વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 2

સૂત ઉવાચ ।
તતસ્તુષ્ટો હરિર્ભક્ત્યા ધરણ્યાત્મશરીરગામ્ ।
માયાં પ્રકાશ્ય તેનૈવ સ્થિતો વારાહમૂર્ત્તિના

જગાદ કિં તે સુશ્રોણિ પ્રશ્નમેનં સુદુર્લભમ્ ।
કથયામિ પુરાણસ્ય વિષયં સર્વશાસ્ત્રતઃ

પુરાણાનાં હિ સર્વેષામયં સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।
શ્લોકં ધરણિ નિશ્ચિત્ય નિઃશેષં ત્વં પુનઃ શ્રૃણુ

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ ।
વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્

આદિસર્ગમહં તાવત્ કથયામિ વરાનને ।
યસ્માદારભ્ય દેવાનાં રાજ્ઞાં ચરિતમેવ ચ ।
જ્ઞાયતે ચતુરંશશ્ચ પરમાત્મા સનાતનઃ

આદાવહં વ્યોમ મહત્ તતોઽણું-
રેકૈવ મત્તઃ પ્રબભૂવ બુદ્ધિઃ ।
ત્રિધા તુ સા સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ
પૃથક્પૃથક્તત્ત્વરૂપૈરુપેતા

તસ્મિંસ્ત્રિકેઽહં તમસો મહાન્ સ
સદોચ્યતે સર્વવિદાં પ્રધાનઃ ।
ઉતસ્માદપિ ક્ષેત્રવિદૂર્જિતોઽભૂદ્
બભૂવ વુદ્ધિસ્તુ તતો બભૂવ

તસ્માત્તુ તેભ્યો શ્રવણાદિહેતવસ્
તતોઽક્ષમાલા જગતો વ્યવસ્થિતા ।
ભૂતૈર્ગતૈરેવ ચ પિણ્ડમૂર્તિ-
ર્મયા ભદ્રે વિહિતા ત્વાત્મનૈવ

શૂન્યં ત્વાસીત્ તત્ર શબ્દસ્તુ ખં ચ
તસ્માદ્ વાયુસ્તત એવાનુ તેજઃ ।
તસ્માદાપસ્તત એવાનુ દેવિ
મયા સૃષ્ટા ભવતી ભૂતધાત્રી

યોગે પૃથિવ્યા જલવત્ તતોઽપિ
સબુદ્બુદં કલલં ત્વણ્ડમેવ ।
તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે દ્વિગતેઽહમાસી-
દાપોમયશ્ચાત્મનાત્માનમાદૌ

સૃષ્ટ્વા નારાસ્તા અથો તત્ર ચાહં
યેન સ્યાન્મે નામ નારાયણેતિ ।
કલ્પે કલ્પે તત્ર સંયામિ ભૂયઃ
સુપ્તસ્ય મે નાભિજઃ સ્યાદ્ યથાદ્યઃ

એવંભૂતસ્ય મે દેવિ નાભિપદ્મે ચતુર્મુખઃ ।
ઉત્તસ્થૌ સ મયા પ્રોક્તઃ પ્રજાઃ સૃજ મહામતે

એવમુક્ત્વા તિરોભાવં ગતોઽહં સોઽપિ ચિન્તયન્ ।
આસ્તે યાવજ્જગદ્ધાત્રિ નાધ્યગચ્છત કિંચન

તાવત્ તસ્ય મહારોષો બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ।
સંભૂય તેન બાલઃ સ્યાદઙ્કે રોષાત્મસંભવઃ

યો રુદન્ વારિતસ્તેન બ્રહ્મણાઽવ્યક્તમૂર્ત્તિના ।
બ્રવીતિ નામ મે દેહિ તસ્ય રુદ્રેતિ સો દદૌ

સોઽપિ તેન સૃજસ્વેતિ પ્રોક્તો લોકમિમં શુભે ।
અશક્તઃ સોઽથ સલિલે મમજ્જ તપસે ધૃતઃ

તસ્મિન્ સલિલમગ્ને તુ પુનરન્યં પ્રજાપતિમ્ ।
બ્રહ્મા સસર્જ્જ ભૂતેષુ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠતો વરમ્ ।
વામે ચૈવ તથાઽઙ્ગુષ્ઠે તસ્ય પત્નીમથાસૃજત્

સ તસ્યાં જનયામાસ મનું સ્વાયંભુવં પ્રભુઃ ।
તસ્માત્ સંભાવિતા સૃષ્ટિઃ પ્રજાનાં બ્રહ્મણા પુરા

ધરણ્યુવાચ ।
વિસ્તરેણ મમાચક્ષ્વ આદિસર્ગં સુરેશ્વર ।
બ્રહ્મા નારાયણાખ્યોઽયં કલ્પાદૌ ચાભવદ્ યથા

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સસર્જ સર્વભૂતાનિ યથા નારાયણાત્મકઃ ।
કથ્યમાનં મયા દેવિ તદશેષં ક્ષિતે શ્રૃણુ

ગતકલ્પાવસાને તુ નિશિ સુપ્તોત્થિતઃ શુભે ।
સત્ત્વોદ્રિક્તસ્તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત

નારાયણઃ પરોઽચિન્ત્યઃ પરાણામપિ પૂર્વજઃ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાનનાદિઃ સર્વસંભવઃ

ઇદં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ।
અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

સૃષ્ટિં ચિન્તયતસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા ।
અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્ત્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ ।
અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ

પઞ્ચધાઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતોઽપ્રતિબોધવાન્ ।
બહિરન્તોઽપ્રકાશશ્ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ ।
સ મુખ્યસર્ગો વિજ્ઞેયઃ સર્ગવિદ્ભિર્વિચક્ષણૈઃ

પુનરન્યદભૂત્ તસ્ય ધ્યાયતઃ સર્ગમુત્તમમ્।
તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ યસ્માત્ તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ સ્મૃતઃ

પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા ઉત્પથગ્રાહિણસ્તુ તે।
તમપ્યસાધકં મત્વા તિર્યક્સ્ત્રોતં ચતુર્મુખઃ

ઊર્ધ્વસ્ત્રોતસ્ત્રિધા યસ્તુ સાત્ત્વિકો ધર્મવર્ત્તનઃ ।
તતોર્ધ્વચારિણો દેવાઃ સર્વગર્ભસમુદ્ભવાઃ

તે સુખપ્રીતિવહુલા બહિરન્તસ્ત્વનાવૃતાઃ ।
તસ્મિન્ સર્ગેઽભવત્ પ્રીતિર્નિષ્પદ્યન્તે પ્રજાસ્તદા

તદા સૃષ્ટ્વાઽન્યસર્ગં તુ તદા દધ્યૌ પ્રજાપતિઃ ।
અસાધકાંસ્તુ તાન્ મત્વા મુખ્યસર્ગાદિસંભવાન્

તતઃ સ ચિન્તયામાસ અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ સ પ્રભુઃ ।
અર્વાક્સ્ત્રોતસિ ચોત્પન્ના મનુષ્યાઃ સાધકા મતાઃ

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજોધિકાઃ ।
તસ્માત્ તુ દુખઃ બહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિણઃ

ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડેતે સુભગે તવ ।
પ્રથમો મહતઃ સર્ગસ્તન્માત્રાણિ દ્વિતીયકઃ

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગશ્ચૈન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ ।
તિર્યક્સ્ત્રોતશ્ચ યઃ પ્રોક્તસ્તૈર્યક્સ્ત્રોતઃ સ ઉચ્યતે

તથોર્ધ્વસ્ત્રોતસાં શ્રેષ્ઠઃ સપ્તમઃ સ તુ માનવઃ ।
અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ સઃ

પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ ।
પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ ।
ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ધરણ્યુવાચ ।
નવધા સૃષ્ટિરુત્પન્ના બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
કથં સા વવૃધે દેવ એતન્મે કથયાચ્યુત

શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
પ્રથમં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા રુદ્રાદ્યાસ્તુ તપોધનાઃ।
સનકાદયસ્તતઃ સૃષ્ટા મરીચ્યાદય એવ ચ

મરીચિરત્રિશ્ચ તથા અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
પુલસ્ત્યશ્ચ મહાતેજાઃ પ્રચેતા ભૃગુરેવ ચ ।
નારદો દશમશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ મહાતપાઃ

સનકાદયો નિવૃત્ત્યાખ્યે તેન ધર્મે પ્રયોજિતાઃ ।
પ્રવૃત્ત્યાખ્યે મરીચ્યાદ્યા મુક્ત્વૈકં નારદં મુનિમ્

યોઽસૌ પ્રજાપતિસ્ત્વાદ્યો દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠસંભવઃ ।
તસ્યાદૌ તત્ર વંશેન જગદેતચ્ચરાચરમ્

દેવાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ ગન્ધર્વોરગપક્ષિણઃ ।
સર્વે દક્ષસ્ય કન્યાસુ જાતાઃ પરમધાર્મિકાઃ

યોઽસૌ રુદ્રેતિ વિખ્યાતઃ પુત્રઃ ક્રોધસમુદ્ભવઃ ।
ભ્રુકુટીકુટિલાત્ તસ્ય લલાટાત્ પરમેષ્ઠિનઃ

અર્દ્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડોઽતિભયંકરઃ ।
વિભજાત્માનમિત્યુક્તો બ્રહ્મણાઽન્તર્દધે પુનઃ

તથોક્તોઽસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં ચકાર સઃ ।
બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ ।
તતસ્ત્વેકાદશ ખ્યાતા રુદ્રા બ્રહ્મસમુદ્ભવાઃ

અયમુદ્દેશતઃ પ્રોક્તો રુદ્રસર્ગો મયાઽનઘે ।
ઇદાનીં યુગમાહાત્મ્યં કથયામિ સમાસતઃ

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ ।
એતસ્મિન્ યે મહાસત્ત્વા રાજાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ ।
દેવાસુરાશ્ચ યં ચક્રુર્ધર્મં કર્મ ચ તચ્છૃણુ

આસીત્ પ્રથમકલ્પે તુ મનુઃ સ્વાયંભુવઃ પુરા ।
તસ્ય પુત્રદ્વયં જજ્ઞે અતિમાનુષચેષ્ટિતમ્।
પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદનામાનં ધર્મવત્સલમ્

તત્ર પ્રિયવ્રતો રાજા મહાયજ્વા તપોબલઃ ।
સ ચેષ્ટ્વા વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્વિપુલૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ

સપ્તદ્વીપેષુ સંસ્થાપ્ય ભરતાદીન્ સુતાન્ નિજાન્ ।
સ્વયં વિશાલાં વરદાં ગત્વા તેપે મહત્ તપઃ

તસ્મિન્ સ્થિતસ્ય તપસિ રાજ્ઞો વૈ ચક્રવર્ત્તિનઃ ।
ઉપેયાન્નારદસ્તત્ર દિદૃક્ષુર્ધર્મચારિણમ્

સ દૃષ્ટ્વા નારદં વ્યોમ્નિ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ ।
અભ્યુત્થાનેન રાજેન્દ્ર ઉત્તસ્થૌ હર્ષિતસ્તદા

તસ્યાસનં ચ પાદ્યં ચ સમ્યક્ તસ્ય નિવેદ્ય વૈ ।
સ્વાગતાદિભિરાલાપૈઃ પરસ્પરમવોચતામ્ ।
કથાન્તે નારદં રાજા પપ્રચ્છ બ્રહ્મવાદિનમ્

પ્રિયવ્રત ઉવાચ ।
ભગવન્ કિઞ્ચિદાશ્ચર્યમેતસ્મિન્ કૃતસંજ્ઞિતે ।
યુગે દૃષ્ટં શ્રુતં વાઽપિ તન્મે કથય નારદ

નારદ ઉવાચ ।
આશ્ચર્યમેકં દૃષ્ટં મે તચ્છૃણુષ્વ પ્રિયવ્રત ।
હ્યસ્તનેઽહનિ રાજેન્દ્ર શ્વેતાખ્યં ગતવાનહમ્ ।
દ્વીપં તત્ર સરો દૃષ્ટં ફુલ્લપઙ્કજમાલિનમ્

સરસસ્તસ્ય તીરે તુ કુમારીં પૃથુલોચનામ્ ।
દૃષ્ટ્વાઽહં વિસ્મયાપન્નસ્તાં કન્યામાયતેક્ષણામ્

પૃષ્ટવાનસ્મિ રાજેન્દ્ર તદા મધુરભાષિણીમ્ ।
કાઽસિ ભદ્રે કથં વાઽસિ કિં વા કાર્યમિહ ત્વયા ।
કર્ત્તવ્યં ચારુસર્વાઙ્ગિ તન્મમાચક્ષ્વ શોભને

એવમુક્તા મયા સા હિ માં દૃષ્ટ્વાઽનિમિષેક્ષણા ।
સ્મૃત્વા તૂષ્ણીં સ્થિતા યાવત્ તાવન્મે જ્ઞાનમુત્તમમ્

વિસ્મૃતં સર્વવેદાશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હ ।
યોગશાસ્ત્રાણિ શિક્ષાશ્ચ વેદાનાં સ્મૃતયસ્તથા

સર્વં દૃષ્ટ્વૈવ મે રાજન્ કુમાર્યાઽપહૃતં ક્ષણાત્ ।
તતોઽહં વિસ્મયાર્વિષ્ટશ્ચિન્તાશોકસમન્વિતઃ

તામેવ શરણં ગત્વા યાવત્ પશ્યામિ પાર્થિવ ।
તાવદ્ દિવ્યઃ પુમાંસ્તસ્યાઃ શરીરે સમદૃશ્યત

તસ્યાપિ પંસો હૃદયે ત્વપરસ્તસ્ય ચોરસિ ।
અન્યો રક્તેક્ષણઃ શ્રીમાન્ દ્વાદશાદિત્યસન્નિભઃ

એવં દૃષ્ટ્વા પુમાંસોઽત્ર ત્રયઃ કન્યાશરીરગાઃ ।
ક્ષણેન તત્ર કન્યૈકા ન તાન્ પશ્યામિ સુવ્રત

તતઃ પૃષ્ટા મયા દેવી સા કુમારી કથં મમ ।
વેદા નષ્ટા મમાચક્ષ્વ ભદ્રે તન્નાશકારણમ્

કન્યોવાચ ।
માતાઽહં સર્વવેદાનાં સાવિત્રી નામ નામતઃ ।
માં ન જાનાસિ યેન ત્વં તતો વેદા હૃતાસ્તવ

એવમુક્તે તયા રાજન્ વિસ્મયેન તપોધન ।
પૃષ્ટા ક એતે પુરુષા એતત્કથય શોભને

કન્યોવાચ
ય એષ મચ્છરીરસ્થઃ સર્વાઙ્ગૈશ્ચારુલોચનઃ ।
એષ ઋગ્વેદનામા તુ દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
વહ્નિભૂતો દહત્યાશુ પાપાન્યુચ્ચારણાદનુ

એતસ્ય હૃદયે યોઽયં દૃષ્ટ આસીત્ ત્વયાત્મજઃ ।
સ યજુર્વેદરૂપેણ સ્થિતો બ્રહ્મા મહાબલઃ

તસ્યાપ્યુરસિ સંવિષ્ટો ય એષ શુચિરુજ્જ્વલઃ ।
સ સામવેદનામા તુ રુદ્રરૂપી વ્યવસ્થિતઃ ।
એષ આદિત્યવત્ પાપાન્યાશુ નાશયતે સ્મૃતઃ

એતે ત્રયો મહાવેદા બ્રહ્મન્ દેવાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
એતે વર્ણા અકારાદ્યાઃ સવનાન્યત્ર વૈ દ્વિજ

એતત્સર્વં સમાસેન કથિતં તે દ્વિજોત્તમ ।
ગૃહાણ વેદાન્ શાસ્ત્રાણિ સર્વજ્ઞત્વં ચ નારદ

એતસ્મિન્ વેદસરસિ સ્નાનં કુરુ મહાવ્રત ।
કૃતે સ્નાનેઽન્યજન્મીયં યેન સ્મરસિ સત્તમ

એવમુક્ત્વા તિરોભાવં ગતા કન્યા નરાધિપ ।
અહં તત્ર કૃતસ્નાનસ્ત્વાં દિદૃક્ષુરિહાગતઃ

॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ