વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 4

ધરણ્યુવાચ ।
યોઽસૌ નારાયણો દેવઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ।
ભગવન્ સર્વભાવેન ઉતાહો નેતિ શંસ મે

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોઽથ વામનઃ ।
રામો રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ બુદ્ધઃ કલ્કી ચ તે દશ

ઇત્યેતાઃ કથિતાસ્તસ્ય મૂર્ત્તયો ભૂતધારિણિ ।
દર્શનં પ્રાપ્તુમિચ્છૂનાં સોપાનાનીવ શોભતે

યત્ તસ્ય પરમં રૂપં તન્ન પશ્યન્તિ દેવતાઃ ।
અસ્મદાદિસ્વરૂપેણ પૂરયન્તિ તતો ધૃતિમ્

બ્રહ્મા ભગવતો મૂર્ત્યા રજસસ્તમસસ્તથા ।
યાભિઃ સંસ્થાપ્યતે વિશ્વં સ્થિતૌ સંચાલ્યતે ચ હ

ત્વમેકા તસ્ય દેવસ્ય મૂર્તિરાદ્યા ધરાધરે ।
દ્વિતીયા સલિલં મૂર્તિસ્તૃતીયા તૈજસી સ્મૃતા

ચતુર્થી વાયુમૂર્તિઃ સ્યાદાકાશાખ્યા તુ પઞ્ચમી ।
એતાસ્તુ મૂરત્યસ્તસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞત્વં હિ મદ્ધિયામ્ ।
મૂર્ત્તિત્રયં તથા તસ્ય ઇત્યેતાશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ

આભિવ્યપ્તિમિદં સર્વં જગન્નારાયણેન હ ।
ઇત્યેતત્ કથિતં દેવિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ધરણ્યુવાચ ।
નારદેનૈવમુક્તસ્તુ તદા રાજા પ્રિયવ્રતઃ ।
કૃતવાન્ કિં મમાચક્ષ્વ પ્રસાદાત્ પરમેશ્વર

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
ભવતીં સપ્તધા કૃત્વા પુત્રાણાં ચ પ્રદાય સઃ ।
પ્રિયવ્રતસ્તપસ્તેપે નારદાચ્છ્રુતવિસ્મયઃ

નારાયણાત્મકં બ્રહ્મ પરં જપ્ત્વા સ્વયંભુવઃ ।
તતસ્તુષ્ટમનાઃ પારં પરં નિર્વાણમાપ્તવાન્

શ્રૃણુ ચાન્યદ્ વરારોહે યદ્ વૃત્તં પરમેષ્ઠિનઃ ।
આરાધનાય યતતઃ પુરાકાલે નૃપસ્ય હ

આસીદશ્વશિરા નામ રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
સોઽશ્વમેધેન યજ્ઞેન યષ્ટ્વા સુબહુદક્ષિણઃ

સ્નાતશ્ચાવભૃથે સોઽથ બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ ।
યાવદાસ્તે સ રાજર્ષિસ્તાવદ્ યોગિવરો મુનિઃ ।
આયયૌ કપિલઃ શ્રીમાન્ જૈગીષવ્યશ્ચ યોગિરાટ્

તતસ્ત્વરિતમુત્થાય સ રાજા સ્વાગતક્રિયામ્ ।
ચકાર પરયા યુક્તઃ સ મુદા રાજસત્તમઃ

તાવર્ચ્ચિતાવાસનગૌ દૃષ્ટ્વા રાજા મહાબલઃ ।
પપ્રચ્છ તૌ તિગ્મધિયૌ યોગજ્ઞૌ સ્વેચ્છયાગતૌ

ભવન્તૌ સંશયં વિપ્રૌ પૃચ્છામિ પુરુષોત્તમૌ ।
કથમારાધયેદ્ દેવં હરિં નારાયણં પરમ્

વિપ્રાવૂચતુઃ ।
ક એષ પ્રોચ્યતે રાજંસ્ત્વયા નારાયણો ગુરુઃ ।
આવાં નારાયણૌ દ્વૌ તુ ત્વત્પ્રત્યક્ષગતૌ નૃપ

અશ્વશિરા ઉવાચ ।
ભવન્તૌ બ્રાહ્મણૌ સિદ્ધૌ તપસા દગ્ધકિલ્બિષૌ ।
કથં નારાયણાવાવામિતિ વાક્યમથેરિતમ્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસા જનાર્દનઃ ।
ગરુડસ્થો મહાદેવઃ કસ્તસ્ય સદૃશો ભુવિ

તસ્ય રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા તૌ વિપ્રૌ સંશિતવ્રતૌ ।
જહસતુઃ પશ્ય વિષ્ણું રાજન્નિતિ જજલ્પતુઃ

એવમુક્ત્વા સ કપિલઃ સ્વયં વિષ્ણુર્બભૂવ હ ।
જૈગીષવ્યશ્ચ ગરુડસ્તત્ક્ષણાત્ સમજાયત

તતો હાહાકૃતં ત્વાસીત્ તત્ક્ષણાદ્ રાજમણ્ડલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં ગરુડસ્થં સનાતનમ્

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા તતો રાજા મહાયશાઃ ।
ઉવાચ શામ્યતાં વિપ્રૌ નાયં વિષ્ણુરથેદૃશઃ

યસ્ય બ્રહ્મા સમુત્પન્નો નાભિપઙ્કજમધ્યતઃ ।
તસ્માચ્ચ બ્રહ્મણો રુદ્રઃ સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ

ઇતિ રાજવચઃ શ્રુત્વા તદા તૌ મુનિપુંગવૌ ।
ચક્રતુઃ પરમાં માયાં યોગમાયાં વિશેષતઃ

કપિલઃ પદ્મનાભસ્તુ જૈગીષવ્યઃ પ્રજાપતિઃ ।
કમલસ્થો બભૌ હ્રસ્વસ્તસ્ય ચાઙ્કે કુમારકઃ

દદર્શ રાજા રક્તાક્ષં કાલાનલસમદ્યુતિમ્ ।
નેત્થં ભવતિ વિશ્વેશો માયૈષા યોગિનાં સદા ।
સર્વવ્યાપી હરિઃ શ્રીમાનિતિ રાજા જગાદ હ

તતો વાક્યાવસાને તુ તસ્ય રાજ્ઞો હિ સંસદિ ।
મશકા મત્કુણા યૂકા ભ્રમરાઃ પક્ષિણોરગાઃ

અશ્વા ગાવો દ્વિપાઃ સિંહા વ્યાઘ્રા ગોમાયવો મૃગાઃ ।
અન્યેઽપિ પશવઃ કીટા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ સર્વશઃ ।
દૃશ્યન્તે રાજભવને કોટિશો ભૂતધારિણિ

તં દૃષ્ટ્વા ભૂતસંઘાતં રાજા વિસ્મિતમાનસઃ ।
યાવચ્ચિન્તયતે કિં સ્યાદેતદિત્યવગમ્ય ચ ।
જૈગીષવ્યસ્ય માહાત્મ્યં કપિલસ્ય ચ ધીમતઃ

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા સ રાજાઽશ્વશિરાસ્તદા ।
પપ્રચ્છ તાવૃષી ભક્ત્યા કિમિદં દ્વિજસત્તમૌ

દ્વિજાવૂચતુઃ ।
આવાં પૃષ્ટૌ ત્વયા રાજન્ કથં વિષ્ણુરિહેજ્યતે ।
પ્રાપ્યતે વા મહારાજ તેનેદં દર્શિતં તવ

સર્વજ્ઞસ્ય ગુણા હ્યેતે યે રાજંસ્તવ દર્શિતાઃ ।
સ ચ નારાયણો દેવઃ સર્વજ્ઞઃ કામરૂપવાન્

સૌમ્યસ્તુ સંસ્થિતઃ ક્વાપિ પ્રાપ્યતે મનુજૈઃ કિલ ।
આરાધનેન ચૈતસ્ય વાક્યમર્થવદિષ્યતે

કિન્તુ સર્વશરીરસ્થઃ પરમાત્મા જગત્પતિઃ ।
સ્વદેહે દૃશ્યતે ભક્ત્યા નૈકસ્થાનગતસ્તુ સઃ

અતોઽર્થં દર્શિતં રૂપં દેવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
આવયોસ્તવ રાજેન્દ્ર પ્રતીતિઃ સ્યાદ્ યથા તવ ।
એવં સર્વગતો વિષ્ણુસ્તવ દેહે જનેશ્વર

મન્ત્રિણાં ભૃત્યસઙ્ઘસ્ય સુરાદ્યા યે પ્રદર્શિતાઃ ।
પશવઃ કીટસઙ્ઘાશ્ચ તેઽપિ વિષ્ણુમયા નૃપ

ભાવનાં તુ દૃઢાં કુર્યાદ્ યથા સર્વગતો હરિઃ ।
નાન્યત્ તત્ સદૃશં ભૂતમિતિ ભાવેન સેવ્યતે

એષ તે જ્ઞાનસદ્ભાવસ્તવ રાજન્ પ્રકીર્તિતઃ ।
પરિપૂર્ણેન ભાવેન સ્મરન્ નારાયણં હરિમ્

પરિપૂર્ણેન બાવેન સ્મર નારાયણં ગુરુમ્ ।
પુષ્પોપહારૈર્ધૂપૈશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ ।
ધ્યાનેન સુસ્થિતેનાશુ પ્રાપ્યતે પરમેશ્વરઃ

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે ચતુર્થોઽધ્યાયઃ