વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 198

અથ સંસારચક્રયાતનાસ્વરૂપવર્ણનમ્ ॥
વર્ત્તમાનઃ સભામધ્યે રાજા પ્રેતપુરાધિપઃ ॥
મામેકમૃષભં તત્ર દર્શનં ચ દદૌ યમઃ

યાથાતથ્યેન મે પૂજા કાર્યેણ વિધિનાઽકરોત્ ॥
આસનં પાદ્યમર્ઘ્યં ચ વેદદૃષ્ટેન કર્મણા

અબ્રવીચ્ચ પુનર્હૃષ્ટો હ્યાસ્યતાં ચ વરાસને ॥
કાંચને કુશસંચ્છન્ને દિવ્યપુષ્પોપશોભિતે

તસ્ય વક્ત્રં મહારૌદ્રં નિત્યમેવ ભયાનકમ્ ॥
પશ્યતસ્તસ્ય માં વિપ્રાસ્તતઃ સૌમ્યતરં બભૌ

લોહિતે તસ્ય વૈ નેત્રે જલ્પતશ્ચ પુનઃપુનઃ ॥
પદ્મપત્રનિભે ચૈવ જજ્ઞાતે મમ સૌહૃદાત્

તતોઽહં તસ્ય ભાવેન ભાવિતશ્ચ પુનઃપુનઃ ॥
પ્રહૃષ્ટમાનસો જાતો વિશ્વાસં ચ પરં ગતઃ

તસ્ય પ્રીતિકરં સદ્યઃ સર્વદોષવિનાશનમ્ ॥
કામદં ચ યશોદં ચ દૈવતૈશ્ચાપિ પૂજિતમ્

કાલવૃદ્ધિકરં સ્તોત્રં ક્ષિપ્રં તત્ર ઉદીરયન્ ॥
યેન પ્રીતો મહાતેજા યમઃ પરમધાર્મિકઃ

ઋષિપુત્ર ઉવાચ ॥
ત્વં ધાતા ચ વિધાતા ચ શ્રાદ્ધે ચૈવ હિ દૃશ્યસે ॥
પિતૄણાં પરમો દેવશ્ચતુષ્પાદ નમોઽસ્તુ તે

કાલજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સત્યવાદી દૃઢવ્રતઃ ॥
પ્રેતનાથ મહાભાગ ધર્મરાજ નમોઽસ્તુ તે

કર્મ કારયિતા ચૈવ ભૂતભવ્ય ભવત્પ્રભો ॥
પાવકો મોહનશ્ચૈવ સંક્ષેપો વિસ્તરસ્તથા

દણ્ડપાણે વિરૂપાક્ષ પાશહસ્ત નમોઽસ્તુ તે ॥
આદિત્યસદૃશાકાર સર્વજીવહર પ્રભો

કૃષ્ણવર્ણ દુરાધર્ષ તૈલરૂપ નમોઽસ્તુ તે ॥
માર્તણ્ડસદૃશ શ્રીમન્માર્તણ્ડસદૃશદ્યુતિઃ

હવ્યકવ્યવહસ્ત્વં હિ પ્રભવિષ્ણો નમોઽસ્તુ તે ॥
પાપહન્તા વ્રતી શ્રાદ્ધા નિત્યયુક્તો મહાતપાઃ

એકદૃગ્બહુદૃગ્ભૂત્વા કાલ મૃત્યો નમોઽસ્તુ તે॥
ક્વચિદ્દણ્ડી ક્વચિન્મુણ્ડી ક્વચિત્ કાલો દુરાસદઃ

ક્વચિદ્બાલઃ ક્વચિદ્વૃદ્ધઃ ક્વચિદ્રૌદ્રો નમોઽસ્તુ તે ॥
ત્વયા વિરાજિતો લોકઃ શાસિતો ધર્મહેતુના

પ્રત્યક્ષ્યં દૃશ્યતે દેવ ત્વાં વિના ન ચ સિધ્યતિ ॥
દેવાનાં પરમો દેવસ્તપસાં પરમં તપઃ

જપાનાં પરમં જપ્યં ત્વત્તશ્ચાન્યો ન દૃશ્યતે ॥
ઋષયો વા તથા ક્રુદ્ધા હતબન્ધુસુહૃજ્જનાઃ

પતિવ્રતાસ્તુ યા નાર્યો દુઃખિતાસ્તપસિ સ્થિતાઃ ॥
ન ત્વં શક્ત ઇહ સ્થાનાત્પાતનાય કદાચન

તસ્માત્ત્વં સર્વદેવેષુ ચૈકો ધર્મભૃતાં વરઃ ॥
કૃતજ્ઞઃ સત્યવાદી ચ સર્વભૂતહિતે રતઃ

વૈશમ્પાયન ઉવાચ ॥
એવં શ્રુત્વા સ્તવં દિવ્યમૃષિપુત્રેણ ભાષિતમ્ ॥
પરિતુષ્ટસ્તદા ધર્મો હ્યૌદ્દાલકસુતં પ્રતિ

યમ ઉવાચ ॥
પરિતુષ્ટોઽસ્મિ ભદ્રં તે માધુર્યેણ તવાનઘ ॥
યાથાતથ્યેન વાક્યેન બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે

વરં વરય ભદ્રં તે યં વરં કાઙ્ક્ષસે દ્વિજ ॥
શુભં વા શ્રેયસા યુક્તં જીવિતં વાપ્યનામયમ્

ઋષિપુત્ર ઉવાચ॥
નેચ્છામ્યહં મહાભાગ મૃત્યું વા જીવિતં પ્રભો ॥
યદિ ત્વં વરદો રાજન્સર્વભૂતહિતે રતઃ

દ્રષ્ટુમિચ્છામ્યહં દેવ તવ દેશં યથાતથમ્ ॥
પાપાનાં ચ શુભાનાં ચ યા ગતિસ્ત્વિહ દૃશ્યતે

સર્વં દર્શય મે રાજન્યદિ ત્વં વરદો મમ ॥
ચિત્રગુપ્તં ચ તં રાજન્કાર્યાર્થં તવ ચિન્તકમ્

દર્શયસ્વ મહાભાગ સર્વલોકસ્ય ચિન્તક ॥
યથા કર્મવિશેષાણાં દર્શનાર્થં કરોતિ સઃ

એવમુક્તો મહાતેજા દ્વારસ્થં સંદિદેશ હ ॥
ચિત્રગુપ્તસકાશં તુ નય વિપ્રં સુયન્ત્રિતમ્

વક્તવ્યશ્ચ મહાબાહુરસ્મિન્વિપ્રે યથાતથમ્ ॥
પ્રાપ્તકાલં ચ યુક્તં ચ તત્સર્વં વક્તુમર્હસિ

તતોઽહં ત્વરિતં નીતસ્તેન દૂતેન દર્શિતઃ ॥
પ્રાપ્તશ્ચ પરયા પ્રીત્યા ચિત્રગુપ્તનિવેશનમ્

પ્રત્યુત્થિતશ્ચ માં દૃષ્ટ્વા ચિન્તયિત્વા તુ તત્ત્વતઃ ॥
સ્વાગતં મુનિશાર્દૂલ યથેષ્ટં પરિગમ્યતામ્

એવં સમ્ભાષ્ય માં વીરઃ સ્વાન્ભૃત્યાન્સન્દિદેશ હ ॥
કૃતાઞ્જલિપુટાન્સર્વાન્ઘોરરૂપાન્ભયાનકાન્

ચિત્રગુપ્ત ઉવાચ ॥
ભો ભો શૃણુત મે દૂતા મમ ચિત્તાનુવર્ત્તકાઃ ॥
ભક્તિમન્તો દુરાધર્ષા નિત્યં વ્રતપરાયણાઃ

અયં વિપ્રો મયાદિષ્ટઃ પ્રેતાવાસં ગમિષ્યતિ ॥
અસ્ય રક્ષા ચ ગુપ્તિશ્ચ ભવદ્ભિઃ ક્રિયતામિતિ

નૈવ દુઃખેન ખેદઃ સ્યાન્ન ચોષ્ણેન ચ શીતતઃ ॥
ભુક્ષાપિ તૃષા વાપિ એષ આજ્ઞાપયામિ વઃ

એવં દત્તવરો વિપ્રો ગુરુચિત્તાનુચિન્તકઃ ॥
સર્વભૂતદયાવાંશ્ચ દ્રવ્યવાંશ્ચ સ વૈ દ્વિજઃ

યથાકામમયં પશ્યેદ્ધર્મ્મરાજપુરોત્તમમ્ ॥
એવમુક્ત્વા મહાતેજા ગચ્છ ગચ્છેતિ ચાબ્રવીત્

ઋષિપુત્ર ઉવાચ ॥
સન્દિષ્ટાશ્ચ તતો દૂતાશ્ચિત્રગુપ્તેન ધીમતા ॥
ધાવન્તસ્ત્વરમાણાસ્તુ ગૃહ્ણન્તો ઘ્નન્ત એવ ચ

બન્ધયન્તિ મહાકાયા નિર્દહન્તિ મહાબલાઃ ॥
પાટયન્તિ પ્રહારૈશ્ચ તાડયન્તિ પુનઃ પુનઃ

વેણુયષ્ટિપ્રહારૈશ્ચ પ્રહરન્તિ તતોઽધિકૈઃ ॥
ભગ્ના ભિન્ના વિભિન્નાશ્ચ તથા ભગ્નશિરોધરાઃ

રુદન્તિ કરુણં ઘોરં ત્રાતારં નાપ્નુવન્તિ તે ॥
નરકેઽપિ તથા પૂર્ણે હ્યગાધે તમસાવૃતે

કેચિચ્ચ તેષુ પચ્યન્તે દહ્યન્તે પાવકેન્ધનમ્ ॥
તૈલપાકે તથા કેચિત્કેચિત્ક્ષારેણ સર્પિષા

પતન્તિ તે દુરાત્માનસ્તત્ર તત્ર ચ કર્મભિઃ ॥
યાતનાભિર્દહ્યમાના ઘોરાભિશ્ચ તતસ્તતઃ

કેચિદ્યન્ત્રમુપારોપ્ય સંપીડ્યન્તે તિલા ઇવ ॥
તેષાં સંપીડ્યમાનાનાં શોણિતં સ્રવતે બહુ

તતો વૈતરણી ઘોરા સંભૂતા નિમ્નગા તથા ॥
સફેનસલિલાવર્ત્તા દુસ્તરા પાપકર્મિણામ્

અથાન્યે શૂલ આરોપ્ય દૂતાઃ પાદેષુ ગૃહ્ય વૈ ॥
વૈતરણ્યાં સુઘોરાયાં પ્રક્ષિપન્તિ સહસ્રશઃ

નાનુષ્ણે રુધિરે તત્ર ફેનમાલાસમાકુલાઃ ॥
દશન્તિ સર્પાસ્તાંસ્તત્ર પ્રાણિનસ્તુ સહસ્રશઃ

અનુત્તાર્ય તદા તસ્યા ઉચ્છ્રિતા વિકૃતાવશાઃ ॥
આવર્ત્તાદૂર્મયશ્ચૈવ હ્યુત્તિષ્ઠન્તિ સહસ્રશઃ

તત્ર શુષ્યન્તિ તે પાપાઃ સર્વદોષસમન્વિતાઃ ॥
મજ્જન્તશ્ચ વમન્તશ્ચ ત્રાતારં નાપ્નુવન્તિ તે

અથાન્યે બહવસ્તત્ર બહુભિશ્ચાપિ દૂતકૈઃ ॥
કૂટશાલ્મલિમારોપ્ય લોહકણ્ટકસંવૃતામ્

અસિશક્તિપ્રહારૈશ્ચ તાડયન્તિ પુનઃપુનઃ ॥
તત્ર શાખાસુ ઘોરાસુ મયા દૃષ્ટાઃ સહસ્રશઃ

કૂષ્માણ્ડા યાતુધાનાશ્ચ લંબમાના ભયાનકાઃ ॥
અતિક્રમ્ય ચ તે સ્કન્ધાસ્તીક્ષ્ણકણ્ટકસઙ્કુલાઃ

વેદનાર્ત્તાસ્તુ વેગેન શીઘ્રં શાખા ઉપારુહન્ ॥
તત્ર તે નિહતા ઘોરા રાક્ષસાઃ પિશિતાશનાઃ। ૫૩ ॥
ઘ્નન્તિ ચારૂઢગાત્રાણિ નિઃશઙ્કં તમસા વૃતમ્ ॥
સંક્રમાચ્ચૈવ ખાદન્તિ શાલાયાં કપિવદ્ભૃશમ્

યથા ચ કુક્કુટં ખાદેત્ કશ્ચિન્મ્લેચ્છો નિરાકૃતઃ ॥
તથા કટકટાશબ્દસ્તસ્મિન્વૃક્ષે મયા શ્રુતઃ

પક્વમામ્રફલં યદ્વન્નરઃ ખાદેદ્યથા વને ॥
એવં તે મુખતઃ કૃત્વા મહાવક્ત્રા દુરાસદાઃ

ચૂષયિત્વા તુ તાન્સર્વાંસ્તે ચ તસ્મિન્નગોત્તમે ॥
વિસૃજન્તિ ક્ષિતિં યાવદાસ્થિભૂતાન્નરાંસ્તથા

તતો જવેન સંયુક્તા વનસ્થાશ્ચૂષિતાઃ પુનઃ ॥
આવિષ્ટાનિ ચ કર્માણિ પુનઃ શીઘ્રમકામયન્

અધસ્તાત્તુ પુનસ્તત્ર પશ્યન્તઃ પાપકર્મિણઃ ॥
બહુસંખ્યેષુ પાપેષુ દારુણેષુ સુદુઃખિતાઃ

ભો દેવ પાહિ મુઞ્ચેતિ વદન્તઃ પુરુષં વચઃ ॥
યમદૂતા નિરામર્ષાઃ સૂદયન્તિ પુનઃ પુનઃ

પાષાણવર્ષૈઃ કેચિત્તુ પાંસુવર્ષૈશ્ચ વિદ્રુતાઃ ॥
પ્રવિશન્તિ નગચ્છાયાં તતસ્તે પ્રજ્વલન્તિ તુ

દ્રવન્તિ ચ પુનસ્તત્ર દૂતૈશ્ચાપિ દૃઢં હતાઃ ॥
ભુવનેષુ ચ ઘોરેષુ પચ્યન્તે તે દૃઢાગ્નિના

વારિપૂર્ણં તતઃ કુમ્ભં શીતલં ચ જલં પુનઃ ॥
દીયતાં દીયતાં ચેતિ બ્રુવતે નઃ પ્રસીદથ

તતઃ પાનીયરૂપેણ જલં તપ્તં તુ દીયતે ॥
તેન દગ્ધાશ્ચ આર્ત્તાશ્ચ ક્રોશન્તશ્ચ પરસ્પરમ્

આલિઙ્ગ્યાલિઙ્ગ્ય દુઃખાર્ત્તાઃ કેચિત્તત્ર પતન્તિ વૈ ॥
તથાન્યે ક્ષુધિતાસ્તત્ર હાહાભૂતમચેતસઃ

અન્નાનાં ચ સુમિષ્ટાનાં ભક્ષ્યાણાં ચ વિશેષતઃ ॥
પશ્યન્તિ રાશિં તત્રસ્થાં સુગન્ધાં પર્વતોપમામ્

દધિક્ષીરરસાંશ્ચૈવ કૃસરાન્પાયસં તથા ॥
મધુમાધવપૂર્ણાનિ સુરામૈરેયકસ્ય ચ

માધ્વીકસ્ય ચ પાનસ્ય સીધોર્જાતીરસસ્ય ચ ॥
પાનાનિ દિવ્યાનિ સુગન્ધીનિ વૈ શીતલાનિચ

ગોરસસ્ય ચ પાનાનિ ભાજનાનિ ચ નિત્યશઃ ॥
તપોઽર્જિતાનિ દિવ્યાનિ તિષ્ઠન્તિ સુકૃતાત્મનામ્

માલ્યાનિ ધૂપં ગન્ધાશ્ચ નાનારસસમાયુતાઃ ॥
મનોહરાશ્ચ કાન્તાશ્ચ ભૂયિષ્ઠાશ્ચ સહસ્રશઃ

ભોજનેષુ ચ સર્વેષુ સ્ત્રિયઃ કાન્તા મનોહરાઃ ॥
ગૃહીતકુમ્ભમણિકાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ

ફલાનિ કુણ્ડહસ્તાશ્ચ પાત્રહસ્તાસ્તથાપરાઃ ॥
સુમનઃપાદ્ય હસ્તાશ્ચ અદીના પરમાઙ્ગનાઃ

અન્નદાનરતાશ્ચૈવ ભોજયન્તિ સહસ્રશઃ ॥
નૂપુરોજ્વલપાદાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ ચ મનોહરાઃ

ઉપસ્થાપ્ય મહાયોગ્યમત્ર કાલે ચ યોષિતઃ ॥
બ્રુવન્તિ સર્વાસ્તાશ્ચૈવ તસ્યાં તસ્ય ચ દક્ષિણાઃ

નિઘ્નન્તશ્ચ હસન્તશ્ચ દૂતા નિષ્ઠુરવાદિનઃ ॥
ભોભો કૃતઘ્ના લુબ્ધાશ્ચ પરદારાભિમર્શકાઃ

પાપાશયા નિષ્કૃતિકાઃ સર્વદાનવિવર્જિતાઃ ॥
પરાપવાદનિરતાઃ પાપૈર્બદ્ધકથાનકાઃ

નિર્લજ્જા ગૃહકા દેયા યાચિતું મનસા હિતાઃ ॥
સુલભાનિ ન દત્તાનિ વિભવે સતિ લૌકિકે

પાનીયમથ કાષ્ઠાનિ યદ્યન્નં સુખમાગતમ્ ॥
તેન વધ્યા ભવન્તો વૈ યાતનાભિરનેકશઃ

કર્મણાં ચ ક્ષયો જાતઃ સંસારે યદિ પચ્યતે ॥
વિમુક્તાશ્ચેહ લોકાત્તુ જનિષ્યથ સુદુર્ગતાઃ

કુલેષુ સુદરિદ્રેષુ સઞ્જાતાઃ પાપકર્મિણઃ॥
પાપૈરનુગતા ઘોરૈર્માનુષં લોકમાશ્રિતાઃ

વૃત્તસ્થા ભુઞ્જતે હેમાંશ્ચાતુર્વર્ણ્યાન્વિશેષતઃ ॥
તતઃ સત્યરતા શાન્તા દયાવન્તઃ સુધાર્મિકાઃ

ઇહ વિશ્રામ્ય તે ધીરાઃ કિંચિત્કાલં સહાનુગાઃ ॥
ગચ્છન્તિ પરમં સ્થાનં પૃથિવ્યાં વા મહત્કુલે

બહુસુન્દરનારીકે સમૃદ્ધે સુસમાહિતાઃ ॥
અજાયન્ત તથા ક્ષાન્તાઃ પ્રાપ્સ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે સંસારચક્ર યાતનાનાં સ્વરૂપવર્ણનં નામાષ્ટનવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ