વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 14-2

॥ વાયુરુવાચ ॥
ન ચૈવમાગતો જ્ઞાનાદ્રાગાત્ કર્મ્મ સમાચરેત્।
રાજસં તામસં વાપિ ભુક્ત્વા તત્રૈવ યુજ્યતે

તથા સુકૃતકર્મ્મા તુ ફલં સ્વર્ગે સમશ્રુતે।
તસ્માત્ સ્થાનાત્ પુનર્ભ્રષ્ટો માનુષ્યમનુપદ્યતે

તસ્માદ્બ્રહ્મ પરં સૂક્ષ્મં બ્રહ્મ શાશ્વતમુચ્યતે।
બ્રહ્મ એવ હિ સેવેત બ્રહ્મૈવ પરમં સુખમ્

પરિશ્રમસ્તુ યજ્ઞાનાં મહતાર્થેન વર્ત્તતે।
ભૂયો મૃત્યુવશં યાતિ તસ્માન્મોક્ષઃ પરં સુખમ્

અથ વૈ ધ્યાનસંયુક્તો બ્રહ્મયજ્ઞપરાયણઃ ।
ન સ સ્યાદ્ વ્યાપિતું શક્યો મન્વન્તરશતૈરપિ

દૃષ્ટ્વા તુ પુરુષં દિવ્યં વિશ્વાખ્યં વિશ્વરૂપિણમ્।
વિશ્વપાદ શિરોગ્રીવં વિશ્વેશં વિશ્વભાવનમ્।
વિશ્વગન્ધં વિશ્વમાલ્યં વિશ્વામ્બરધરં પ્રભુમ્

ગોભિર્મહી સંયતતે પતત્રિણં મહાત્માનં પરમમતિં વરેણ્યમ્।
કવિં પુરાણમનુશાસિતારં સૂક્ષ્માચ્ચ સૂક્ષ્મં મહતો મહાન્તમ્।
યોગેન પશ્યન્તિ ન ચક્ષુષા તં નિરિન્દ્રિયં પુરુષં રુક્મવર્ણમ્

અલિઙ્ગિનં પુરુષં રુક્મવર્ણં સલિઙ્ગિનં નિર્ગુણં ચેતનં ચ।
નિત્યં સદા સર્વગતન્તુ શૌચં પશ્યન્તિ યુક્ત્યા હ્યચલં પ્રકાશમ્

તદ્ભાવિતસ્તેજસા દીપ્યમાનઃ અપાણિપાદોદરપાર્શ્વજિહ્વઃ।
અતીન્દ્રિયોઽદ્યાપિ સુસૂક્ષ્મ એકઃ પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શ્રૃણોત્યકર્ણઃ

નાસ્યાસ્ત્યબુદ્ધં ન ચ બુદ્ધિરસ્તિ સ વેદ સર્વં ન ચ વેદવેદ્યઃ।
તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તં સચેતનં સર્વ્વગતં સુસૂક્ષ્મમ્

તામાહુર્મુનયઃ સર્વ્વે લોકે પ્રસવધર્મિણીમ્।
પ્રકૃતિં સર્વ્વભૂતાનાં યુક્તાઃ પશ્યન્તિ ચેતસા

સર્વ્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વ્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્।
સર્વ્વતઃ શ્રુતિ (મ) માઁલ્લોકે સર્વ્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

યુક્તા યોગેન ચેશાનં સર્વ્વતશ્ચ સનાતનમ્।
પુરુષં સર્વ્વભૂતાનાં તસ્માદ્ધ્યાતા ન મુહ્યતે

ભૂતાત્માનં મહાત્માનં પરમાત્માનમવ્યયમ્।
સર્વ્વાત્માનં પરં બ્રહ્મ તદ્વૈ ધ્યાત્વા ન મુહ્યતિ

પવનો હિ યથા ગ્રાહ્યો વિચરન્ સર્વ્વમૂર્તિષુ।
પુરિ શેતે તથાભ્રે ચ તસ્માત્ પુરુષ ઉચ્યતે।
અથ ચેલ્લુપ્તધર્મ્માત્તુ સવિશેષૈશ્ચ કર્મ્માભિઃ

તતસ્તુ બ્રહ્મ યોન્યાં વૈ શુક્રશોણિતસંયુતમ્।
સ્ત્રીપુમાંસપ્રયોગેણ જાયતે હિ પુનઃ પુનઃ

તતસ્તુ ગર્ભકાલે તુ કલનં નામ જાયતે।
કાલેન કલનઞ્ચાપિ બુદ્બુદશ્ચ પ્રજાયતે

મૃત્પિણ્ડસ્તુ યથા ચક્રે ચક્રવાતેન પીડિતઃ।
હસ્તાભ્યાં ક્રિયમાણસ્તુ વિશ્વત્વમુપગચ્છતિ

એવમાત્માસ્થિસંયુક્તો વાયુના સમુદીરિતઃ।
જાયતે માનુષસ્તત્ર યથા રૂપં તથા મનઃ

વાયુઃ સમ્ભવતે તેષાં વાતાત્ સઞ્જાયતે જલમ્।
જલાત્સંભવતિ પ્રાણઃ પ્રાણાચ્છુક્રં વિવર્દ્ધતે

રક્તભાગાસ્ત્રયસ્ત્રિંશચ્છુક્ર ભાગાશ્ચતુર્દ્દશ।
ભાગતોઽર્દ્ધપલં કૃત્વા તતો ગર્ભે નિષેવતે

તતસ્તુ ગર્ભસંયુક્તઃ પઞ્ચભિર્વાયુભિર્વૃતઃ।
પિતુઃ શરીરાત્ પ્રત્યઙ્ગરૂપમસ્યોપજાયતે

તતોઽસ્ય માતુરાહારાત્ પીતલીઢપ્રવેશિતમ્।
નાભિ સ્રોતઃપ્રવેશેન પ્રાણાધારો હિ દેહિનામ્

નવમાસાન્ પરિક્લિષ્ટઃ સંવેષ્ટિતશિરોધરઃ ।
વેષ્ટિતઃ સર્વ્વગાત્રૈશ્ચ અપર્ય્યાયક્રમાગતઃ।
નવમાસોષિતશ્ચૈવ યોનિચ્છિદ્રાદવાઙ્‌મુખઃ

તતસ્તુ કર્મ્મભિઃ પાપૈર્નિરયં પ્રતિપદ્યતે।
અસિપત્રવનઞ્ચૈવ શાલ્મલીચ્છેદભેદયોઃ

તત્ર નિર્ભર્ત્સનઞ્ચૈવ તથા શોણિતભોજનમ્ ।
એતાસ્તુ યાતન્ ઘોરાઃ કુમ્ભીપાકસુદુઃસહાઃ

યથા હ્યાપસ્તુ વિચ્છિન્નાઃ સ્વરૂપમુપયાન્તિ વૈ ।
તસ્માચ્છિન્નાશ્ચ ભિન્નાશ્ચ યાતનાસ્થાનમાગતઃ

એવં જીવસ્તુ તૈઃ પાપૈસ્તપ્યમાનઃ સ્વયં કૃતૈઃ ।
પ્રાપ્નુયાત્ કર્મ્મભિર્દુઃખં શેષં વા યાદિ ચેતરમ્

એકેનૈવ તુ ગન્તવ્યં સર્વ્વમૃત્યુનિવેશનમ્।
એકનૈવ ચ ભોક્તવ્યં તસ્માત્ સુકૃતમાચરેત્

ન હ્યેનં પ્રસ્થિતં કશ્ચિદ્ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ।
યદનેન કૃતં કર્મ્મ તદેનમનુગચ્છતિ

તે નિત્યં યમવિષયે વિભિન્નદેહાઃ ક્રોશન્તઃ સતતમનિષ્ટસંપ્રયોગૈઃ।
શુષ્યન્તે પરિગતવેદનાશરીરાઃ બહ્વીભિઃ સુભૃશમધર્મ્મયાતનાભિઃ

કર્મણાઃ મનસા વાચા યદભીષ્ટં નિષેવ્યતે।
તત્ પ્રસદ્ય હરેત્ પાપં તસ્માત્‌ સુકૃતમાચરેત્

યાદૃગ્ જાતાનિ પાપાનિ પૂર્વ્વં કર્મ્માણિ દેહિનઃ।
સંસારં તામસં તાદૃક્ ષહ્‌વિધં પ્રતિપદ્યતે

માનુષ્યં પશુભાવઞ્ચ પશુભાવાન્મૃગો ભવેત્।
મૃગત્વાત્ પક્ષિભાવન્તુ તસ્માચ્ચૈવ સરીસૃપઃ

સરીસૃપત્વાદ્ગચ્છોદ્ધિ।
સ્થાવરત્વન્ન સંશયઃ।
સ્થાવરત્વં પુનઃ પ્રાપ્તો
યાવદુન્મિષતે નરઃ।
કુલાલચકવદ્ભાન્તસ્તત્રૈવપરિકીર્તિતઃ

ઇત્યેવં હિ મનુષ્યાદિઃ સંસારે સ્થાવરાન્તકે।
વિજ્ઞેયસ્તામસો નામ તત્રૈવ પરિવર્ત્તતે

સાત્ત્વિકશ્ચાપિ સંસારો બ્રહ્માદિઃ પરિકીર્ત્તિતઃ।
પિશાચાન્તઃ સવિજ્ઞેયઃ સ્વર્ગસ્થાનેષુ દેહિનામ્

બ્રાહ્મે તુ કેવલં સત્ત્વં સ્થાવરે કેવલં તમઃ।
ચતુર્દ્દશાનાં સ્થાનાનાં મધ્યે વિષ્ટમ્ભકં રજઃ।
મર્મસુ ચ્છિદ્યમાનેષુ વેદનાર્ત્તસ્ય દેહિનઃ

તતસ્તુ પરમં બ્રહ્મ કથં વિપ્રઃ સ્મરિષ્યતિ ।
સંસ્કારાત્ પૂર્વધર્મસ્ય ભાવનાયાં પ્રણોદિતઃ।
માનુષ્યં ભજતે નિત્યં તસ્માન્નિત્યં સમાદધેત્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પાશુપતયોગો નામ ચતુર્દ્દશોઽધ્યાયઃ