વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 9

ધરણ્યુવાચ ।
આદૌ કૃતયુગે નાથ કિં કૃતં વિશ્વમૂર્ત્તિના ।
નારાયણેન તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
પૂર્વં નારાયણસ્ત્વેકો નાસીત્ કિઞ્ચિદ્ધરેઃ પરમ્ ।
સૈક એવ રતિં લેભે નૈવ સ્વચ્છન્દકર્મકૃત્

તસ્ય દ્વિતીયમિચ્છન્તશ્ચિન્તા બુદ્ધ્યાત્મિકા બભૌ ।
અસાવિત્યેવ સંજ્ઞાયા ક્ષણં ભાસ્કરસન્નિભા

તસ્યા અપિ દ્વિધા ભૂતા ચિન્તાઽભૂદ બ્રહ્મવાદિની ।
ઉમેતિ સંજ્ઞયા યત્તત્સદા મર્ત્યે વ્યવસ્થિતા

ઓમિત્યેકાક્ષરીભૂતા સસર્જેમાં મહીં તદા ।
ભૂઃ સસર્જ ભુવં સોઽપિ સ્વઃ સસર્જ તતો મહઃ

તતશ્ચ જન ઇત્યેવ તપશ્ચાત્મા પ્રલીયતે ।
એતદોતં તથા પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ

જગત્ પ્રણવતો ભૂતં શૂન્યમેતત્ સ્થિતં તદા ।
યેયં મૂર્તિર્ભગવતઃ શંકરઃ સ સ્વયં હરિઃ

શૂન્યાઁલ્લોકાનિમાન્ દૃષ્ટ્વા સિસૃક્ષુર્મૂર્ત્તિમુત્તમામ્ ।
ક્ષોભયિત્વા મનોધામ તત્રાકારઃ સ્વમાત્રતઃ

સ્થિતસ્તસ્મિન્ યદા ક્ષુબ્ધે બ્રહ્માણ્ડમભવત્તદા ।
તસ્મિંસ્તુ શકલીભૂતે ભૂર્લોકં ચ વ્યવસ્થિતમ્

અપરં ભુવનં પ્રાયાન્મધ્યે ભાસ્કરસન્નિભમ્ ।
પુરાણપુરુષો વ્યાપ્ય પદ્મકોશે વ્યવસ્થિતઃ

સ હિ નારાયણો દેવઃ પ્રાજાપત્યેન તેજસા ।
અકારાદ્યં સ્વરં નાભ્યાં હલં ચ વિસસર્જ હ

અમૂર્ત્તસૃષ્ટૌ શાસ્ત્રાણિ ઉદગાયત્ તદા દિશઃ ।
સુષ્ટ્વા પુનરમેયાત્મા ચિન્તયામાસ ધારણમ્

તસ્ય ચિન્તયતો નેત્રાત્ તેજઃ સમભવન્મહત્ ।
દક્ષિણં વહ્નિસઙ્કાશં વામં તુહિનસન્નિભમ્

તં દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ કલ્પિતૌ પરમેષ્ઠિના ।
તતઃ પ્રાણઃ સમુત્તસ્થૌ વાયુશ્ચ પરમેષ્ઠિનઃ

સ એવ વાયુર્ભગવાન્ યોઽદ્યાપિ હૃદિગો વિભુઃ ।
તસ્માદ્ વહ્નિઃ સમુત્તસ્થૌ તસ્માદગ્નેર્જલં મહત્

ય એવાગ્નિઃ સ વૈ તેજો બ્રાહ્મં પરમકારણમ્ ।
બાહુભ્યામપ્યસૌ તેજઃ ક્ષાત્રં તેજઃ સસર્જ હ

ઊરુભ્યામપિ વૈશ્યાંશ્ચ પદ્ભ્યાં શૂદ્રાંસ્તથા વિભુઃ ।
તતસ્તુ સસૃજે યક્ષાન્ રાક્ષસાંશ્ચ તથા વિભુઃ

ચતુર્વિધૈસ્તુ ભૂર્લોકં ભુવર્લોકં વિયચ્ચરૈઃ ।
ભૂતૈઃ સ્વર્માર્ગગૈરન્યૈઃ સ્વર્લોકં સમપૂરયત્

મહર્લોકં તથા તૈસ્તૈર્ભૂતૈશ્ચ સનકાદિભિઃ ।
જનોલોકં તતશ્ચૈવ વૈરાજૈઃ સમપૂરયત્

તપોલોકં તતો દેવસ્તપોનિષ્ઠૈરપૂરયત્ ।
અપુનર્મારકૈર્દેવૈઃ સત્યલોકમપૂરયત્

સૃષ્ટિં સૃષ્ટ્વા તથા દેવો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
કલ્પસંજ્ઞં સ્વકં ઘસ્ત્રં જાગર્તિ પરમેશ્વરઃ

તસ્મિન્ જગતિ ભૂર્લોકો ભુવર્લોકશ્ચ જાયતે ।
સ્વર્લોકશ્ચ ત્રયોઽપ્યેતે જાયન્તે નાત્ર સંશયઃ

સુપ્તે તુ દેવે કલ્પાન્તે તાવતી રાત્રિરિષ્યતે ।
ત્રૈ લોક્યમેતત્ સુપ્તં સ્યાત્ તથોપપ્લવતાં ગતમ્

તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામુત્થિતઃ કમલેક્ષણઃ ।
ચિન્તયામાસ તાન્ વેદાન્ માતરં ચ ચતુર્ષ્વપિ ।
ચિન્તયાનઃ સ દેવેશસ્તાન્ વેદાન્ નાધ્યગચ્છત

લોકમાર્ગસ્થિતિં કર્ત્તું નિદ્રાજ્ઞાનેન મોહિતઃ ।
ચિન્તયામાસ દેવેશો નાત્ર વેદા વ્યવસ્થિતાઃ

તતઃ સ્વમૂર્તૌ તોયાખ્યે લીનાન્ દૃષ્ટ્વા સુરેશ્વરઃ ।
જિઘૃક્ષુશ્ચિન્તયામાસ મત્સ્યો ભૂત્વાવિશજ્જલમ્

એવં ધ્યાત્વા મહામત્સ્યસ્તત્ક્ષણાત્ સમજાયત ।
વિવેશ ચ જલં દેવઃ સમન્તાત્ ક્ષોભયન્નિવ

તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે સહસા જલં તુ
મહામહીધૃગ્વપુષિ પ્રકાશમ્ ।
માત્સ્યં ગતે દેવવરે મહોદધિં
હરિં સ્તવૈસ્તુષ્ટુવુરુદ્ધૃતક્ષિતિમ્

નમોઽસ્તુ વેદાન્તરગાપ્રતર્ક્ય
નમોઽસ્તુ નારાયણ મત્સ્યરૂપ ।
નમોઽસ્તુ તે સુસ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે
નમોઽસ્તુ વિદ્યાદ્વયરૂપધારિન્

નમોઽસ્તુ ચન્દ્રાર્કમરુત્સ્વરૂપ
જલાન્તવિશ્વસ્થિત ચારુનેત્ર ।
નમોઽસ્તુ વિષ્ણોઃ શરણં વ્રજામઃ
પ્રપાહિ નો મત્સ્યતનું વિહાય

ત્વયા તતં વિશ્વમનન્તમૂર્ત્તે
પૃથગ્ગતે કિઞ્ચિદિહાસ્તિ દેવ ।
ભવાન્ ન ચાસ્ય વ્યતિરિક્તમૂર્ત્તિ-
સ્ત્વત્તો વયં તે શરણં પ્રપન્નાઃ

ખાત્મેન્દુવહ્નિશ્ચ મનશ્ચ રૂપં
પુરાણમૂર્ત્તેસ્તવ ચાબ્જનેત્ર ।
ક્ષમસ્વ શંભો યદિ ભક્તિહીનં
ત્વયા જગદ્ભાસતિ દેવદેવ

વિરુદ્ધમેતત્ તવ દેવરૂપં
સુભીષણં સુસ્વનમદ્રિતુલ્યમ્ ।
પુરાણ દેવેશ જગન્નિવાસ
શમં પ્રયાહ્યચ્યુત તીવ્રભાનો

વયં હિ સર્વે શરણં પ્રપન્ના
ભયાચ્ચ તે રૂપમિદં પ્રપશ્ય ।
લોકે સમસ્તં ભવતા વિના તુ
ન વિદ્યતે દેહગતં પુરાણમ્

એવં સ્તુતસ્તદા દેવો જલસ્થાન્ જગૃહે ચ સઃ ।
વેદાન્ સોપનિષચ્છાસ્ત્રાનન્તઃસ્થં રૂપમાસ્થિતઃ

યાવત્સ્વમૂર્તિર્ભગવાંસ્તાવદેવ જગત્ ત્વિદમ્ ।
કૂટસ્થે તલ્લયં યાતિ વિકૃતિસ્થે વિવર્દ્ધતે

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે નવમોઽધ્યાયઃ