્યાન્મૃદન્તે ત્વદ્ભિરેવ તુ

કણ્ઠં શિરો વા પ્રાવૃત્ય રથ્યા પાદગતસ્તુ વા।
અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાચાન્તોઽપ્યશુચિર્ભવેત્

પ્રક્ષાલ્ય પાત્રં નિઃક્ષિપ્ય આચમ્યાભ્યુક્ષણં પુનઃ।
દ્રવ્યસ્યાન્યસ્ય તુ તથા કુર્યાદભ્યુક્ષણં પુનઃ

પુષ્પાદીનાં તૃણાનાઞ્ચ પ્રોક્ષણં હવિષાન્તથા।
પરાહૃતાનાં દ્રવ્યાણાં નિધાયાભ્યુક્ષણં તથા

પ્રોક્ષિતન્તુ હરેત્ કિઞ્ચિ ચ્છ્રાદ્ધે દૈવ તથા પુનઃ।
ઉત્તરેણ હરેદ્વેદ્યાં દક્ષિણેન વિસર્જયેત્

વિચ્છિન્નં સ્યાદ્વિપર્યાસે દૈવે પિત્ર્યે તથૈવ ચ।
દક્ષિણેન તુ હસ્તેન દક્ષિણાં વેદિમાલિખેત્

કરાભ્યામેવ દેવાનાં પિતૄણાં વિકરં શુભમ્।
ક્ષુભિતસ્વપ્નયોશ્ચૈવ તથા મૂત્રપુરીષયોઃ

નિષ્ઠીવિતે યથા વ્યક્તે ભુક્ત્વા વિપરિધાય ચ।
ઉચ્છિષ્ટસ્ય ચ સંસ્પર્શે તથા પાદાવસેચને

ઉત્સૃષ્ટસ્ય સુમમ્ભાષે હ્યશુચિં પ્રયતસ્ય ચ।
સન્દેહેષુ ચ સર્વેષુ શિખાં મુક્ત્વા તથૈવ ચ

વિના યજ્ઞોપવીતેન મોહાત્તુ યદ્યુપસ્પૃષેત્।
ઔષ્ઠસ્ય દન્તસંસ્પર્શે દર્શને ચાન્ત્યવાસિનામ્

જિઙ્વયા ચૈવ સંસ્પૃશ્ય દન્તાસક્તં તથૈવ ચ।
સશબ્દમઙ્ગુલીભિશ્ચ પ્રણતશ્ચાવલો કયન્

યશ્ચાધર્મે સ્થિતો મોહાદાયાન્તોઽપ્યશુચિર્ભવેત્।
ઉપવિશ્ય શુચૌ દેશે પ્રણતઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ

પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ તુ અન્તર્જાનુરુપ સ્પૃશેત્।
પ્રસન્નાસ્ત્રિઃ પિબેચ્ચાપઃ પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ

દ્વિરેવ માર્જનં કુર્યાત્સકૃદભ્યુક્ષણં તતઃ।
ખાનિ મૂર્દ્ધાનમાત્માનં હસ્તૌ પાદૌ તથૈવ ચ

અભ્યુક્ષણં તથા તસ્ય યદ્યમીમાંસિતં ભવેત્।
એવમાચમનં તસ્ય વેદા યજ્ઞાસ્તપાંસિ ચ

દાનાનિ બ્રહ્મચર્યઞ્ચ ભવન્તિ સફલાસ્તથા।
ક્રિયાં યઃ કુરુતે મોહાદનાચમ્યૈવ નાસ્તિકઃ

ભવન્તિ ચ વૃથા તસ્ય ક્રિયા હ્યેતા ન સંશયઃ।
વાગ્ભાવશુદ્ધનિર્ણિક્તમદુષ્ટં વાપ્યનિન્દિતમ્

મેધ્યાન્યેતાનિ જ્ઞેયાનિ દુષ્ટમેભ્યો વિપર્યયઃ।
ન વક્તવ્યઃ સદા વિપ્રઃ ક્ષુધિતો નાસ્તિ કિઞ્ચન

તસ્મૈ સત્કૃત્ય યો દદ્યાદયૂપો યજ્ઞ ઉચ્યતે।
અપ્લુષ્ટાન્નં શ્રૃતાન્નન્તુ કૃશવૃત્તિમયાચકમ્

એકાન્તશીલં હ્રીમન્તં સદા શ્રાદ્ધેષુ ભોજયેત્ ।
યો દદાત્યાન્તિમભ્યેશ્ચ સ બ્રહ્મઘ્નો દુરાત્મવાન્

અપિ જાતિશતં ગત્વા ન સ મુચ્યેત કિલ્બિષાત્।
વિષમં ભોજયેદ્વિપ્રાનેકપંક્ત્યા ચ યો નરઃ

નિયુક્તો વાઽનિયુક્તો વા પંક્ત્‌યા હરતિ દુષ્કૃતમ્।
પાપેન ગૃહ્યતે ક્ષિપ્રમિષ્ટાપૂર્ત્તં ચ નશ્યતિ

યતિસ્તુ સર્વ્વવિપ્રાણાં સર્વ્વેષામગ્ર્ય ઉત્સવે।
ઇતિહાસપઞ્ચમાન્ વેદાન્ યઃ પઠેત્તુ દ્વિજોત્તમઃ

અનન્તરં યથાયોગ્યં નિયોક્તવ્યો વિજાનતા।
ત્રિવેદોઽનન્તરસ્તસ્ય દ્વિવેદસ્તદનન્તરઃ

એકવેદસ્તથા પશ્ચાન્ન્યાયાધ્યાયી તતઃ પરમ્।
પાવનાયૈવ પંક્ત્યા વૈ તાન્ પ્રવક્ષ્યે નિબોધત

ય એતે પૂર્વ્વનિર્દ્દિષ્ટાઃ સર્વ્વે તે હ્યનુપૂર્વ્વશઃ।
ષડઙ્ગી વિનયી યોગી સર્વ્વતન્ત્રસ્તથૈવ ચ

યાયાવરશ્ચ પઞ્ચૈતે વિજ્ઞેયાઃ પઙ્ક્તિપાવનાઃ ।
અષ્ટાદશાનાં વિદ્યાનામેકસ્મિન્ પારગોઽપિ યઃ

યથાવદ્વર્ત્તમાનશ્ચ સર્વે તે પઙ્ક્તિપાવનાઃ।
ત્રિણાચિકેતાસ્ત્રૈવિદ્યો યશ્ચ ધર્મ્માન્ પઠેદ્દ્વિજઃ

બાર્હસ્પત્યે તથા શાસ્ત્રે પારં યશ્ચ દ્વિજો ગતઃ।
સર્વ તે પાવના વિપ્રાઃ પઙ્ક્તીનાં સમુદાહૃતાઃ

આમન્ત્રિતસ્તુ યઃ શ્રાદ્ધે યોષિતં સેવતે દ્વિજઃ।
પિતરસ્તસ્ય તં માસં તસ્ય રેતસિ શેરતે

શ્રાદ્ધં દત્ત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ મૈથુનં યો નિષેવતે।
પિતરસ્તસ્ય તં માસં રેતઃસ્થા નાત્ર સંશયઃ

તસ્માદતિથયે દેયં ભોજયેદ્બ્રહ્મચારિણમ્।
ધ્યાનનિષ્ઠાય દાતવ્યં સાનુક્રોશાય ધાર્મિકમ્

યતિં વા વાલખિલ્યાન્ વા ભોજયેચ્છ્રાદ્ધકર્મ્મણિ।
વાનપ્રસ્થોપકુર્વ્વાણઃ પૂજામાત્રેણ તોષિતઃ

ગૃહસ્થં ભોજયેદ્યસ્તુ વિશ્વેદેવાસ્તુ પૂજિતાઃ।
વાનપ્રસ્થેન ઋષયો વાલખિલ્યૈઃ પુરન્દરઃ

યતીનાં પૂજને ચાપિ સાક્ષાદ્બ્રહ્મા તુ પૂજિતઃ।
આશ્રમાઃ પાવનાઃ પઞ્ચ ઉપધાભિરનાશ્રમાઃ

ચત્વાર આશ્રમાઃ પૂજ્યાઃ શ્રાદ્ધે દૈવે તથૈવ ચ।
ચતુરાશ્રમબાહ્યેભ્યઃ શ્રાદ્ધં નૈવ પ્રદાપયેત્

સ તિષ્ઠેદ્વા બુભુક્ષુસ્તુ ચતુરાશ્રમબાહ્યતઃ।
અયતિ ર્મોક્ષવાદી ચ ઉભૌ તૌ પઙ્ક્તિદૂષકૌ

વૃથામુણ્ડાશ્ચ જટિલાઃ સર્વે કાર્પ્પટિકાસ્તથા।
નિર્ઘૃણાન્ ભિન્નવૃત્તાંશ્ચ સર્વભક્ષાન્ વિવર્જયેત્

કારુકાદીનનાચારાન્ સર્વવેદબહિષ્કૃતાન્।
ગાયનાન્ દેવવૃત્તાંશ્ચ હવ્યકવ્યેષુ વર્જયેત્

દ્વિજેષ્વપિ કૃતં નિત્યં શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જયેત્

એતેષુ વર્ત્તતે યશ્ચ કૃત્સ્વવર્ણં સ ગચ્છતિ।
યોઽશ્નાતિ સહ શૂદ્રેણ સર્વે તે પઙ્ક્તિદૂષકાઃ

વ્યાપાદનં શક્તિનિબર્હણં કૃષિર્વાણિજ્યકાર્ય્યં પશુપાલનં ચ।
શુશ્રૂષણં વાપ્યગુરો રહો વા કાર્ય્યં નૈતદ્વિદ્યતે બ્રાહ્મણસ્ય

યે તુ વિપ્રાઃ સ્થિતા નિત્યં જ્ઞાનિનો ધ્યાનિનસ્તથા।
મિથ્યાસઙ્કલ્પિનઃ સર્વે દુર્વૃત્તા વા દ્વિજાતયઃ

મિથ્યાતત્ત્વવિદો વર્જ્જ્યાસ્તથા દમ્ભવિષૂચકાઃ।
ઉપપાતકસંયુક્તાઃ પાતકૈશ્ચ વિશેષતઃ

વેદે નિયોગદાતારો લોભમોહફલાર્થિનઃ।
બ્રહ્મવિક્રયિણશ્ચૈવ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ વર્જિતાઃ

ન નિયોગોઽસ્તિ વેદાનાં યો નિયુઙ્ક્તે સ પાપકૃત્।
ભોક્તા વેદફલાદ્ભ્રશ્યેદ્દાતા દાનફલાત્તથા

ભૃતોઽધ્યાપયતે યસ્તુ ભૃતકાધ્યાપિતસ્તુ યઃ ।
નાર્હતસ્તાવપિ શ્રાદ્ધં બ્રહ્મણઃ ક્રિયવિક્રયી

ક્રયવિક્રયિણૌ ચૈવ જીવિતાર્થં વિગર્હિતૌ।
વૃત્તિરેષા તુ વૈશ્યસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય તુ પાતકમ્

પ્રાહુર્વેદાન્ વેદવિદો વેદાન્ યશ્ચોપજીવતિ॥
ઉભૌ તૌ નાર્હતઃ શ્રાદ્ધં પુત્રિકાપતિરેવ ચ

વૃથા દારાંશ્ચ યો ગચ્છેદ્યો યજેત વૃથાધ્વરે।
નાર્હતસ્તાવપિ શ્રાદ્ધં દ્વિજો યશ્ચૈવ નાસ્તિકઃ

આત્માર્થં યઃ પચેદન્નં ન દેવાતિથિકારકઃ।
નાર્હતસ્તાવપિ શ્રાદ્ધં પતિતૌ બ્રહ્મરાક્ષસૌ

સ્ત્રિયો નક્તંપરા યેષાં પરદારરતાશ્ચ યે।
અર્થકામ રતાશ્ચૈવ ન તાન્ શ્રાદ્ધેષુ ભોજયેત્

વર્ણાશ્રમાણાં ધર્મ્મેષુ વિરુદ્ધાઃ શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ।
સ્તેનશ્ચ સર્વયાજી ચ સર્વે તે પઙ્ક્તિદૂષકાઃ

યશ્ચ સૂકરવદ્ભુઙ્ક્તે યશ્ચ પાણિતલે દ્વિજઃ।
ન તદશ્નન્તિ પિતરો યશ્ચ વામં સમશ્નુતે

સ્ત્રીશૂદ્રાયાનુપેતાય શ્રાદ્ધોચ્છિષ્ટં ન દાપયેત્।
યો દદ્યા દ્રાગમોહાત્તુ ન તદ્ગચ્છેત્પિતૄન્સદા

તસ્માન્ન દેયમુચ્છિષ્ટમન્નાદ્યં શ્રાદ્ધકર્મ્મણિ।
અન્યત્ર દધિસર્પિર્ભ્યાં શિષ્યે પુત્રાય નાન્યથા

અનુચ્છિષ્ટન્તુ દાતવ્યમન્નાદ્યં વૈ વિશેષતઃ।
પુષ્પમૂલફલૈર્વાપિ તુષ્ટિં ગચ્છન્તિ ચાન્નતઃ

યાવન્ત્યન્નાનિ પૂતાનિ યાવદુષ્ણં ન મુઞ્ચતિ।
તાવદશ્નન્તિ પિતરો યાવદશ્નન્તિ વાગ્યતાઃ

દાનં પ્રતિગ્રહો હોમો ભોજનં બલિરેવ ચ।
સાઙ્ગુષ્ઠેન તથા કાર્ય્યં નાસુરેભ્યો યથા ભવેત્

એતાન્યેવ ચ સર્વ્વાણિ દાનાદીનિ વિશેષતઃ।
અન્તર્જાન્વવિશેષેણ તદ્વદાચમનં ભવેત્

મુણ્ડાઞ્જટિલકાષાયાન્ શ્રાદ્ધકાલેઽપિ વર્જ્જયેત્।
શિખિભ્યો વા ત્રિદણિડભ્યઃ શ્રાદ્ધં યત્નાત્ પ્રદાપયેત્

યે તુ વ્રતે સ્થિતા નિત્યં જ્ઞાનિનો ધ્યાનિનસ્તથા।
દેવભક્તા મહાત્માનઃ પુનીયુર્દર્શનાદપિ

સર્વ્વં યોગેશ્વરૈર્વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં વૈ નિરન્તરમ્ ।
તસ્માત્ પશ્યન્તિ તે સર્વે યત્કિઞ્ચિજ્જગતીગતમ્

વ્યક્તાવ્યક્તં વશીકૃત્ય સર્વ્વસ્યાપિ ચ યત્પરમ્।
સદસચ્ચેતિ યૈર્દૃષ્ટં સદસચ્ચ મહાત્મનામ્

સર્વ્વજ્ઞાનાનિ દૃષ્ટાનિ મોક્ષાદીનિ મહાત્મનામ્।
તસ્માત્તેષુ સદાસક્તઃ પ્રાપ્નોત્યનુત્તમં શુભમ્

ઋચો હિ યો વેદ સ વેદ વેદાન્ યજૂંષિ યો વેદ સ વેદ યજ્ઞમ્।
સામાનિ યો વેદ સ વેદ બ્રહ્મ યો માનસં વેદ સ વેદ સર્વ્વમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શ્રાદ્ધકલ્પે બ્રાહ્મણપરીક્ષા નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ