વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 14

॥સૂત ઉવાચ।
દેવાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ તેભ્યોઽન્યે પિતરસ્તથા।
આથર્વણવિધિર્હ્યેષ પ્રત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ

પૂજયેચ્ચ પિતૃન્ પૂર્વ્વં દેવાશ્ચાપિ વિશેષતઃ।
દેવેભ્યોઽપિ પિતૃન્ પૂર્વમર્ચયન્તીહ યત્નતઃ

દક્ષસ્ય દુહિતા ખ્યાતા લોકે વિશ્વેતિ નામતઃ।
વિધિના સા તુ ધર્મ્મજ્ઞ દત્તા ધર્મ્માય ધર્મ્મતઃ।
તસ્યાઃ પુત્રા મહાત્માનો વિશ્વેદેવા ઇતિ શ્રુતિઃ

પ્રખ્યાતાસ્ત્રિષુ લોકેષુ સર્વ્વલોકનમસ્કૃતાઃ।
સમસ્તાસ્તે મહાત્માનશ્વેરુરુગ્રં મહત્તપઃ

હિમવચ્છિખરે રમ્યે દેવગન્ધર્વસેવિતે।
સર્વ્વાપ્સરોભિશ્ચરિતં દેવગન્ધર્વ્વસેવિતમ્

શુદ્ધેન મનસા પ્રીતાઃ પિતરસ્તાનથાબ્રુવન્।
વરં વૃણીધ્વં પ્રીતાઃસ્મ કં કામં કરવામહે

એવમુક્તે તુ પિતૃભિસ્તદા ત્રૈલોક્યભાવનઃ।
પ્રજાનામધિપો બ્રહ્મા વિશવાનિતીદમબ્રવીત્

॥બ્રહ્મોવાચ॥
મહાતેજા મહાદેવસ્તપસા તૈસ્તુ તાપિતઃ।
તપસા તેન સુપ્રીતઃ કં કામં વિદધામિ વઃ

એવમુક્તાસ્તદા વિશ્વે બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા।
ઊચુસ્તે સહિતાઃ સર્વ્વે બ્રહ્માણં લોકભાવિનમ્

શ્રાદ્ધેઽસ્માકં ભવેદંશો હ્યેષ નઃ કાંક્ષિતો વરઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો બ્રહ્મા તાન્વૈ ત્રિદિવપૂજિતાન્

ભવિષ્યત્યેવમેવેતિ કાંક્ષિતો વો વરસ્તુ યઃ।
પિતૃભિસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા એવમેતન્ન સંશયઃ

સહાસ્માભિસ્તુ વો ભાવ્યં યત્કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ત્વિહ।
અસ્માકં કલ્પિતે શ્રાદ્ધે યુષ્માનગ્રાસનં હ વૈ

ભવિષ્યતિ મનુષ્યેષુ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે।
માલ્યૈર્ગન્ધૈસ્તથાન્નેન યુષ્માનગ્રેર્જયિષ્યતિ

પ્રદાતા ચેતિ યુષ્માકમસ્માકં દાસ્યતે તતઃ।
વિસર્જનમથાસ્માકં પૂર્વ્વં પશ્ચાત્તુ દેવતાઃ

રક્ષણઞ્ચૈવ શ્રાદ્ધસ્ય આતિથ્યઞ્ચ વિધિદ્વયમ્।
ભૂતાનાં દેવતાનાઞ્ચ પિતૄણાં શ્રાદ્ધ કર્મણિ।
એવં વિધિકૃતઃ સમ્યક્ સર્વ્વમેતદ્ભવિષ્યતિ

એવં દત્ત્વા વરં તેષાં બ્રહ્મા પિતૃગણૈઃ સહ॥
ભૂતાનુગ્રહકૃદ્દેવઃ સઞ્ચચાર યથાસુખમ્

વેદે પઞ્ચ મહાયજ્ઞા નરાણાં સમુદાહૃતાઃ ।
એતાન્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્નિર્વપેત્સતતં નરઃ

યત્ર યાસ્યન્તિ દાતારઃ સંસ્થાનં વૈ નિભોધત।
નિર્ભયં નિરહઙ્કારં નિઃશોકં નિર્વ્યથક્લમમ્।
બ્રહ્મસ્થાનમવાપ્નોતિ સર્વકામપુરસ્કૃતમ્

શૂદ્રેણાપિ પ્રકર્ત્તવ્યાઃ પઞ્ચૈતે મન્ત્રવર્જિતાઃ।
અતોઽન્યથા તુ યો ભુઙ્ક્તે સ ઋણં નિત્યમશ્નુતે

ઋણઞ્ચ ભુઙ્ક્તે પાપાત્મા યઃ પચેદાત્મકારણાત્।
તસ્માન્નિર્વર્ત્તયેત્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાન્સદા બુધઃ

નૈવેદ્યં કેચિદિચ્છન્તિ જીવત્યપિ પ્રયત્નતઃ।
ઉદક્પૂર્વ્વં બલિં કુર્યાદુદકુમ્ભં તથૈવ ચ

બલિં સુવિદિતં કુર્યાદુચ્ચાદુચ્ચતરં ક્ષિપેત્ ।
પરશ્રૃઙ્ગગવાં પૂર્વ્વ બલિં સૂક્ષ્મં સમુત્ક્ષિપેત્

ન વિનેદ્યો ભવેત્ પિણ્ડઃ પિતૄણાં યસ્તુ જીવતિ।
ઇષ્ટેનાન્નેન ભક્ષ્યૈશ્ચ ભોજયેત યથાવિધિ।
વિધાનં વેદવિહિતમેતદ્વક્ષ્યામિ યત્નતઃ

દેવદેવા મહાત્માનો હ્યેતેપિ પિતરો હ્યુત।
ઇચ્છન્તિ કિઞ્ચિદાચાર્ય્યાઃ પશ્ચાત્ પિણ્ડનિવેદનમ્

પૂજનઞ્ચૈવ વિપ્રાણાં સર્વ્વમેવ હિ નિત્યશઃ।
તદ્ધિ ધર્માર્થકુશલાનિત્યુવાચ બૃહસ્પતિઃ

પૂર્વ્વં નિવેદયેત્પિણ્ડં પશ્ચાદ્વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્।
યોગાત્માનો મહાત્માનઃ પિતરો યોગ સમ્ભવાઃ।
સોમમાપ્યાયયન્ત્યેતે પિતરો યોગમાસ્થિતાઃ

તસ્માદ્દદ્યાચ્‌છુચિઃ પિણ્ડાન્ યોગિભ્યસ્તત્પરાયણઃ ।
પિતૄણાં હિ ભવેદેતત્સાક્ષાદિવ હુતં હવિઃ

બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રેભ્યો યોગી ચાગ્રાસને યદિ।
યજમાનઞ્ચ ભોક્તૄંશ્ચ નૌરિવામ્ભસિ તારયેત્

અસતાં પ્રગ્રહો યત્ર સતાઞ્ચૈવ વિમાનના।
દણ્ડો દેવકૃતસ્તત્ર સદ્યઃ પતતિ તારુણઃ

હિત્વાગમં સધર્માણં બાલિશં યત્ર ભોજયેત્।
આદિકર્મ સમુત્સૃજ્ય દાતા તત્ર વિનશ્યતિ

પિણ્ડમગ્નૌ સદા દદ્યાદ્ભોગાર્થી તુ પ્રયત્નતઃ ।
પ્રજાર્થી પત (ત્ન)યે દદ્યાન્મધ્યમં તત્ર પૂર્વકમ્

ઉત્તમાં દ્યુતિમન્વિચ્છન્ ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ।
પ્રજ્ઞાં પૂજાં યશઃ કીર્ત્તિં ગોષુ નિત્યં પ્રયચ્છતિ

પ્રાર્થયન્દીર્ઘમાયુશ્ચ વાયસેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ।
સૌકુમાર્યમથાન્વિચ્છન્ કુક્કુટેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ

એવમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પિણ્ડનિર્વપણાત્ ફલમ્।
આકાશં શમયેદ્વાપિ સ્થિતૌ સુદક્ષિણામુખઃ।
પિતૄણાં સ્થાનમાકાશં દક્ષિણા ચૈવ દિગ્ભવેત્

એકં વિપ્રાઃ પુનઃ પ્રાહુઃ પિણ્ડોદ્ધરણમગ્રતઃ।
અનુજ્ઞાતે તુ તૈર્વિપ્રૈર્વાનમુદ્વિયતામિતિ

પુષ્પાણાં ચફલાનાં ચ ભક્ષ્યાણામન્નતસ્તથા।
અગ્રમુદ્ધૃત્ય સર્વેષાં જુહુયાજ્જાતવેદસિ

ભક્ષ્યમન્નં તથા પેયમનુત્તમફલાનિ ચ।
હુત્વા ચાગ્નૌ તતઃ પિણ્ડાન્નિર્વપેદ્દક્ષિણામુખઃ

સ્નિગ્ધૈર્ભક્ષ્યૈઃ સુગન્ધૈશ્ચ તર્પયેત રસૈસ્તથા।
એકાગ્રઃ પર્યુપાસીત પ્રયતઃ પ્રાઞ્જલિઃ સ્થિતઃ।
તત્પરઃ શ્રદ્દધાનશ્ચ કામાનાપ્નોતિ માનવઃ

અક્ષુદ્રત્વં કૃતજ્ઞત્વં દાક્ષિણ્યં સત્કૃતઞ્ચ યત્।
તતો યજ્ઞઞ્ચ દાનઞ્ચ પ્રયચ્છન્તિ પિતામહાઃ

અતઃ પરં વિધિં સૌમ્યં ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ।
આનુપૂર્વ્યેણ વિધિના તન્મે નિગદતઃ શ્રૃણુ

પ્રોક્ષ્ય ભૂમિમથોદ્ધૃત્ય પૂર્વં પિતૃપરાયણઃ।
તતોઽત્ર વિકિરં કુર્યાત્ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

સ્વધાં વાચ્ય તતો વિપ્રા વિધિવદ્ભૂરિ દક્ષિણાન્।
અન્નશેષમનુજ્ઞાપ્ય સત્કૃત્ય દ્વિજસત્તમાન્ ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતશ્ચૈવ અનુગમ્ય વિસર્જયેત્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે શ્રાદ્ધકલ્પો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ