વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 189

અથ પિણ્ડકલ્પોત્પત્તિપ્રકરણમ્ ॥
ધરણ્યુવાચ ॥
શ્રુતં શ્રાદ્ધં યથાવૃત્તં શૌચાશૌચાંશ્ચ સર્વશઃ ॥
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં પ્રેતભોજ્યં યથાવિધિ

ઉત્પન્નં સંશયં મેઽદ્ય ભગવન્વક્તુમર્હસિ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યેષુ સર્વેષુ દદ્યાદ્દાનં દ્વિજોત્તમે

પ્રતિગૃહ્ણન્તિ યે તત્ર પ્રેતભાગં વિશેષતઃ ॥
અનિષ્ટં ગર્હિતં તત્ર પ્રેતેન સહ ભોજનમ્

ભુક્ત્વા તેષાં દ્વિજો દેવ મુચ્યતે કેન કર્મણા ॥
કથં તે તારયિષ્યન્તિ દાતારં પુરુષોતમ

પ્રણયાત્સ્ત્રીસ્વભાવેન પૃચ્છામિ ત્વાં જનાર્દન ॥
એવમુક્તોઽપિ ભૂમ્યા ઽસૌ શંખદુન્દુભિનિઃસ્વનઃ

વરાહરૂપી ભગવાન્પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્ ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
સાધુ ભૂમે વરારોહે યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

કથયિષ્યામિ તે દેવિ તારયન્તિ યથા દ્વિજાઃ॥
ભુક્ત્વા તુ પ્રેતભોજ્યાનિ બ્રાહ્મણો જ્ઞાનદુર્બલઃ

વિશોધનાર્થં દેહસ્ય ઉપવાસં તુ કારયેત્ ॥
અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા વિપ્રો જ્ઞાનેન સંયુતઃ

પૂર્વસંધ્યાં વિનિર્વર્ત્ય કૃત્વા ચૈવાગ્નિતર્પણમ્ ॥
તિલહોમં પ્રકુર્વીત શાન્તિમઙ્ગલપાઠકઃ

પ્રાક્સ્રોતસં નદીં ગત્વા સ્નાનં કૃત્વા વિધાનતઃ ॥
પંચગવ્યં તતઃ પીત્વા મધુપર્કેણ સંયુતમ્

ઔદુમ્બરે ચ પાત્રે ચ કૃત્વા શાન્ત્યુદકાનિ ચ॥
પ્રોક્ષયેચ્ચ ગૃહં સર્વં યત્રાતિષ્ઠત્સ્વયં દ્વિજઃ

દેવાશ્ચાગ્નિમુખાઃ સર્વે તર્પયિત્વા વિભાગશઃ ॥
ભૂતાનાં ચ બલિં દદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ ભોજનમ્

એકા ગૌસ્તુ પ્રદાતવ્યા પાપક્ષયકરી તદા ॥
એવં તુ કુરુતે યશ્ચ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

પ્રેતાન્ને ચોદરસ્થે તુ કાલધર્મમુપાગતઃ ॥
આકલ્પં નરકે ઘોરં વસમાનઃ સુદુઃખિતઃ

પ્રાપ્નોતિ રાક્ષસત્વં વૈ તતો મુચ્યેત કિલ્બિષાત્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ કર્ત્તવ્યં દાતૃભોક્તૃસુખાવહમ્

ગોહસ્ત્યશ્વધનાદીનિ સાગરાન્તાનિ માધવિ ॥
પ્રતિગૃહ્ણન્તિ યે વિપ્રા મન્ત્રેણ વિધિપૂવર્કમ્

પ્રાયશ્ચિત્તં ચરેદ્યસ્તુ સ તારયતિ નિશ્ચિતમ્ ।
દ્વિજો જ્ઞાનેન સમ્પન્નો વેદાભ્યાસરતઃ સદા

સ તારયતિ ચાત્માનં દાતારં નૈવ સંશયઃ ॥
બ્રાહ્મણો નાવમન્તવ્યસ્ત્રિભિર્વર્ણૈર્ધરાધરે

દૈવે ચ જન્મનક્ષત્રે શ્રાદ્ધકાલે ચ પર્વસુ ॥
પ્રેતકાર્યેષુ સર્વેષુ પરીક્ષ્ય નિપુણં દ્વિજમ્

વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતં બહુધર્મનિરન્તરમ્ ॥
શીલયુક્તં સુસન્તુષ્ટં ધર્મજ્ઞં સત્યવાદિનમ્

ક્ષમાયુક્તં ચ શાસ્ત્રજ્ઞમહિંસાયાં રતં તથા ॥
એભિર્ગુણૈસ્તુ સંયુક્તં બ્રાહ્મણં પ્રાપ્ય સત્વરઃ

દદ્યાદ્દાનાનિ વિપ્રાય સ વૈ તારયિતું ક્ષમઃ ॥
કુણ્ડગોલેષુ યદ્દત્તં નિષ્ફલં તત્તુ જાયતે

કુણ્ડગોલં પ્રતિગ્રાહિ દાતારં ચાપ્યધો નયેત્ ॥
પિત્ર્યે કર્મણિ ચૈકં તુ કુણ્ડં વા ગોલકં તથા

દૃષ્ટ્વા તં પિતરો યાન્તિ નિરાશા નિરયં દ્રુતમ્ ॥
દૈવે કર્મણિ ચૈવં તુ તેષાં દત્તં સુનિષ્ફલમ્

તસ્માદ્દાનં ન દાતવ્યમપાત્રાય યશસ્વિનિ ॥
અત્રાર્થે યત્પુરા વૃત્તં તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે

અવન્તીવિષયે કશ્ચિદ્રાજા હ્યત્યન્તધાર્મિકઃ ॥
નામ્ના મેધાતિથિશ્ચૈવ મનુવંશવિવર્દ્ધનઃ

રાજ્ઞઃ પુરોહિતશ્ચાસીચ્ચન્દ્રશર્મ્મા દ્વિજોત્તમઃ ॥
આત્રેયગોત્રે ચોત્પન્નો વેદવાદરતઃ સદા

સ રાજા બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ ગા દદાતિ દિને દિને ॥
શતં દત્ત્વા વિધાનેન પૃશ્ચાદ્ભુઙ્ક્તે નરાધિપઃ

ગતે બહુતિથે કાલે રાજ્ઞો મેધાતિથેઃ પિતુઃ ॥
શ્રાદ્ધસ્ય દિવસઃ પ્રાપ્તો વૈશાખે વરવર્ણિનિ ॥
વિપ્રાનાહ્વાપયામાસ પિતુર્વૈ શ્રાદ્ધકારણાત્

આગતાન્બ્રાહ્મણાન્દૃષ્ટ્વા મેધાતિથિરકલ્મષઃ ॥
વિપ્રાન્નત્વા ગુરું ચૈવ શ્રાદ્ધારમ્ભમથાકરોત્

શ્રાદ્ધં કૃત્વા તુ વિધિવત્પિણ્ડાન્નિર્વાપ્ય યત્નતઃ ॥
શ્રાદ્ધસંકલ્પિતં ચાન્નં વિપ્રેભ્યઃ પ્રદદૌ બહુ

તન્મધ્યે બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ગોલકોઽવસ્થિતસ્તદા ॥
શ્રાદ્ધે સંકલ્પિતં ચાન્નં તસ્મૈ દત્તં વિધાનતઃ

તેનૈવ શ્રાદ્ધદોષેણ રાજ્ઞસ્તુ પિતરસ્તદા ॥
સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટાવલમ્બન્તે વને કણ્ટકસંયુતે

ક્ષુત્પિપાસાર્દિતા નિત્યં ક્રન્દન્તે ચ પુનઃ પુનઃ ॥
કદાચિદ્દૈવયોગેન રાજા મેધાતિથિઃ સ્વયમ્

મૃગયાર્થં ગતસ્તત્ર દ્વિત્રૈઃ પરિજનૈર્વૃતઃ ॥
તત્રાવલમ્બતો દૃષ્ટ્વા તાનપૃચ્છદ્દ્વિજપ્રિયઃ

કે ભવન્તોઽત્ર સંપ્રાપ્તા દશામેતાં સુદુઃખિતાઃ ॥
કેન કર્મવિપાકેન ભવન્તઃ કથયન્તુ મે

પિતર ઊચુઃ ॥
અસ્મદ્વંશકરો નિત્યં નામ્ના મેધાતિથિઃ પ્રભુઃ ॥
વયં તસ્યૈવ પિતરો નરકં ગન્તુમુદ્યતાઃ

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા રાજા દુઃખસમન્વિતઃ ॥
ઉવાચ તાન્પિતૄન્સર્વાન્સાન્ત્વપૂર્વમિદં વચઃ

મેધાતિથિરુવાચ॥
મેધાતિથિરહં નામ્ના ભવન્તઃ પિતરો મમ ॥
કેન વૈ કર્મદોષેણ નિરયં ગન્તુમુદ્યતાઃ

પિતર ઊચુઃ ॥
શ્રાદ્ધં સંકલ્પિતં ચાન્નં દત્તં તદ્ગોલકાય વૈ ॥
તેનૈવ કર્મદોષેણ નરકં ગન્તુમુદ્યતાઃ

તત્ર દુઃખં મહદ્ભુક્ત્વા પુનર્ગચ્છામહે દિવમ્ ॥
પુત્ર ત્વં ચૈવ દાતા ચ સર્વલોકહિતે રતઃ

અસંખ્યાતાસ્ત્વયા દત્તા ગાવઃ સુબહુદક્ષિણા॥
તેન પુણ્યેન ગચ્છામઃ સ્વર્ગં હ્યતિસુખપ્રદમ્

તત્ર ચાન્નં ન વિદ્યેત યેન તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ॥
પુનઃ શ્રાદ્ધં ત્વયા કાર્યં પિતૄણાં તૃપ્તિદાયકમ્

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા મેધાતિથિરગાદ્ગૃહમ્ ॥
આહૂય ચન્દ્રશર્માર્ણં ગુરું વચનમબ્રવીત્

મેધાતિથિરુવાચ ॥
ચન્દ્રશર્મન્પુનઃ શ્રાદ્ધં કરિષ્યે પિતુરદ્ય વૈ ॥
આહૂયન્તાં દ્વિજાઃ સર્વે કુણ્ડગોલકવર્જિતાઃ

ઇત્યુક્તમાત્રે વચને ચન્દ્રશર્મા પુરોહિતઃ ॥
આહૂતવાન્દ્વિજાન્સર્વાન્વેદપાઠકૃતશ્રમાન્

સાધૂન્ક્ષાંતાન્કુલીનાંશ્ચ સુશીલાન્માનવર્જિતાન્ ॥
રાજ્ઞા તુ કારયામાસ શ્રાદ્ધં વિધિવિદાં વરઃ

કૃતે શ્રાદ્ધે તતઃ પશ્ચાત્પિણ્ડાન્નિર્વાપ્ય યત્નતઃ ॥
બ્રાહ્મણાન્ભોજયામાસ દક્ષિણાભિઃ પ્રપૂજ્ય ચ

પશ્ચાદ્વિસર્જયામાસ સ્વયં તુ બુભુજે નૃપઃ ॥
ભુક્ત્વા પુનર્વનં ગત્વા દૃષ્ટવાંશ્ચ સ્વકાન્પિતૄન્

હૃષ્ટાન્પુષ્ટાન્બલૈર્યુક્તાન્રાજા તુ મુમુદે ભૃશમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા તુ પિતરશ્ચૈવ રાજાનં પિતૃવત્સલમ્

ઊચુર્વિનયસમ્પન્નાઃ પ્રીતિપૂર્વમિદં વચઃ॥
સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ ગમિષ્યામઃ સ્વર્ગલોકં પ્રતિ પ્રભો

ઇદાનીં ચ ત્વયા કાર્યમસ્મદ્ધિતમનુઽત્તમમ્ ॥
ગોલકાય ન દાતવ્યં દૈવં પિત્ર્યમથાપિ વા

તયોર્દત્તં તુ યચ્છ્રાદ્ધં નિષ્ફલં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ ॥
દૈવે કર્મણિ દિવ્યે ચ બ્રાહ્મણો નૈવ લભ્યતે

સઙ્કલ્પયિત્વા ચાન્નં તુ ગોભ્યો દેયં યથાવિધિ ॥
ગવામભાવે નદ્યાં વા ક્ષિપેદન્નં પ્રયત્નતઃ

અપાત્રાય ન દાતવ્યં નાસ્તિકાય ગુરુદ્રુહે ॥
ગોલકાય ન દાતવ્યં કુણ્ડાય ચ વિશેષતઃ

ઇત્યુક્ત્વા પિતરઃ સર્વે ગતાઃ સ્વર્ગાય ભામિનિ॥
મેધાતિથિરપિ પ્રાયાત્સ્વપુરં બ્રાહ્મણૈર્વૃતઃ॥૫૬।
યદુક્તં પિતૃભિઃ સર્વં તચ્ચકાર મુદાયુતઃ ॥
તસ્માત્તે કથિતં દેવિ એકોઽપિ બ્રાહ્મણોત્તમઃ

સન્તારયતિ દુર્ગેભ્યો વિષમેભ્યો ન સંશયઃ ॥
એકોઽપિ તારિતું શક્તો યથા નાવા મહજ્જલમ્

તસ્માદ્દાનં પ્રદાતવ્યં બ્રાહ્મણાય વસુન્ધરે ॥
દેવાસુરમનુષ્યાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્

સર્વે શ્રાદ્ધં કરિષ્યન્તિ નિમિપ્રભૃતયો ધરે ॥
માસે માસે ચ વૈ પશ્ચાત્પિતૃપક્ષે તપોધનાઃ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે પિણ્ડકલ્પોત્પત્તિર્નામેકોનનવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ