Vayu Purana · Chapter 17

//ṛṣaya ūcuḥ//
aho dhīmaṃstvayā sūta śrāddhakalpastu kīrtitaḥ/
śruto naḥ śrāddhakalpo vai ṛṣibhiḥ parikīrtitaḥ

atīva vistaro yasya viśeṣeṇa prakīrtitaḥ/
vada śeṣaṃ mahāprājña ṛṣestasya yathāmatam

//sūta uvāca//
kīrtayiṣyāmi te viprā ṛṣestasya matantu tat/
śrāddhaṃ prati mahābhāgāstanme śrṛṇuta vistarāt

uktaṃ śrāddhaṃ mayā pūrvaṃ vidhiśca śrāddhakarmmaṇi/
pariśiṣṭaṃ pravakṣyāmi brāhmaṇānāṃ yathākramam

na mīmāṃsyāḥ sadā viprāḥ pavitraṃ hyetaduttamam/
daive pitrye ca satataṃ śrūyate vai parīkṣaṇam

yasmin doṣāḥ pradṛśyeran sadbhirvā varjitastu yaḥ/
jānīyādvāpi saṃvāsādvarjjayettaṃ prayatnataḥ

avijñātaṃ dvijaṃ śrāddhe parīkṣeta sadā budhaḥ /
siddhā hi viprarūpeṇa caranti pṛthivīmimām

tasmādatithimāyāntamabhigacchet kṛtāñjaliḥ/
pūjayeccāpi pādyena pādābhyañjanabhojanaiḥ

urvīṃ sāgaraparyantāṃ devā yogeśvarāstathā/
nānā rūpaiścarantyete prajā dharmmeṇa pālayan

arcayitvā tato dadyādviprāyātithaye naraḥ/
vyañjanāni ca bhakṣyāṇi phalaṃ teṣāṃ tathaiva ca

āgniṣṭomaṃ tu payasā prāpnuyādvai tathāśrutam/
sarpiṣā tu śubhaṃ cakṣuḥ ṣoḍaśāhaphalaṃ labhet/
madhunā tvatirātrasya phalaṃ ca samavāpnuyāt

tatprāpnuyācchraddadhāno naro vai sarvaiḥ kāmairbhojayedyastu viprān/
sarvārthadaḥ sarvaviprātithau yaḥ phalaṃ bhuṅkte sarvamedhasya nityam

yastu śrāddhe'tithiṃ prāpya daive vāpyavamanyate/
taṃ vai devā viśvayanti hotā yadvat parāṃ vasum

devāśca pitaraścaiva vahniścaiva hi tān dvijān /
āviśya bhuñjate tadvai lokānugrahakāraṇāt

apūjitā dahantyete dadyuḥ kāmāṃśca pūjitāḥ/
sarvasvenāpi tasmādvai pūjayedatithīn sadā

vānaprastho gṛhasthaśca gṛhamabhyāgato'thavā/
bālāḥ khinnā yatiścaiva jānīyādatithīn sadā

abhyāgato yācakaḥ syādatithiḥ syādayācakaḥ/
atitheratithiḥ śreṣṭhaḥ so'tithiryoga ucyate

na ghoro nāpi saṅkīrṇo nāvidyo na viśeṣavit/
na ca santo na samṛddho na sevī nācaro'tithiḥ

pipāsitāya śrāntāya bhrāntāyātibubhukṣate/
tasmai satkṛtya dātavyaṃ yajñasya phalamicchatā

āruhya bhṛgutuṅgoṣu gatvā puṇyāṃ sarasvatīm/
āpagāṃ tu nadī puṇyāṃ gaṅgā devī mahānadī

himavatprabhavā nadyo yāścānyā ṛṣipūjitāḥ /
sarastīrthābhisaṃvedyā nadī navavahāstathā

gatvaitān mucyate pāpaiḥ svarge nityaṃ mahīyate/
daśarātramaśaucantu proktaṃ vai mṛtasūtake

brāhmaṇasya viśeṣeṇa kṣatriye dvādaśa smṛtam/
arddhaṃ māsantu vaiśyasya māsācchūdrastu śudhyati

udakyā sarvavarṇānāṃ trirātreṇa tu śuddhayati/
udakyāṃ sūtikāñcaiva śvānamantyāvasāyinam

nagnādīn mṛtahārāṃśca spṛṣṭvā'śaucaṃ vidhīyate/
snātvā sacailo mṛdbhistu dvādaśabhistu śudhyati

etadeva bhavecchaucaṃ maithune navabhistathā/
mṛdā prakṣālya hastau tu kuryācchaucavidhinnaraḥ

prakṣālya cādbhirhastau ca snātvā caiva mṛdā punaḥ/
mṛdaṃ guhye tato dvistu punareva mṛdaṃ budhaḥ

evaṃ śauca vidhirdṛṣṭaḥ sarvavarṇeṣu nityadā/
paridadyānmṛdastisro hastapādāvasecanam

āraṇyaṃ śaucametattu grāmyaṃ vakṣyāmyataḥ param/
mṛdastisraḥ pādayostu hastayostisra eva ca

mṛdaḥ pañcadaśāmedhye hastādīnāṃ vibhāgaśaḥ/
anirṇikte mṛdaṃ dadyānmṛdante tvadbhireva tu

kaṇṭhaṃ śiro vā prāvṛtya rathyā pādagatastu vā/
akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto'pyaśucirbhavet

prakṣālya pātraṃ niḥkṣipya ācamyābhyukṣaṇaṃ punaḥ/
dravyasyānyasya tu tathā kuryādabhyukṣaṇaṃ punaḥ

puṣpādīnāṃ tṛṇānāñca prokṣaṇaṃ haviṣāntathā/
parāhṛtānāṃ dravyāṇāṃ nidhāyābhyukṣaṇaṃ tathā

prokṣitantu haret kiñci cchrāddhe daiva tathā punaḥ/
uttareṇa haredvedyāṃ dakṣiṇena visarjayet

vicchinnaṃ syādviparyāse daive pitrye tathaiva ca/
dakṣiṇena tu hastena dakṣiṇāṃ vedimālikhet

karābhyāmeva devānāṃ pitṝṇāṃ vikaraṃ śubham/
kṣubhitasvapnayoścaiva tathā mūtrapurīṣayoḥ

niṣṭhīvite yathā vyakte bhuktvā viparidhāya ca/
ucchiṣṭasya ca saṃsparśe tathā pādāvasecane

utsṛṣṭasya sumambhāṣe hyaśuciṃ prayatasya ca/
sandeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva ca

vinā yajñopavītena mohāttu yadyupaspṛṣet/
auṣṭhasya dantasaṃsparśe darśane cāntyavāsinām

jiṅvayā caiva saṃspṛśya dantāsaktaṃ tathaiva ca/
saśabdamaṅgulībhiśca praṇataścāvalo kayan

yaścādharme sthito mohādāyānto'pyaśucirbhavet/
upaviśya śucau deśe praṇataḥ prāgudaṅmukhaḥ

pādau prakṣālya hastau tu antarjānurupa spṛśet/
prasannāstriḥ pibeccāpaḥ prayataḥ susamāhitaḥ

dvireva mārjanaṃ kuryātsakṛdabhyukṣaṇaṃ tataḥ/
khāni mūrddhānamātmānaṃ hastau pādau tathaiva ca

abhyukṣaṇaṃ tathā tasya yadyamīmāṃsitaṃ bhavet/
evamācamanaṃ tasya vedā yajñāstapāṃsi ca

dānāni brahmacaryañca bhavanti saphalāstathā/
kriyāṃ yaḥ kurute mohādanācamyaiva nāstikaḥ

bhavanti ca vṛthā tasya kriyā hyetā na saṃśayaḥ/
vāgbhāvaśuddhanirṇiktamaduṣṭaṃ vāpyaninditam

medhyānyetāni jñeyāni duṣṭamebhyo viparyayaḥ/
na vaktavyaḥ sadā vipraḥ kṣudhito nāsti kiñcana

tasmai satkṛtya yo dadyādayūpo yajña ucyate/
apluṣṭānnaṃ śrṛtānnantu kṛśavṛttimayācakam

ekāntaśīlaṃ hrīmantaṃ sadā śrāddheṣu bhojayet /
yo dadātyāntimabhyeśca sa brahmaghno durātmavān

api jātiśataṃ gatvā na sa mucyeta kilbiṣāt/
viṣamaṃ bhojayedviprānekapaṃktyā ca yo naraḥ

niyukto vā'niyukto vā paṃkt‌yā harati duṣkṛtam/
pāpena gṛhyate kṣipramiṣṭāpūrttaṃ ca naśyati

yatistu sarvvaviprāṇāṃ sarvveṣāmagrya utsave/
itihāsapañcamān vedān yaḥ paṭhettu dvijottamaḥ

anantaraṃ yathāyogyaṃ niyoktavyo vijānatā/
trivedo'nantarastasya dvivedastadanantaraḥ

ekavedastathā paścānnyāyādhyāyī tataḥ param/
pāvanāyaiva paṃktyā vai tān pravakṣye nibodhata

ya ete pūrvvanirddiṣṭāḥ sarvve te hyanupūrvvaśaḥ/
ṣaḍaṅgī vinayī yogī sarvvatantrastathaiva ca

yāyāvaraśca pañcaite vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ /
aṣṭādaśānāṃ vidyānāmekasmin pārago'pi yaḥ

yathāvadvarttamānaśca sarve te paṅktipāvanāḥ/
triṇāciketāstraividyo yaśca dharmmān paṭheddvijaḥ

bārhaspatye tathā śāstre pāraṃ yaśca dvijo gataḥ/
sarva te pāvanā viprāḥ paṅktīnāṃ samudāhṛtāḥ

āmantritastu yaḥ śrāddhe yoṣitaṃ sevate dvijaḥ/
pitarastasya taṃ māsaṃ tasya retasi śerate

śrāddhaṃ dattvā ca bhuktvā ca maithunaṃ yo niṣevate/
pitarastasya taṃ māsaṃ retaḥsthā nātra saṃśayaḥ

tasmādatithaye deyaṃ bhojayedbrahmacāriṇam/
dhyānaniṣṭhāya dātavyaṃ sānukrośāya dhārmikam

yatiṃ vā vālakhilyān vā bhojayecchrāddhakarmmaṇi/
vānaprasthopakurvvāṇaḥ pūjāmātreṇa toṣitaḥ

gṛhasthaṃ bhojayedyastu viśvedevāstu pūjitāḥ/
vānaprasthena ṛṣayo vālakhilyaiḥ purandaraḥ

yatīnāṃ pūjane cāpi sākṣādbrahmā tu pūjitaḥ/
āśramāḥ pāvanāḥ pañca upadhābhiranāśramāḥ

catvāra āśramāḥ pūjyāḥ śrāddhe daive tathaiva ca/
caturāśramabāhyebhyaḥ śrāddhaṃ naiva pradāpayet

sa tiṣṭhedvā bubhukṣustu caturāśramabāhyataḥ/
ayati rmokṣavādī ca ubhau tau paṅktidūṣakau

vṛthāmuṇḍāśca jaṭilāḥ sarve kārppaṭikāstathā/
nirghṛṇān bhinnavṛttāṃśca sarvabhakṣān vivarjayet

kārukādīnanācārān sarvavedabahiṣkṛtān/
gāyanān devavṛttāṃśca havyakavyeṣu varjayet

dvijeṣvapi kṛtaṃ nityaṃ śrāddhakarmmaṇi varjayet

eteṣu varttate yaśca kṛtsvavarṇaṃ sa gacchati/
yo'śnāti saha śūdreṇa sarve te paṅktidūṣakāḥ

vyāpādanaṃ śaktinibarhaṇaṃ kṛṣirvāṇijyakāryyaṃ paśupālanaṃ ca/
śuśrūṣaṇaṃ vāpyaguro raho vā kāryyaṃ naitadvidyate brāhmaṇasya

ye tu viprāḥ sthitā nityaṃ jñānino dhyāninastathā/
mithyāsaṅkalpinaḥ sarve durvṛttā vā dvijātayaḥ

mithyātattvavido varjjyāstathā dambhaviṣūcakāḥ/
upapātakasaṃyuktāḥ pātakaiśca viśeṣataḥ

vede niyogadātāro lobhamohaphalārthinaḥ/
brahmavikrayiṇaścaiva śrāddhakarmmaṇi varjitāḥ

na niyogo'sti vedānāṃ yo niyuṅkte sa pāpakṛt/
bhoktā vedaphalādbhraśyeddātā dānaphalāttathā

bhṛto'dhyāpayate yastu bhṛtakādhyāpitastu yaḥ /
nārhatastāvapi śrāddhaṃ brahmaṇaḥ kriyavikrayī

krayavikrayiṇau caiva jīvitārthaṃ vigarhitau/
vṛttireṣā tu vaiśyasya brāhmaṇasya tu pātakam

prāhurvedān vedavido vedān yaścopajīvati//
ubhau tau nārhataḥ śrāddhaṃ putrikāpatireva ca

vṛthā dārāṃśca yo gacchedyo yajeta vṛthādhvare/
nārhatastāvapi śrāddhaṃ dvijo yaścaiva nāstikaḥ

ātmārthaṃ yaḥ pacedannaṃ na devātithikārakaḥ/
nārhatastāvapi śrāddhaṃ patitau brahmarākṣasau

striyo naktaṃparā yeṣāṃ paradāraratāśca ye/
arthakāma ratāścaiva na tān śrāddheṣu bhojayet

varṇāśramāṇāṃ dharmmeṣu viruddhāḥ śrāddhakarmmaṇi/
stenaśca sarvayājī ca sarve te paṅktidūṣakāḥ

yaśca sūkaravadbhuṅkte yaśca pāṇitale dvijaḥ/
na tadaśnanti pitaro yaśca vāmaṃ samaśnute

strīśūdrāyānupetāya śrāddhocchiṣṭaṃ na dāpayet/
yo dadyā drāgamohāttu na tadgacchetpitṝnsadā

tasmānna deyamucchiṣṭamannādyaṃ śrāddhakarmmaṇi/
anyatra dadhisarpirbhyāṃ śiṣye putrāya nānyathā

anucchiṣṭantu dātavyamannādyaṃ vai viśeṣataḥ/
puṣpamūlaphalairvāpi tuṣṭiṃ gacchanti cānnataḥ

yāvantyannāni pūtāni yāvaduṣṇaṃ na muñcati/
tāvadaśnanti pitaro yāvadaśnanti vāgyatāḥ

dānaṃ pratigraho homo bhojanaṃ balireva ca/
sāṅguṣṭhena tathā kāryyaṃ nāsurebhyo yathā bhavet

etānyeva ca sarvvāṇi dānādīni viśeṣataḥ/
antarjānvaviśeṣeṇa tadvadācamanaṃ bhavet

muṇḍāñjaṭilakāṣāyān śrāddhakāle'pi varjjayet/
śikhibhyo vā tridaṇiḍabhyaḥ śrāddhaṃ yatnāt pradāpayet

ye tu vrate sthitā nityaṃ jñānino dhyāninastathā/
devabhaktā mahātmānaḥ punīyurdarśanādapi

sarvvaṃ yogeśvarairvyāptaṃ trailokyaṃ vai nirantaram /
tasmāt paśyanti te sarve yatkiñcijjagatīgatam

vyaktāvyaktaṃ vaśīkṛtya sarvvasyāpi ca yatparam/
sadasacceti yairdṛṣṭaṃ sadasacca mahātmanām

sarvvajñānāni dṛṣṭāni mokṣādīni mahātmanām/
tasmātteṣu sadāsaktaḥ prāpnotyanuttamaṃ śubham

ṛco hi yo veda sa veda vedān yajūṃṣi yo veda sa veda yajñam/
sāmāni yo veda sa veda brahma yo mānasaṃ veda sa veda sarvvam

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte śrāddhakalpe brāhmaṇaparīkṣā nāma saptadaśo'dhyāyaḥ