વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 99

અથ તિલધેનુમાહાત્મ્યમ્ ॥
ધરણ્યુવાચ ॥
યા સા માયા શરીરાત્તુ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ॥
ગાયત્ર્યષ્ટભુજા ભૂત્વા ચૈ (વે) ત્રાસુરમયોધયત્

સૈવ નન્દા ભવેદ્દેવી દેવકાર્યચિકીર્ષયા ॥
મહિષાખ્યાસુરવધં કુર્વતી બ્રહ્મણેરિતા

વૈષ્ણવ્યાખ્યા તતો દેવ કથમેતદ્ધિ શંસ મે ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
દ્વયં જગદ્ધિતા દેવી ગઙ્ગા શઙ્કરસુપ્રિયા

ક્વચિત્કિંચિદ્ભવેદ્દત્તં સ્વપદં વેદ સર્વવિત્ ॥
સ્વાયમ્ભુવે હતો દૈત્યો વૈષ્ણવ્યા મન્દરે ગિરૌ

મહિષાખ્યઃ પરઃ પશ્ચાત્સ વૈ ચૈત્રાસુરો હતઃ ॥
નન્દયા નિહતો વિન્ધ્યે મહાબલપરાક્રમઃ

અથવા જ્ઞાનશક્તિઃ સા મહિષોઽજ્ઞાનમૂર્ત્તિમાન્ ॥
અજ્ઞાનં જ્ઞાનસાધ્યં તુ ભવતીતિ ન સંશયઃ

મૂર્ત્તિપક્ષે ચેતિહાસમમૂર્તે ચૈકવદ્ધૃદિ ॥
ખ્યાપ્યતે વેદવાક્યૈશ્ચ ઇહ સા વેદવાદિભિઃ

ઇદાનીં શૃણુ મે દેવિ પંચપાતકનાશનમ્ ॥
યજનં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોઃ પુત્રવસુપ્રદમ્

ઇહ જન્મનિ દારિદ્ર્યવ્યાધિકુષ્ઠાદિપીડિતઃ ॥
અલક્ષ્મીવાનપુત્રસ્તુ યો ભવેત્પુરુષો ભુવિ

તસ્ય સદ્યો ભવેલ્લક્ષ્મીરાયુર્વિત્તં સુતઃ સુખમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તુ મણ્ડલગતં દેવં દેવ્યા સમન્વિતમ્

નારાયણં પરં દેવં યઃ પશ્યતિ વિધાનતઃ॥
આચાર્યદર્શિતં દેવિ મન્ત્રમૂર્તિમયોનિજમ્

કાર્તિકે માસિ શુક્લાયાં દ્વાદશ્યાં તુ વિશેષતઃ ॥
સર્વાસુ વા યજેદ્દેવં દ્વાદશીષુ વિધાનતઃ

સંક્રાંત્યાં વા મહાભાગં ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે તથા ॥
યઃ પશ્યતિ હરિં દેવિ પૂજિતં ગુરુણા શુભે

તસ્ય સદ્યો ભવેત્તુષ્ટિઃ પાપધ્વંસશ્ચ જાયતે ॥
સામાન્યદેવતાનાં ચ ભવતીતિ ન સંશયઃ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં ભક્તાનાં તુ પરીક્ષણમ્ ॥
સંવત્સરં ગુરુઃ કુર્યાજ્જાતિશૌચક્રિયાદિભિઃ

ઉપાસન્નં તતો જ્ઞાત્વા હૃદયેનાવધારયેત્ ॥
તેપિ ભક્તિમતો જ્ઞાત્વા ત્વાત્માનં પરમેશ્વરમ્

સંવત્સરં ગુરોર્ભક્તિં કુર્યુર્વિષ્ણોરિવાચલામ્ ॥
સંવત્સરે તતઃ પૂર્ણે ગુરું ચૈવ પ્રસાદયેત્

ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન સંસારાર્ણવતારણમ્ ॥
ઇચ્છામસ્ત્વૈહિકીં લક્ષ્મીં વિશેષેણ તપોધન

એવમભ્યર્ચ્ય મેધાવી ગુરું વિષ્ણુમિવાગ્રતઃ ॥
અભ્યર્ચ્ચિતસ્તૈઃ સોઽપ્યાશુ દશમ્યાં કાર્ત્તિકસ્ય તુ

ક્ષીરવૃક્ષસમુદ્ભૂતં દન્તકાષ્ઠં સમન્ત્રકમ્ ॥
ભક્ષયિત્વા સ્વપેયુર્હિ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ

સ્વપ્નાન્દૃષ્ટ્વા ગુરોરગ્રે શ્રાવયેત વિચક્ષણઃ ॥
તતઃ શુભાશુભે તત્ર લક્ષયેત્પરમો ગુરુઃ

એકાદશ્યામુપોષ્યૈવં સ્નાત્વા દેવાલયં વ્રજેત્ ॥
ગુરુશ્ચ મણ્ડલં ભૂમૌ કલ્પિતાયાં તુ વર્ત્તયેત્

લક્ષણૈર્વિવિધૈર્ભૂમિં લક્ષયિત્વા વિધાનતઃ ॥
ષોડશારં લિખેચ્ચક્રં સર્વતોભદ્રમેવ ચ

અથવા અષ્ટપત્રં ચ લિખિત્વા દર્શયેદ્બુધઃ॥
નેત્રબન્ધં તુ કુર્વીત સિતવસ્ત્રેણ યત્નતઃ

વર્ણાનુક્રમતઃ શિષ્યાન્પુષ્પહસ્તાન્પ્રવેશયેત્॥
નવનાભં યદા કુર્યાન્મણ્ડલં વર્ણકૈર્બુધઃ

તદાનીં પૂર્વતો દેવમિદ્રપૂર્વં તુ પૂજયેત્ ॥
લોકપાલૈઃ સમં પૂજ્ય અગ્નિં સમ્પૂજયેચ્છુભે

સ્વદિક્ષુ તદ્વદ્યામ્યાયાં નેરૃત્યાં નિરૃતિં ન્યસેત્ ॥
વરુણં વારુણાયાં ચ વાયું વાયવ્યતો ન્યસેત્

ધનદં ચોત્તરે ન્યસ્ય રુદ્રમીશાનગોચરે।
પૂજ્યૈવં તુ વિધાનેન દિક્ક્ષેત્રેષુ વ્યવસ્થિતામ્

પદ્મમધ્યે તથા વિષ્ણુમર્ચ્ચયેત્પરમેશ્વરમ્ ॥
પૂર્વપત્રે બલં પૂજ્ય પ્રદ્યુમ્નં દક્ષિણે તથા

અનિરુદ્ધં તથા પૂજ્ય પશ્ચિમે ચોત્તરે તથા ॥
પૂજયેદ્વાસુદેવં તુ સર્વપાતકશાન્તિદમ્

ઐશાન્યાં વિન્યસેચ્છંખમાગ્નેય્યાં ચક્રમેવ તુ ॥
યામ્યાયાં તુ ગદાં પૂજ્ય વાયવ્યાં પદ્મમેવ ચ

ઐશાન્યાં મુસલં પૂજ્ય દક્ષિણે ગરુડં ન્યસેત્ ॥
વામતો વિન્યસેલ્લક્ષ્મીં દેવદેવસ્ય બુદ્ધિમાન્

ધનુશ્ચૈવ તુ ખડ્ગં તુ દેવસ્ય પુરતો ન્યસેત્।
શ્રીવત્સં કૌસ્તુભં ચૈવ નવમં તત્ર કલ્પયેત્

એવં પૂજ્ય યથાન્યાયં દેવદેવં જનાર્દ્દનમ્॥
દલેષુ દિક્ષુ વિન્યસ્ય અષ્ટૌ કુમ્ભાન્વિધાનતઃ

વૈષ્ણવં કલશં ચૈવ નવમં તત્ર કલ્પયેત્ ॥
સ્નાપયેન્મુક્તિકામં તુ વૈષ્ણવેન ઘટેન હ

શ્રીકામં સ્નાપયેત્તદ્વદૈન્દ્રેણ તુ ઘટેન હ ॥
પ્રાજ્યપ્રતાપકામં ચ આગ્નેયેન તુ સ્નાપયેત્

મૃત્યુઞ્જયવિધાનાય યામ્યેન સ્નપનં તથા ॥
દુષ્ટપ્રધ્વંસનાયાલં નિરૃતેન વિધીયતે

શાન્તયે વારુણેનાશુ પાપનાશાય વાયવે ॥
દ્રવ્યસમ્પત્તિકામસ્ય કૌબેરેણ વિધીયતે

રૌદ્રેણ જ્ઞાનહેતોશ્ચ લોકપાલપદાપ્તયે ॥
એકૈકેન નરઃ સ્નાતઃ સર્વપાપ વિવર્જિતઃ

ભવેદવ્યાહતં જ્ઞાનં શ્રીમાન્વિપ્રો વિચક્ષણઃ ॥
કિં પુનર્નવભિઃ સ્નાતો નરઃ પાતકવર્જિતઃ

જાયતે વિષ્ણુસદૃશઃ સદ્યો રાજાથવા ભવેત્ ॥
અથવા દિક્ષુ સર્વાસુ યથાસંખ્યેન લોકપાન્ ॥
પૂજયીત સ્વશાસ્ત્રોક્તવિધાનેન વિધાનવિત્

એવં સમ્પૂજ્ય દેવાંશ્ચ લોકપાલાન્ પ્રસન્નધીઃ ॥
પશ્ચાત્પ્રદક્ષિણાન્ શિષ્યાન્ બદ્ધનેત્રાન્ પ્રવેશયેત્ ॥
આગ્નેયી વારુણી દગ્ધા વાયુના વિધિના તતઃ

સૌમેનાપ્યાયિતા પશ્ચાચ્છ્રાવયેત્સમયાન્બુધઃ॥
અનિન્દ્યાન્બ્રાહ્મણાન્વેદાન્વિષ્ણું બ્રહ્માણમેવ ચ

રુદ્રમાદિત્યમગ્નિં ચ લોકપાલગ્રહાંસ્તતઃ ॥
ગુરૂંશ્ચ વૈષ્ણવાંશ્ચાપિ પુરુષઃ પૂર્વદીક્ષિતઃ

એવં તુ સમયં ખ્યાપ્ય પશ્ચાદ્ધોમં તુ કારયેત્ ॥
ઓં નમો ભગવતે સર્વરૂપિણે હું ફટ્ સ્વાહા

ષોડશાક્ષરમન્ત્રેણ હોમયેજ્જ્વલિતાગ્નયે ॥
ગર્ભાધાનાદિકાશ્ચૈવ ક્રિયાઃ સમવઘારયેત્

ત્રિભિરાહુતિભિશ્ચાપિ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ ॥
હોમાન્તે દીક્ષિતઃ પશ્ચાદ્દદ્યાચ્ચ ગુરુદક્ષિણામ્

હસ્ત્યશ્વકટકાદીનિ હેમગ્રામાદિકં નૃપઃ॥
દદ્યાચ્ચ ગુરવે પ્રાજ્ઞો મધ્યમે મધ્યમં તથા

એવં કૃતે તુ યત્પુણ્યં માહાત્મ્યં જાયતે ધરે ॥
તત્ર શક્યં તુ ગદિતુમપિ વર્ષશતૈરપિ

દીક્ષિતાત્મા પુનર્ભૂત્વા વરાહં શૃણુયાદ્યદિ ॥
તેન વેદપુરાણાનિ સર્વે મન્ત્રાઃ સસંગ્રહાઃ

જપ્તાઃ સ્યુઃ પુષ્કરે તીર્થે પ્રયાગે સિન્ધુસઙ્ગમે ॥
દેવાગારે કુરુક્ષેત્રે વારાણસ્યાં વિશેષતઃ

ગ્રહણે વિષુવે ચૈવ યત્ફલં જપતાં ભવેત્ ॥
તત્ફલં દ્વિગુણં તસ્ય દીક્ષિતો યઃ શૃણોતિ ચ

દેવા અપિ તપઃ કૃત્વા ધ્યાયંતિ ચ વદંતિ ચ ॥
કદા નો ભારતે વર્ષે જન્મ સ્યાદ્ભૂતધારિણિ

।
દીક્ષિતાશ્ચ ભવિષ્યામો વરાહં શૃણુમઃ કથમ્॥
વરાહં ષોડશાત્માનં ત્યક્ત્વા દેહં કદા વયમ્

યાસ્યામઃ પરમં સ્થાનં યદ્ગત્વા ન પુનર્ભવેત્ ॥
એવં જલ્પન્તિ વિબુધા મનસા ચિન્તયન્તિ ચ

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્॥
વસિષ્ઠસ્ય ચ સંવાદં શ્વેતસ્ય ચ મહાત્મનઃ

સ્વર્ગવાસે સ્થિતો હ્યાસીચ્છ્વેતો રાજા મહાયશાઃ॥
આસીદિલાવૃતે વર્ષે શ્વેતો રાજા બૃહત્તપાઃ

સ મહીં સકલાન્દેવિ સપલ્લવવનદ્રુમામ્ ॥
દાતુમિચ્છન્સ ચોવાચ વસિષ્ઠં તપસાં નિધિમ્

ભગવન્દાતુમિચ્છામિ બ્રાહ્મણેભ્યો વસુન્ધરામ્॥
દેહ્યનુજ્ઞાં સ ચોવાચ વસિષ્ઠો રાજસત્તમમ્

અન્નં દેહિ સદા રાજન્ સર્વકાલસુખાવહમ્ ॥
અન્નેન ચૈવ દત્તેન કિં ન દત્તં મહીતલે

સર્વેષામેવ દાનાનામન્નદાનં વિશિષ્યતે ॥
અન્નાદ્ભવંતિ ભૂતાનિ અન્નેનૈવ ચ વર્દ્ધતે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન અન્નદાનં દદસ્વ ભોઃ ॥
વસિષ્ઠસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ રાજા ન તથાકરોત્

રત્નવસ્ત્રમલંકારાન્ શ્રીમન્તિ નગરાણિ ચ ॥
યત્કિઞ્ચિત્કોશજાતં સ દ્વિજાનાહૂય તદ્દદૌ

પ્રદત્તં બ્રાહ્મણસ્યાથ કુંજરાનજિનાનિ ચ ॥
સ કદાચિન્નૃપઃ પૃથ્વીં જિત્વા પરમધર્મવિત્

પુરોહિતમુવાચેદં વસિષ્ઠં જપતાં વરમ્ ॥
ભગવન્નશ્વમેધાનાં સહસ્રં કર્તુમુત્સહે

સુવર્ણરૌપ્યતામ્રાણિ યાગં કૃત્વા દ્વિજાતિષુ ॥
દત્તાનિ તેન રાજ્ઞા વૈ નાન્નં દત્તં તથા જલમ્

વસ્તુ સ્વલ્પમિતિ જ્ઞાત્વા પ્રભુઃ સોઽન્નં તુ નાદદત્ ॥
એવં વિભવયુક્તસ્ય તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ

કાલધર્મવશાદ્દેવિ મૃત્યુઃ સમભવત્તદા ॥
પરલોકે વર્તમાનઃ સ ચ રાજા મહામનાઃ

ક્ષુધયા પીડિતો હ્યાસીત્તૃષયા ચ વિશેષતઃ ॥
આનિનાયાપ્સરોભાગં ગત્વા શ્વેતાખ્યપર્વતમ્

તત્ર પ્રાગ્જન્મમૂર્ત્તિશ્ચ પુરા દગ્ધા મહાત્મનઃ ॥
તત્રાસ્થીનિ સ સંગૃહ્ય લિહન્નાસ્તે સ પાર્થિવઃ

પુનર્વિમાનમારુહ્ય દિવમાચક્રમે નૃપઃ ॥
અથ કાલેન મહતા સ રાજા સંશિતવ્રતઃ

તાન્યસ્થીનિ લિહન્દૃષ્ટો વસિષ્ઠેન મહાત્મના ॥
ઉક્તશ્ચ તેન કિઞ્ચ ત્વં સ્વાસ્થિ ભુંક્ષે નરાધિપ

એવમુક્તસ્તદા રાજા વસિષ્ઠેન મહાત્મના ॥
ઉવાચ વચનં ચેદં શ્વેતો રાજા મુનિં તદા

ભગવન્ક્ષુધિતશ્ચાસ્મિ અન્નપાનં પુરા મયા ॥
ન દત્તં મુનિશાર્દૂલ તેન માં બાધતે ક્ષુધા

એવમુક્તસ્તતો રાજ્ઞા વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ ॥
ઉવાચ ચ મુનિર્ભૂયઃ શ્વેતં વાક્યં મહાનૃપમ્

કિં તે કરોમિ રાજેંદ્ર ક્ષુધિતસ્ય વિશેષતઃ ॥
અદત્તં નોપતિષ્ઠેત કસ્યચિત્કિઞ્ચિદુત્તમમ્

રત્નહેમપ્રદાનેન ભોગવાન્ જાયતે નરઃ ॥
અન્નપાનપ્રદાનેન સર્વકામૈસ્તુ તર્પિતઃ

તન્ન દત્તં ત્વયા રાજન્ સ્તોકં મત્વા નરાધિપ ॥
શ્વેત ઉવાચ ॥
અદત્તસ્ય ચ સમ્પ્રાપ્તિસ્તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

શિરસા ભક્તિયુક્તેન યાચિતોઽસિ મહામુને ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
અસ્ત્યેકં કારણં યેન જાયતે તન્ન સંશયઃ

તચ્છૃણુષ્વ નરવ્યાઘ્ર કથ્યમાનં મયાઽનઘ ॥
આસીદ્રાજા પુરાકલ્પે વિનીતાશ્વાતિવિશ્રુતઃ

સ સર્વમેધમારેભે સ્વયં ક્રતુવરં નૃપઃ ॥
યજતાનેન વિપ્રેભ્યો દત્તા ગાવો દ્વિપા વસુ

નાન્નં તેન તદા દત્તં સ્વલ્પં મત્વા યથા ત્વયા ॥
તતઃ કાલેન મહતા મૃતોઽસૌ જાહ્નવીજલે

કૃત્વા પુણ્યં વિનીતાશ્વઃ સાર્વભૌમો નૃપોત્તમઃ ॥
સ્વર્ગં ચ ગતવાન્સોઽપિ યથા રાજન્ ભવાન્ પ્રભો

અસાવપિ ક્ષુધાવિષ્ટ એવમેવ ગતો નૃપઃ ॥
મર્ત્યલોકે નદીતીરે ગંગાયાં નીલપવર્તમ્

વિમાનેનાર્કવર્ણેન ભાસ્વતા દેવવન્નૃપઃ ॥
દદર્શ ચ તદા રાજા ક્ષુધિતઃ સ્વં કલેવરમ્

પુરોહિતં દદર્શાથ હોતારં જાહ્નવીતટે ॥
તદ્દૃષ્ટ્વાઽસાવપિ નૃપઃ પપ્રચ્છ મુનિસત્તમમ્

ક્ષુધાયાઃ કારણં કિં મે સ હોતા તમુવાચ હ ॥
તિલધેનું ભવાન્રાજઞ્જલધેનું ચ સત્તમ

ઘૃતધેનું ચ ધેનું ચ રસધેનું ચ પાર્થિવ ॥
દેહિ શીઘ્રં યેન ભવાન્ક્ષુધયા વર્જ્જિતો ભવેઃ

તપતે યાવદાદિત્યસ્તપતે વાપિ ચન્દ્રમાઃ ॥
એવમુક્તસ્તતો રાજા તં પુનઃ પૃષ્ટવાનિદમ્

વિનીતાશ્વ ઉવાચ ॥
કથં સા દીયતે બ્રહ્મંસ્તિલધેનુર્જિગીષુભિઃ ॥
ભુઙ્ક્તે સ્વર્ગં ચ વિપ્રેન્દ્ર તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

હોતોવાચ ॥
વિધાનં તિલધેનોશ્ચ ત્વં શૃણુષ્વ નરાધિપ ॥
ચતુર્ભિઃ કુડવૈશ્ચૈવ પ્રસ્થ એકઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

સા તુ ષોડશભિઃ કાર્યા ચતુર્ભિર્ વત્સકો ભવેત્ ॥
નાસા ગન્ધમયી તસ્યા જિહ્વા ગુડમયી શુભા

પુચ્છે પ્રકલ્પનીયા સા ઘણ્ટાભરણાભૂષિતા ॥
ઈદૃશીં કલ્પયિત્વા તુ સ્વર્ણશૃઙ્ગીં તુ કારયેત્

કાંસ્યદોહાં રૌપ્યખુરાં પૂર્વધેનુવિધાનતઃ ॥
કૃત્વા તાં બ્રાહ્મણાયાશુ દદ્યાચ્ચૈવ નરાધિપ

કૃષ્ણાજિનં ધેનુવાસો નન્દિતાં કલ્પિતાં શુભામ્ ॥
સૂત્રેણ સૂત્રિતાં કૃત્વા સર્વરત્નસમન્વિતામ્

સર્વૌષધિસમાયુક્તાં મન્ત્રપૂતાં તુ દાપયેત્ ॥
અન્નં મે જાયતામન્યત્પાનં સર્વરસાસ્તથા

સર્વં સમ્પાદયાસ્માકં તિલધેનો દ્વિજાર્પિતા ॥
ગૃહ્ણામિ દેવિ ત્વાં ભક્ત્યા કુટુમ્બાર્થં વિશેષતઃ

ભજસ્વ કામાન્માં દેવિ તિલધેનો નમોઽસ્તુ તે ॥
એવંવિધાં તતો દદ્યાત્તિલધેનું નૃપોત્તમ

સર્વકામસમાવાપ્તિં કુરુતે નાત્ર સંશયઃ ॥
યશ્ચેદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા કુર્યાત્કારયતેઽપિ વા

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
ગોમયે મણ્ડલે કૃત્વા ગોચર્મ્મ તદનન્તરમ્

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે શ્વેતવિનીતાશ્વોપાખ્યાને તિલધેનુદાનમાહાત્મ્યં નામ નવનવતિતમોઽધ્યાયઃ