વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 39
સત્યતપા ઉવાચ ।
ભગવન્ દ્વે શરીરે તુ ઇતિ યત્પરિકીર્ત્તિતમ્ ।
તન્મે કથય ભેદં વૈ કે તે બ્રહ્મવિદાં વર
દુર્વાસા ઉવાચ ।
ન દ્વે ત્રીણિ શરીરાણિ વાચ્યં તદ્વિપરીતકમ્ ।
વિભોગાયતનં ચૈવ ત્રિશરીરાણિ પ્રાણિનામ્
પ્રાગવસ્થમધર્માખ્યં પરિજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ ।
અપરં સવ્રતં તદ્ધિ જ્ઞેયમત્યન્તધાર્મિકમ્
ધર્માધર્મોપભોગાય યત્ તૃતીયમતીન્દ્રિયમ્ ।
તત્ત્રિભેદં વિનિર્દિષ્ટં બ્રહ્મવિદ્ભિર્વિચક્ષણૈઃ ।
યાતના ધર્મભોગશ્ચ ભુક્તિશ્ચેતિ ત્રિભેદકમ્
યસ્તુ ભાવઃ પુરા હ્યાસીત્ પ્રાણિનો નિઘ્નતઃ સ વૈ ।
તત્પાપાખ્યં શરીરં તે પાપસંજ્ઞં તદુચ્યતે
ઇદાનીં શુભવૃત્તિં તુ કુર્વતસ્તપ આર્જવમ્ ।
અપરં ધર્મરૂપં તુ શરીરં તે વ્યવસ્થિતમ્ ।
તેન વેદપુરાણાનિ જ્ઞાતુમર્હસ્યસંશયમ્
યદાષ્ટાકં સંપરિવર્ત્તતે પુમાં-
સ્તદા ત્ર્યવસ્થઃ પરિકીર્ત્યતે તુ વૈ ।
ગતાષ્ટવર્ગસ્ત્રિગતઃ સદા શુભઃ
સ્થિરો ભવેદાત્મનિ નિશ્ચયાત્મવાન્
યદા પઞ્ચ પુનઃ પઞ્ચ પઞ્ચ પઞ્ચાપિ સંત્યજેત્ ।
એકમાર્ગસ્તદા બ્રહ્મ શાશ્વતં લભતે નરઃ
સત્યતપા ઉવાચ ।
ભગવન્ યદિ વિજ્ઞાનં શરીરં નોપજાયતે ।
તદા કેન પ્રકારેણ પરં બ્રહ્મોપલભ્યતે
દુર્વાસા ઉવાચ ।
કર્મકાણ્ડં જ્ઞાનમૂલં જ્ઞાનં કર્માદિકં તથા ।
એતયોરન્તરં નાસ્તિ યથાઽશ્મમૃદયોર્મુને
કર્મકાણ્ડં ચતુર્ભેદં બ્રાહ્મણાદિષુ કીર્તિતમ્ ।
તત્ર વેદોક્તકર્માણિ ત્રયઃ કુર્વન્તિ નિત્યશઃ ।
ત્રિશુશ્રૂષામથૈકસ્તુ એષા વેદોદિતા ક્રિયા
એતાન્ ધર્માનવસ્થાય બ્રહ્મણોપાસ્તિં રોચતે ।
તસ્ય મુક્તિર્ભવેન્નૂનં વેદવાદરતસ્ય ચ
સત્યતપા ઉવાચ ।
યદેતત્ પરમં બ્રહ્મ ત્વયા પ્રોક્તં મહામુને ।
તસ્ય રૂપં ન જાનન્તિ યોગિનોઽપિ મહાત્મનઃ
અનામમસગોત્રં ચ અમૂર્ત્તં મૂર્ત્તિવર્જિતમ્ ।
કથં સ જ્ઞાયતે બ્રહ્મ સંજ્ઞાનામવિવર્જિતમ્ ।
તસ્ય સંજ્ઞાં કથય મે વેદમાર્ગવ્યવસ્થિતામ્
દુર્વાસા ઉવાચ ।
યદેતત્ પરમં બ્રહ્મ વેદવ્યાસેષુ પઠ્યતે ।
સ દેવઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ સ્વયં નારાયણઃ પરઃ
સ યજ્ઞૈર્વિવિધૈરિષ્ટૈર્દાનૈર્દત્તૈશ્ચ સત્તમ ।
પ્રાપ્યતે પરમો દેવઃ સ્વયં નારાયણો હરિઃ
સત્યતપા ઉવાચ ।
ભગવન્ બહુવિત્તેન ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ ।
પ્રાપ્યતે પુણ્યકૃદ્ભિર્હિ ક્વચિદ્ યજ્ઞઃ કથંચન ।
તેન પ્રાપ્તેન ભગવાન્ લભ્યતે દુઃખતો હરિઃ
વિત્તેન ચ વિના દાનં દાતું વિપ્ર ન શક્યતે ।
વિદ્યમાનેઽપિ ન મતિઃ કુટુમ્બાસક્તચેતસઃ ।
તસ્ય મોક્ષઃ કથં બ્રહ્મન્ સર્વથા દુર્લભો હરિઃ
અલ્પાયાસેન લભ્યેત યેન દેવઃ સનાતનઃ ।
તન્મે સામાન્યતો બ્રૂહિ સર્વવર્ણેષુ યદ્ ભવેત્
દુર્વાસા ઉવાચ ।
કથયામિ પરં ગુહ્યં રહસ્યં દેવનિર્મિતમ્ ।
ધરણ્યા યત્કૃતં પૂર્વં મજ્જન્ત્યા તુ રસાતલે
પૃથિવ્યાઃ પાર્થિવો ભાવઃ સલિલે નાતિરેચિતઃ ।
તસ્મિન્ સલિલમગ્ને તુ પૃથ્વી પ્રાયાદ્ રસાતલમ્
સા ભૂતધારિણી દેવી રસાતલગતા શુભા ।
આરાધયામાસ વિભું દેવં નારાયણં પરમ્ ।
ઉપવાસવ્રતૈર્દેવી નિયમૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ
કાલેન મહતા તસ્યાઃ પ્રસન્નો ગરુડધ્વજઃ ।
ઉજ્જહાર સ્થિતૌ ચેમાં સ્થાપયામાસ સોઽવ્યયઃ
સત્યતપા ઉવાચ ।
કોઽસૌ ધરણ્યા સંચીર્ણ ઉપવાસો મહામુને ।
કાનિ વ્રતાનિ ચ તથા એતન્મે વક્તુમર્હસિ
દુર્વાસા ઉવાચ ।
યદા માર્ગશિરે માસિ દશમ્યાં નિયતાત્મવાન્ ।
કૃત્વા દેવાર્ચનં ધીમાનગ્નિકાર્યં યથાવિધિ
શુચિવાસાઃ પ્રસન્નાત્મા હવ્યમન્નં સુસંસ્કૃતમ્ ।
ભુક્ત્વા પઞ્ચપદં ગત્વા પુનઃ શૌચં તુ પાદયોઃ
કૃત્વાઽષ્ટાઙ્ગુલમાત્રં તુ ક્ષીરવૃક્ષસમુદ્ભવમ્ ।
ભક્ષયેદ્ દન્તકાષ્ઠં તુ તત આચમ્ય યત્નતઃ
સ્પૃષ્ટ્વા દ્વારાણિ સર્વાણિ ચિરં ધ્યાત્વા જનાર્દનમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિં કિરીટિં પીતવાસસમ્
પ્રસન્નવદનં દેવં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ।
ધ્યાત્વા પુનર્જલં હસ્તે ગૃહ્ય ભાનું જનાર્દનમ્
ધ્યાત્વાઽર્ધ્યં દાપયેત્ તસ્ય કરતોયેન માનવઃ ।
એવમુચ્ચારયેદ્ વાચં તસ્મિન્ કાલે મહામુને
એકાદશ્યાં નિરાહારઃ સ્થિત્વાઽહમપરેઽહનિ ।
ભોક્ષ્યામિ પુણ્ડરીકાક્ષ શરણં મે ભવાચ્યુત
એવમુક્ત્વા તતો રાત્રૌ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ ।
જપન્નારાયણાયેતિ સ્વપેત્ તત્ર વિધાનતઃ
તતઃ પ્રભાતે વિમલે નદીં ગત્વા સમુદ્રગામ્ ।
ઇતરાં વા તડાગં વા ગૃહે વા નિયતાત્મવાન્
આનીય મૃત્તિકાં શુદ્ધાં મન્ત્રેણાનેન માનવઃ ।
ધારણં પોષણં ત્વત્તો ભૂતાનાં દેવિ સર્વદા ।
તેન સત્યેન મે પાપં યાવન્મોચય સુવ્રતે
બ્રહ્માણ્ડોદરતીર્થાનિ કરૈઃ સ્પૃષ્ટાનિ દેવ તે ।
તેનેમાં મૃત્તિકાં સ્પૃષ્ટ્વા મા લભામિ ત્વયોદિતામ્
ત્વયિ સર્વે રસા નિત્યાઃ સ્થિતા વરુણ સર્વદા ।
તેનેમાં મૃત્તિકાં પ્લાવ્ય પૂતાં કુરુ મમાચિરમ્
એવં મૃદં તથા તોયં પ્રસાદ્યાત્માનમાલભેત્ ।
ત્રિઃ કૃત્વા શેષમૃદયા કુણ્ડમાલિખ્ય વૈ જલે
તતસ્તત્ર નરઃ સમ્યક્ ચક્રવર્ત્યુપચારતઃ ।
સ્નાત્વા ચાવશ્યકં કૃત્વા પુનર્દેવગૃહં વ્રજેત્
તત્રારાધ્ય મહાયોગિં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
કેશવાય નમઃ પાદૌ કટિં દામોદરાય ચ
ઊરુયુગ્મં નૃસિંહાય ઉરઃ શ્રીવત્સધારિણે ।
કણ્ઠં કૌસ્તુભનાથાય વક્ષઃ શ્રીપતયે તથા
ત્રૈલોક્યવિજયાયેતિ બાહૂ સર્વાત્મને શિરઃ ।
રથાઙ્ગધારિણે ચક્રં શંકરાયેતિ વારિજમ્
ગમ્ભીરાયેતિ ચ ગદામમ્ભોજં શાન્તિમૂર્ત્તયે ।
એવમભ્યર્ચ્ય દેવેશં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્
પુનસ્તસ્યાગ્રતઃ કુમ્ભાન્ ચતુરઃ સ્થાપયેદ્ બુધઃ ।
જલપૂર્ણાન્ સમાલ્યાંશ્ચ સિતચન્દનલેપિતાન્
ચૂતપલ્લવસગ્રીવાન્ સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતાન્ ।
સ્થગિતાન્ તામ્રપાત્રૈશ્ચ તિલપૂર્ણૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ
ચત્વારસ્તે સમુદ્રાસ્તુ કલશાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
તેષાં મધ્યે શુભં પીઠં સ્થાપયેદ્ વસ્ત્રગર્ભિતમ્
તસ્મિન્ સૌવર્ણરૌપ્યં વા તામ્રં વા દારવં તથા ।
અલાભે સર્વપાત્રાણાં પાલાશં પાત્રમિષ્યતે
તોયપૂર્ણં તુ તત્કૃત્વા તસ્મિન્ પાત્રે તતો ન્યસેત્ ।
સૌવર્ણં મત્સ્ય્રૂપેણ કૃત્વા દેવં જનાર્દમ્ ।
વેદવેદાઙ્ગસંયુક્તં શ્રુતિસ્મૃતિવિભૂષિતમ્
તત્રાનેકવિધૈર્ભક્ષૈઃ ફલૈઃ પુષ્પૈશ્ચ શોભિતમ્ ।
ગન્ધધૂપૈશ્ચ વસ્ત્રૈશ્ચ અર્ચયિત્વા યથાવિધિ
રસાતલગતા વેદા યથા દેવ ત્વયાહૃતાઃ ।
મત્સ્યરૂપેણ તદ્વન્માં ભવાનુદ્ધર કેશવ ।
એવમુચ્ચાર્ય તસ્યાગ્રે જાગરં તત્ર કારયેત્
યથાવિભવસારેણ પ્રભાતે વિમલે તથા ।
ચતુર્ણાં બ્રાહ્મણાનાં ચ ચતુરો દાપયેદ્ ઘટાન્
પૂર્વં તુ બહ્વૃચે દદ્યાચ્છન્દોગે દક્ષિણં તથા ।
યજુઃશાખાન્વિતે દદ્યાત્ પશ્ચિમં ઘટમુત્તમમ્ ।
ઉત્તરં કામતો તદ્યાદેષ એવ વિધિઃ સ્મૃતઃ
ઋગ્વેદઃ પ્રીયતાં પૂર્વે સામવેદસ્તુ દક્ષિણે ।
યજુર્વેદઃ પશ્ચિમતો અથર્વશ્ચોત્તરેણ તુ
અનેન ક્રમયોગેન પ્રીયતામિતિ વાચયેત્ ।
મત્સ્યરૂપં ચ સૌવર્ણમાચાર્યાય નિવેદયેત્
ગન્ધધૂપાદિવસ્ત્રૈશ્ચ સંપૂજ્ય વિધિવત્ ક્રમાત્ ।
યસ્ત્વિમં સરહસ્યં ચ મન્ત્રં ચૈવોપપાદયેત્ ।
વિધાનં તસ્ય વૈ દત્ત્વા ફલં કોટિગુણોત્તરમ્
પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે ।
સ જન્મકોટિ નરકે પચ્યતે પુરુષાધમઃ ।
વિધાનસ્ય પ્રદાતા યો ગુરુરિત્યુચ્યતે બુધૈઃ
એવં દત્ત્વા વિધાનેન દ્વાદશ્યાં વિષ્ણુમર્ચ્ય ચ ।
વિપ્રાણાં ભોજનં કુર્યાદ્ યથાશક્ત્યા સદક્ષિણમ્
તામ્રપાત્રૈશ્ચ સતિલૈઃ સ્થગિતાન્ કારયેદ્ ઘટાન્ ।
તત્ર સજ્જલપાત્રસ્થં બ્રાહ્મણાય કુટુમ્બિને
દેવં દદ્યાન્મહાભાગસ્તતો વિપ્રાંશ્ચ ભોજયેત્ ।
ભૂરિણા પરમાન્નેન તતઃ પશ્ચાત્ સ્વયં નરઃ ।
ભુઞ્જીત સહિતો બાલૈર્વાગ્યતઃ સંયતેન્દ્રિયઃ
અનેન વિધિના યસ્તુ ધરણીવ્રતકૃન્નરઃ ।
તસ્ય પુણ્યફલં ચાગ્ર્યં શ્રૃણુ બુદ્ધિમતાં વર
યદિ વક્ત્રસહસ્ત્રાણિ ભવન્તિ મમ સુવ્રત ।
આયુશ્ચ બ્રહ્મણસ્તુલ્યં ભવેદ્ યદિ મહાવ્રત
તદાનીમસ્ય ધર્મસ્ય ફલં કથયિતું ભવેત્ ।
તથાપ્યુદ્દેશતો બ્રહ્મન્ કથયામિ શ્રૃણુષ્વ તત્
દશ સપ્ત દશ દ્વે ચ અષ્ટૌ ચત્વાર એવ ચ ।
લક્ષાયુતાનિ ચત્વારિ એકસ્થં સ્યાચ્ચતુર્યુગમ્
તૈરેકસપ્તતિયુગં ભવેન્મન્વન્તરં મુને ।
ચતુર્દશાહો બ્રાહ્મસ્તુ તાવતી રાત્રિરિષ્યતે
એવં ત્રિંશદ્દિનો માસસ્તે દ્વાદશ સમા સ્મૃતા ।
તેષાં શતં બ્રહ્મણસ્તુ આયુર્નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
યઃ સકૃદ્ દ્વાદશીમેતામનેન વિધિના ક્ષિપેત્ ।
સ બ્રહ્મલોકમાપ્નોતિ તત્કાલં ચૈવ તિષ્ઠતિ
તતો બ્રહ્મોપસંહારે તલ્લયં તિષ્ઠતે ચિરમ્ ।
પુનઃ સૃષ્ટૌ ભવેદ્ દેવો વૈરાજાનાં મહાતપાઃ
બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનિ ઇહ લોકકૃતાન્યપિ ।
અકામે કામતો વાપિ તાનિ નશ્યન્તિ તત્ક્ષણાત્
ઇહ લોકે દરિદ્રો યો ભ્રષ્ટરાજ્યોઽથ વા નૃપઃ ।
ઉપોષ્ય તાં વિધાનેન સ રાજા જાયતે ધ્રુવમ્
વન્ધ્યા નારી ભવેદ્ યા તુ અનેન વિધિના શુભા ।
ઉપોષ્યતિ ભવેત્ તસ્યાઃ પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ
અગમ્યાગમનં યેન કૃતં જાનાતિ માનવઃ ।
સ ઇમં વિધિમાસાદ્ય તસ્માત્ પાપાદ્ વિમુચ્યતે
બ્રહ્મક્રિયાયા લોપેન બહુવર્ષકૃતેન ચ ।
ઉપોષ્યેમાં સકૃદ્ ભક્ત્યા વેદસંસ્કારમાપ્નુયાત્
કિમત્ર બહુનોક્તેન ન તદસ્તિ મહામુને ।
અપ્રાપ્યં પ્રાપ્યતે નૈવ પાપં વા યન્ન નશ્યતિ
અનેન વિધિના બ્રહ્મન્ સ્વયમેવ હ્યુપોષિતા ।
ધરણ્યા મગ્નયા તાત નાત્ર કાર્યા વિચારણા
અદીક્ષિતાય નો દેયં વિધાનં નાસ્તિકાય ચ ।
દેવબ્રહ્મદ્વિષે વાઽપિ ન શ્રાવ્યં તુ કદાચન ।
ગુરુભક્તાય દાતવ્યં સદ્યઃ પાપપ્રણાશનમ્
ઇહ જન્મનિ સૌભાગ્યં ધનં ધાન્યં વરસ્ત્રિયઃ ।
ભવન્તિ વિવિધા યસ્તુ ઉપોષ્ય વિધિના તતઃ
ય ઇમં શ્રાવયેદ્ ભક્ત્યા દ્વાદશીકલ્પમુત્તમમ્ ।
શ્રૃણોતિ વા સ પાપૈસ્તુ સર્વૈરેવ પ્રમુચ્યતે
॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે ઊનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: varāhapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0