Varaha Purana · Chapter 2

sūta uvāca /
tatastuṣṭo harirbhaktyā dharaṇyātmaśarīragām /
māyāṃ prakāśya tenaiva sthito vārāhamūrttinā

jagāda kiṃ te suśroṇi praśnamenaṃ sudurlabham /
kathayāmi purāṇasya viṣayaṃ sarvaśāstrataḥ

purāṇānāṃ hi sarveṣāmayaṃ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ /
ślokaṃ dharaṇi niścitya niḥśeṣaṃ tvaṃ punaḥ śrṛṇu

śrīvarāha uvāca /
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca /
vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

ādisargamahaṃ tāvat kathayāmi varānane /
yasmādārabhya devānāṃ rājñāṃ caritameva ca /
jñāyate caturaṃśaśca paramātmā sanātanaḥ

ādāvahaṃ vyoma mahat tato'ṇuṃ-
rekaiva mattaḥ prababhūva buddhiḥ /
tridhā tu sā sattvarajastamobhiḥ
pṛthakpṛthaktattvarūpairupetā

tasmiṃstrike'haṃ tamaso mahān sa
sadocyate sarvavidāṃ pradhānaḥ /
utasmādapi kṣetravidūrjito'bhūd
babhūva vuddhistu tato babhūva

tasmāttu tebhyo śravaṇādihetavas
tato'kṣamālā jagato vyavasthitā /
bhūtairgataireva ca piṇḍamūrti-
rmayā bhadre vihitā tvātmanaiva

śūnyaṃ tvāsīt tatra śabdastu khaṃ ca
tasmād vāyustata evānu tejaḥ /
tasmādāpastata evānu devi
mayā sṛṣṭā bhavatī bhūtadhātrī

yoge pṛthivyā jalavat tato'pi
sabudbudaṃ kalalaṃ tvaṇḍameva /
tasmin pravṛtte dvigate'hamāsī-
dāpomayaścātmanātmānamādau

sṛṣṭvā nārāstā atho tatra cāhaṃ
yena syānme nāma nārāyaṇeti /
kalpe kalpe tatra saṃyāmi bhūyaḥ
suptasya me nābhijaḥ syād yathādyaḥ

evaṃbhūtasya me devi nābhipadme caturmukhaḥ /
uttasthau sa mayā proktaḥ prajāḥ sṛja mahāmate

evamuktvā tirobhāvaṃ gato'haṃ so'pi cintayan /
āste yāvajjagaddhātri nādhyagacchata kiṃcana

tāvat tasya mahāroṣo brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ/
saṃbhūya tena bālaḥ syādaṅke roṣātmasaṃbhavaḥ

yo rudan vāritastena brahmaṇā'vyaktamūrttinā /
bravīti nāma me dehi tasya rudreti so dadau

so'pi tena sṛjasveti prokto lokamimaṃ śubhe /
aśaktaḥ so'tha salile mamajja tapase dhṛtaḥ

tasmin salilamagne tu punaranyaṃ prajāpatim /
brahmā sasarjja bhūteṣu dakṣiṇāṅguṣṭhato varam /
vāme caiva tathā'ṅguṣṭhe tasya patnīmathāsṛjat

sa tasyāṃ janayāmāsa manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhuḥ /
tasmāt saṃbhāvitā sṛṣṭiḥ prajānāṃ brahmaṇā purā

dharaṇyuvāca /
vistareṇa mamācakṣva ādisargaṃ sureśvara /
brahmā nārāyaṇākhyo'yaṃ kalpādau cābhavad yathā

śrībhagavānuvāca /
sasarja sarvabhūtāni yathā nārāyaṇātmakaḥ /
kathyamānaṃ mayā devi tadaśeṣaṃ kṣite śrṛṇu

gatakalpāvasāne tu niśi suptotthitaḥ śubhe /
sattvodriktastathā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata

nārāyaṇaḥ paro'cintyaḥ parāṇāmapi pūrvajaḥ /
brahmasvarūpī bhagavānanādiḥ sarvasaṃbhavaḥ

idaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati /
brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ /
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

sṛṣṭiṃ cintayatastasya kalpādiṣu yathā purā /
abuddhipūrvakastasya prādurbhūtastamomayaḥ

tamo moho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ /
avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

pañcadhā'vasthitaḥ sargo dhyāyato'pratibodhavān /
bahiranto'prakāśaśca saṃvṛtātmā nagātmakaḥ /
sa mukhyasargo vijñeyaḥ sargavidbhirvicakṣaṇaiḥ

punaranyadabhūt tasya dhyāyataḥ sargamuttamam/
tiryakstrotastu vai yasmāt tiryakstrotastu vai smṛtaḥ

paśvādayaste vikhyātā utpathagrāhiṇastu te/
tamapyasādhakaṃ matvā tiryakstrotaṃ caturmukhaḥ

ūrdhvastrotastridhā yastu sāttviko dharmavarttanaḥ /
tatordhvacāriṇo devāḥ sarvagarbhasamudbhavāḥ

te sukhaprītivahulā bahirantastvanāvṛtāḥ /
tasmin sarge'bhavat prītirniṣpadyante prajāstadā

tadā sṛṣṭvā'nyasargaṃ tu tadā dadhyau prajāpatiḥ /
asādhakāṃstu tān matvā mukhyasargādisaṃbhavān

tataḥ sa cintayāmāsa arvākstrotastu sa prabhuḥ /
arvākstrotasi cotpannā manuṣyāḥ sādhakā matāḥ

te ca prakāśabahulāstamodriktā rajodhikāḥ /
tasmāt tu dukhaḥ bahulā bhūyobhūyaśca kāriṇaḥ

ityete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍete subhage tava /
prathamo mahataḥ sargastanmātrāṇi dvitīyakaḥ

vaikārikastṛtīyastu sargaścaindriyakaḥ smṛtaḥ /
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ /
tiryakstrotaśca yaḥ proktastairyakstrotaḥ sa ucyate

tathordhvastrotasāṃ śreṣṭhaḥ saptamaḥ sa tu mānavaḥ /
aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ /
prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ /
prākṛtā vaikṛtāścaiva jagato mūlahetavaḥ /
ityete kathitāḥ sargāḥ kimanyacchrotumicchasi

dharaṇyuvāca /
navadhā sṛṣṭirutpannā brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ /
kathaṃ sā vavṛdhe deva etanme kathayācyuta

śrīvarāha uvāca /
prathamaṃ brahmaṇā sṛṣṭā rudrādyāstu tapodhanāḥ/
sanakādayastataḥ sṛṣṭā marīcyādaya eva ca

marīciratriśca tathā aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ /
pulastyaśca mahātejāḥ pracetā bhṛgureva ca /
nārado daśamaścaiva vasiṣṭhaśca mahātapāḥ

sanakādayo nivṛttyākhye tena dharme prayojitāḥ /
pravṛttyākhye marīcyādyā muktvaikaṃ nāradaṃ munim

yo'sau prajāpatistvādyo dakṣiṇāṅguṣṭhasaṃbhavaḥ /
tasyādau tatra vaṃśena jagadetaccarācaram

devāśca dānavāścaiva gandharvoragapakṣiṇaḥ /
sarve dakṣasya kanyāsu jātāḥ paramadhārmikāḥ

yo'sau rudreti vikhyātaḥ putraḥ krodhasamudbhavaḥ /
bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt parameṣṭhinaḥ

arddhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo'tibhayaṃkaraḥ /
vibhajātmānamityukto brahmaṇā'ntardadhe punaḥ

tathokto'sau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ cakāra saḥ /
bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā ca saḥ /
tatastvekādaśa khyātā rudrā brahmasamudbhavāḥ

ayamuddeśataḥ prokto rudrasargo mayā'naghe /
idānīṃ yugamāhātmyaṃ kathayāmi samāsataḥ

kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliśceti caturyugam /
etasmin ye mahāsattvā rājāno bhūridakṣiṇāḥ /
devāsurāśca yaṃ cakrurdharmaṃ karma ca tacchṛṇu

āsīt prathamakalpe tu manuḥ svāyaṃbhuvaḥ purā /
tasya putradvayaṃ jajñe atimānuṣaceṣṭitam/
priyavratottānapādanāmānaṃ dharmavatsalam

tatra priyavrato rājā mahāyajvā tapobalaḥ /
sa ceṣṭvā vividhairyajñairvipulairbhūridakṣiṇaiḥ

saptadvīpeṣu saṃsthāpya bharatādīn sutān nijān /
svayaṃ viśālāṃ varadāṃ gatvā tepe mahat tapaḥ

tasmin sthitasya tapasi rājño vai cakravarttinaḥ /
upeyānnāradastatra didṛkṣurdharmacāriṇam

sa dṛṣṭvā nāradaṃ vyomni jvaladbhāskaratejasam /
abhyutthānena rājendra uttasthau harṣitastadā

tasyāsanaṃ ca pādyaṃ ca samyak tasya nivedya vai /
svāgatādibhirālāpaiḥ parasparamavocatām /
kathānte nāradaṃ rājā papraccha brahmavādinam

priyavrata uvāca /
bhagavan kiñcidāścaryametasmin kṛtasaṃjñite /
yuge dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā'pi tanme kathaya nārada

nārada uvāca /
āścaryamekaṃ dṛṣṭaṃ me tacchṛṇuṣva priyavrata /
hyastane'hani rājendra śvetākhyaṃ gatavānaham /
dvīpaṃ tatra saro dṛṣṭaṃ phullapaṅkajamālinam

sarasastasya tīre tu kumārīṃ pṛthulocanām /
dṛṣṭvā'haṃ vismayāpannastāṃ kanyāmāyatekṣaṇām

pṛṣṭavānasmi rājendra tadā madhurabhāṣiṇīm /
kā'si bhadre kathaṃ vā'si kiṃ vā kāryamiha tvayā /
karttavyaṃ cārusarvāṅgi tanmamācakṣva śobhane

evamuktā mayā sā hi māṃ dṛṣṭvā'nimiṣekṣaṇā /
smṛtvā tūṣṇīṃ sthitā yāvat tāvanme jñānamuttamam

vismṛtaṃ sarvavedāśca sarvaśāstrāṇi caiva ha /
yogaśāstrāṇi śikṣāśca vedānāṃ smṛtayastathā

sarvaṃ dṛṣṭvaiva me rājan kumāryā'pahṛtaṃ kṣaṇāt /
tato'haṃ vismayārviṣṭaścintāśokasamanvitaḥ

tāmeva śaraṇaṃ gatvā yāvat paśyāmi pārthiva /
tāvad divyaḥ pumāṃstasyāḥ śarīre samadṛśyata

tasyāpi paṃso hṛdaye tvaparastasya corasi /
anyo raktekṣaṇaḥ śrīmān dvādaśādityasannibhaḥ

evaṃ dṛṣṭvā pumāṃso'tra trayaḥ kanyāśarīragāḥ /
kṣaṇena tatra kanyaikā na tān paśyāmi suvrata

tataḥ pṛṣṭā mayā devī sā kumārī kathaṃ mama /
vedā naṣṭā mamācakṣva bhadre tannāśakāraṇam

kanyovāca /
mātā'haṃ sarvavedānāṃ sāvitrī nāma nāmataḥ /
māṃ na jānāsi yena tvaṃ tato vedā hṛtāstava

evamukte tayā rājan vismayena tapodhana /
pṛṣṭā ka ete puruṣā etatkathaya śobhane

kanyovāca
ya eṣa maccharīrasthaḥ sarvāṅgaiścārulocanaḥ /
eṣa ṛgvedanāmā tu devo nārāyaṇaḥ svayam /
vahnibhūto dahatyāśu pāpānyuccāraṇādanu

etasya hṛdaye yo'yaṃ dṛṣṭa āsīt tvayātmajaḥ /
sa yajurvedarūpeṇa sthito brahmā mahābalaḥ

tasyāpyurasi saṃviṣṭo ya eṣa śucirujjvalaḥ /
sa sāmavedanāmā tu rudrarūpī vyavasthitaḥ /
eṣa ādityavat pāpānyāśu nāśayate smṛtaḥ

ete trayo mahāvedā brahman devāstrayaḥ smṛtāḥ /
ete varṇā akārādyāḥ savanānyatra vai dvija

etatsarvaṃ samāsena kathitaṃ te dvijottama /
gṛhāṇa vedān śāstrāṇi sarvajñatvaṃ ca nārada

etasmin vedasarasi snānaṃ kuru mahāvrata /
kṛte snāne'nyajanmīyaṃ yena smarasi sattama

evamuktvā tirobhāvaṃ gatā kanyā narādhipa /
ahaṃ tatra kṛtasnānastvāṃ didṛkṣurihāgataḥ

// iti śrīvarāhapurāṇe bhagavacchāstre dvitīyo'dhyāyaḥ