વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 170

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
પુનરન્યત્ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે ॥
મથુરાયાં પુરા વૃત્તં ગોકર્ણસ્ય મહાત્મનઃ॥
વસુકર્ણઃ પિતા તસ્ય વૈશ્યો ધનસમૃદ્ધિમાન્

તસ્ય ભાર્યા સુશીલા તુ નામ્ના ગુણસમન્વિતા ॥
ભર્ત્તુઃ પ્રિયકરી સાધ્વી ન પ્રસૂતા વયોઽધિકા

વિલલાપ ચ સુશ્રોણિ ચૈકાન્તે દીનમાનસા ॥
સરસ્વતી સંગમેઽથ સ્ત્રિયો દૃષ્ટ્વા પ્રજાવતીઃ

વૃક્ષમૂલે તુ તત્રૈવ મુનિરેકઃ સમાસ્થિતઃ ॥
તસ્યા વિલપિતં શ્રુત્વા શનૈઃ સકરુણં હૃદિ

જાત હાર્દઃ પ્રિયં ચેષ્ટં શનૈઃ સ્ત્રિયમથાબ્રવીત્ ॥
કા ત્વં કસ્યાસિ સુભગે કિમર્થં રોદિષિ સ્વયમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સા સ્ત્રી ઋષિમથાબ્રવીત્ ॥
સાપત્યાસ્તુ સ્ત્રિયો દૃષ્ટ્વા ક્રીડન્ત્યો બાલકૈઃ સહ

મમ તન્નાસ્તિ હિ મુને દુર્ભગાયાઃ પ્રજાસુખમ્ ॥
ઉવાચ મુનિશાર્દૂલસ્તાં સ્ત્રિયં પુત્રગર્દ્ધિનીમ્

દેવતાયાઃ પ્રસાદેન તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ ॥
શિવસ્યાયતનં પુણ્યં ગોકર્ણેતિ ચ વિશ્રુતમ્

તમારાધય દેવેશં પત્યા સહ યશસ્વિનિ ॥
સ્નાનદીપોપહારેણ સ્તોત્રૈર્નાનાવિધૈર્જપૈઃ

ઇત્યુક્તા સા ચ સુશ્રોણી પ્રણિપત્ય પ્રસાદ્ય તમ્ ॥
ભર્ત્રે સા કથયામાસ યદુક્તં મુનિના પ્રિયમ્

સ તદ્વચનમાકર્ણ્ય પ્રીતિયુક્તં સુસંયુતમ્ ॥
જગાદોચ્ચૈઃ પ્રિયાં દેવિ ભદ્રં જાતો મનોરથઃ

મમાપ્યેતન્મતં દેવિ યદુક્તમૃષિણા તતઃ ॥
ઇતિ પ્રિયાં સમાભાષ્ય પ્રિયયા ચ તથાઽકરોત્

સરસ્વત્યાઃ સંગમે તૌ સ્નાત્વા ગોકર્ણમર્ચતુઃ ॥
પુષ્પદીપોપહારં તુ ચક્રાતે તૌ દિનેદિને

એવં તયોર્દશાબ્દાનિ ગતાનિ સુતહેતવે ॥
તતઃ પ્રસન્નો ભગવાનુમાપતિરુવાચ હ

ભવિષ્યતિ યુવાં પુત્રો રૂપવાન્ગુણસંયુતઃ ॥
સસ્યસન્તતિવદ્દૃશ્યઃ સન્તાનો યસ્ય વૈ બહુ

દેવતાનાં પ્રસાદેન તદુક્તસ્ય ભવિષ્યતિ ॥
ઇત્યુક્તૌ તૌ તુ દેવેન સ્નાનં કૃત્વા સરસ્વતીમ્

પ્રભાતે દેવદેવાય દદૌ દ્રવ્યમનન્તકમ્ ॥
બ્રાહ્મણેભ્યો દદૌ ભોજ્યં વસ્ત્રાય બહુદક્ષિણમ્

તતસ્તસ્યાં સુશીલાયાં ગર્ભાધાનમવિન્દત ॥
તતઃ પ્રવવૃધે ગર્ભઃ શુક્લપક્ષે યથા શશી ॥
સુષુવે દશમે માસિ પુત્રં બાલં શશિપ્રભમ્

ગોસહસ્રં તદા દત્ત્વા સસુવર્ણં સવસ્ત્રકમ્ ॥
બહુશઃ સર્વવર્ણેભ્યઃ પુત્રજન્મમહોત્સવે

જાતકર્મ તથા ચૈવ નામકર્મ ચકાર ચ ॥
ગોકર્ણં નામ તસ્યૈવ પિતા ચક્રે નિરૂપ્ય ચ

એવમન્નપ્રાશનં ચ ચૂડોપનયનં તથા ॥
અતઃપરં ચ ગોદાનં વૈવાહિકમનુત્તમમ્

દાનં તુ દદતસ્તસ્ય દેવતાં પૂજયિષ્યતઃ ॥
કૃતાનિ બહુમુખ્યાનિ મંગલાનિ યથાવિધિ

તતઃ પ્રવિષ્ટે તારુણ્યે ત્વપ્રજં વીક્ષ્ય પુત્રકમ્ ॥
પુનર્વિવાહયામાસ ભાર્યાણાં ચ ચતુષ્ટયમ્

વયોરૂપગુણોપેતાસ્તસ્ય ભાર્યાઃ સુલોચનાઃ ॥
અપ્રજા એવ તાઃ સર્વા નાભવત્પુત્રિણી ક્વચિત્

તેનૈવ ધર્મ આરબ્ધઃ પ્રજાર્થો દેવસેવનમ્ ॥
વાપીકૂપતડાગાનિ દેવતાયતનાનિ ચ

પ્રપામાલાશ્ચ નિત્યાન્નં ભોજનં વર્ત્તનાનિ ચ ॥
અનિત્યતાં તતો મત્વા ચંચલાઽસ્થિરજીવિતમ્

વિનિયોગઃ કૃતસ્તેન સર્વદા સર્વકર્મસુ ॥
ગોકર્ણસ્ય સમીપે તુ પશ્ચિમે ચક્રપાણિનઃ

પ્રાસાદં કારયામાસ પંચાયતનકં હરેઃ ॥
આરામસ્તત્ર વિસ્તીર્ણઃ પુષ્પજાત્યસ્તથૈવ ચ

આમ્રજમ્બીરનારઙ્ગં બીજપૂરઃ સદાડિમઃ ॥
પ્રાકારં કારયામાસ પરિખામણ્ડલીયકમ્

પ્રાવર્ત્તનં ચ કૂપેષુ યેન સિંચેત્પ્રવાટિકામ્ ॥
પુષ્પાણિ ચ વિચિન્વંતિ સર્વાસ્તા વરયોષિતઃ

સ્નાનં પૂજાદિકં તદ્વન્માર્જનં દીપકર્મ ચ ॥
કુર્વન્તિ દેવતાગારે તાઃ સર્વાઃ શુભલોચના

પતિવ્રતા મહાભાગાશ્ચતુરો ભગિનીર્યથા ॥
નિત્યકાલં પતેર્વાક્યે સ્થિતાઃ કુર્વન્ત્યહર્નિશમ્

માલાકારસ્તથા નિત્યં વિટપાંશ્ચ પ્રસિંચતિ ॥
પાલયામાસ વિધિવદ્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

જાતાઃ સુપુષ્પવન્તશ્ચ દ્રુમાઃ ફલસમન્વિતાઃ ॥
નિત્યકાલં ત્વર્પયન્તઃ ફલાનાં સુમહોત્સવમ્

દીયતે ભુજ્યતે સર્વૈર્યથા શક્રસ્તથા સદા ॥
એવં તુ વસતસ્તસ્ય મથુરાયાં સ્થિતસ્ય ચ

ધનસ્ય સંક્ષયો જાતઃ પ્રત્યહં દદતઃ સતઃ ॥
શેષમાત્રે ધને તસ્ય ચિન્તાભૂન્મહતી તદા

માતાપિત્રોઃ કુટુમ્બસ્ય ભરણીયસ્ય ભોજનમ્ ॥
કથં બ્રૂહિ કરિષ્યામિ મહાકષ્ટં તુ સોઽબ્રવીત્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા વણિગ્ભાવં હૃદિ સ્થિરમ્ ॥
કૃત્વા સાર્થમુપામન્ત્ર્ય નિર્ગતઃ પૂર્વમણ્ડલમ્

તત્ર ક્રીત્વા સુપણ્યાનિ ઉત્તરાપથગાનિ ચ ॥
યાતાયાતં તતઃ કૃત્વા લાભાલાભવિચક્ષણઃ

ક્રીત્વા ક્રેયાનિ વસ્તૂનિ લાભાલાભં વિચાર્ય ચ ॥
ઉત્તરાપથદેશાત્તુ સાર્થં સબહુવિસ્તરમ્

મણિરત્નં હ્યશ્વરત્નં પટ્ટરત્નં સમર્થકમ્ ॥
ગૃહીત્વા તુ સમાગચ્છન્મથુરાયાં ગૃહં પ્રતિ

એકદા સાર્થસમ્ભારો વિશ્રાન્તુમુપચક્રમે ॥
સાનૌ પર્વતસામીપ્યે પ્રભૂતયવસોદકે

નદ્યાસ્તીરે સુપ્રદેશે આવાસાંશ્ચ પ્રચક્રિરે ॥
નિવેશ્ય ભાણ્ડં તત્રૈવ અશ્વાનાં યવસાદિકમ્

સમાદિશ્યેતિકૃત્યં ચ ભૃત્યૈઃ કતિપયૈર્વૃતઃ ॥
સમારુરોહ તં શૈલં બહુકન્દરશોભિતમ્

ક્રીડાર્થં વિહરંસ્તત્ર સોઽપશ્યત્ સ્થાનમુત્તમમ્ ॥
પ્રસન્નસલિલોપેતં નારઙ્ગૈસ્તુ વિભૂષિતમ્

ફલવન્તશ્ચ વૃક્ષાશ્ચ પુષ્પાણિ સુરભીણિ ચ ॥
પાષાણસન્ધૌ તત્રસ્થૈર્માલાકારૈસ્તુ રોપિતમ્

તત્રારુહ્ય દરીદ્વારં યાવદ્દૃષ્ટિર્નિપાત્યતે ॥
તાવદભ્યાગતાદીનિ સ્વાગતાદિ શૃણોતિ ચ

શ્રુત્વાપિ શબ્દપ્રભવં કિમેતદિતિ નિશ્ચયમ્ ॥
કરિષ્યંસ્તત્ર ચૈકાન્તે દૃષ્ટઃ પઞ્જરગઃ શુકઃ

તેનોક્તં ભો ઇહાગચ્છ આતિથ્યં કરવાણિ તે ॥
પાદ્યં ગૃહાણ ભોઃ પાન્થ આસનં તે ઇદં શુભમ્

ફલાનીમાનિ સ્વાદૂનિ મધુમાંસોદકાનિ ચ ॥
યથેષ્ટં યાવતીચ્છા ચ તાવદ્ગૃહ્ણન્ત્વિમે નરાઃ

આગત્ય પિતરૌ મહ્યં વિશેષં તૌ કરિષ્યતઃ ॥
અતિથેરાગતસ્યેહ પૂજાયા વિમુખો ભવેત્

ગૃહસ્થસ્તસ્ય પિતરો વસન્તિ નરકે ધ્રુવમ્ ॥
પૂજિતે પૂજિતાઃ સ્વર્ગે મોદન્તે કાલમક્ષયમ્

અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રવ્રજતે યદિ ॥
આત્મનો દુષ્કૃતં તસ્મૈ દત્ત્વા તત્સુકૃતં હરેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજ્યો વૈ ગૃહમેધિના ॥
કાલે પ્રાપ્તસ્ત્વકાલે વા યથા વિષ્ણુસ્તથૈવ સઃ

એવંવિધાઃ શુભા વાચો વૈશ્યો ધર્મોપદેશકાત્ ॥
શ્રુત્વા શુકાત્સ સર્વસ્મૈ ગોકર્ણો મુદિતોઽબ્રવીત્

ઋષિઃ કસ્ત્વં પુરાણજ્ઞઃ કિં વા દેવોઽથ ગુહ્યકઃ ॥
તવ પ્રસન્નરૂપસ્ય યસ્યેયં વાગમાનુષી

કસ્ત્વં કથય મે સત્યમુત્સાહશ્ચાતિથિપ્રિયઃ ॥
ધન્યઃ સ માનુષો યસ્ય નિત્યં સન્નિહિતો ભવાન્

ઇત્યુક્તઃ સ શુકઃ સર્વં શશંસાત્મપુરાકૃતમ્ ॥
શૃણુ રૌદ્રં યથા પૂર્વે મયા કૃતમબુદ્ધિના

શુકસ્ય વિપ્રિયં યાદૃઙ્ મહર્ષેસ્તુ તપસ્યતઃ ॥
સુમેરોરુત્તરે પાર્શ્વે મહર્ષિગણસેવિતે

તપશ્ચચાર વિપુલં શુકો વ્યાસસુતો મહાન્ ॥
શ્રોતુકામાઃ પુરાણાનિ સેતિહાસાનિ નૈગમાઃ

ઋષયસ્તત્ર ચાજગ્મુરસિતો દેવલસ્તદા ॥
માર્કણ્ડેયો ભરદ્વાજો યવક્રીતસ્તતો ભૃગુઃ

અઙ્ગિરાસ્તૈત્તિરી રૈભ્યઃ કાણ્વો મેધાતિથિઃ કૃતઃ ॥
તન્તુઃ સુતન્તુરાદિત્યો વસુમાનેકતો દ્વિતઃ

વામદેવશ્ચાશ્વશિરાસ્ત્રિશીર્ષો ગૌતમોદરઃ ॥
અન્યે ચ સિદ્ધા દેવાશ્ચ પન્નગા ગુહ્યકાસ્તથા

શુકં સમ્મુખયામાસુઃ પપ્રચ્છુર્દ્ધર્મસંહિતામ્ ॥
અહં તુ વામદેવસ્ય શિષ્યો નામ્ના શુકોદરઃ

ભ્રષ્ટઃ શ્રદ્ધાન્વિતો બાલ્યાત્સુનીત્યામગ્રતશ્ચરન્ ॥
ઊહાપોહકરં પ્રશ્નં વારંવારં ચ પૃષ્ટવાન્

અન્યાયવાદિનં માં ચ ગુરુર્નિત્યં નિષેધતિ ॥
ગુરૂણામગ્રતો વાક્યં કથાયાં વદતાં સહ

પૂર્વપક્ષાશ્ચ સિદ્ધાન્તાઃ પરસ્પરજિગીષવઃ ॥
અન્તરે ચાન્તરાક્ષેપં પુનર્નૈવમવોચથાઃ

એવં નિષેધિતશ્ચાહં ગુરુણા મુનિસત્તમૈઃ ॥
ન કૃતં યન્મયા વાક્યં તેનાહં શપિતસ્તદા

શુકેન કોપાચ્છાપો મે દત્તોઽયં જલ્પકો બટુઃ ॥
યથાનામા ત્વયં પક્ષી શુકો ભવતિ નાન્યથા

ઇત્યુક્તમાત્રે વચને તત્રૈવાહં શુકોદરઃ ॥
શુકત્વં તત્ક્ષણાત્પ્રાપ્તઃ ક્ષમસ્વેત્યૂચુ તેજસા

મુનયસ્તં મહાત્માનં શુકં તત્ત્વાર્થવિત્તમમ્ ॥
નાન્યથા નાન્યથા ચોક્તં કદાચિત્ત્સંભવિષ્યતિ

આગામિકાલે દાસ્યામિ વરમસ્મૈ શુકાય ભો॥
યુષ્માકમુપરોધેન યથારૂપો વિહઙ્ગમઃ

અયં ભવિષ્યતિ સદા સદ્ભાવહિતભાવનઃ॥
પુરાણતત્ત્વવેત્તા ચ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ

મથુરાયાં મૃતઃ પશ્ચાદ્બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યતિ ॥
એવં શાપં વરં ગૃહ્ય તસ્માદ્દીનો હ્યહં દ્રુતમ્

મથુરામથુરોચ્ચારં કુર્વન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ॥
નિત્યોદ્વિગ્નશ્ચ મે ગાત્રે હિમાદ્રૌ તુ ગુહાં વસન્

પ્રાપ્તોઽહં શબરેણૈવ યેનાહં પઞ્જરે ધૃતઃ ॥
શબરસ્તુ સભાર્યો વૈ ક્રીડતે સ મયા સહ

મુનેઃ પ્રસાદાન્મે જ્ઞાનં ન જહાતિ કદાચન ॥
ભુજ્યતે હ્યવશેનૈવ કૃતં યેન યથા ચ યત્

સ્વસ્થો ભવ મહાભાગ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ તુ ગોકર્ણસ્તદા તેન શુકેન ચ

તસ્ય તદ્વચનં હૃદ્યં શુકમોક્ષપ્રદાયકમ્ ॥
યા સા મુક્તિપ્રદા રમ્યા મધુરા પાપનાશિની

તસ્યાં વસામ્યહં ભદ્ર વાણિજ્યાર્થમિહાગતઃ ॥
પુનરિચ્છામહે તત્ર ભાણ્ડં ગૃહ્ય યથાસુખમ્ ।170.૮૦॥
મથુરાવાસિનં શ્રુત્વા ગોકર્ણં સ શુકસ્તદા ॥
પુત્રં સંસ્થાપ્ય ચાત્માનં ગોકર્ણસ્ય યથેપ્સિતમ્

એવં ચ વદતસ્તસ્ય શબરી શયનોત્થિતા ॥
દર્પાન્નિર્ગત્ય તુ બહિર્દદર્શાસનસંસ્થિતમ્

ભૃત્યૈઃ પરિવૃતં ચારુદર્શનીયસ્વરૂપકમ્ ॥
નિરીક્ષ્ય બહુશસ્તત્ર શુકો વચનમબ્રવીત્

પ્રિયાતિથિં ચ સંપ્રાપ્તં માતઃ પૂજ્યતમં શુચિમ્ ॥
કુરુ પૂજાં યથાર્હં ચ ગોકર્ણસ્ય વરાતિથેઃ

શુકસ્ય વચનાદ્યાવત્પૂજાર્થમુપકલ્પિતમ્ ॥
ન દદાતિ તતસ્તત્ર વનાચ્છબર આગતઃ

તસ્યાગ્રે તુ પુનસ્તેન શુકેનાતિથિપૂજનમ્ ॥
શંસિતં સ તથેત્યુક્ત્વા કૃત્વા પૂજાં પ્રણમ્ય ચ

ફલાનિ માંસયુક્તાનિ મધૂનિ સુરભીણિ ચ॥
સંપાદ્ય સંવિદં કૃત્વા વદ કિઙ્કરવાણિ તે

ઇત્યુક્તઃ શબરેણાથ ગોકર્ણો વાક્યમબ્રવીત્ ॥
અન્યત્કિંચિદથો દેયં યદિ કિંચિદ્દદાસિ ચ

શુકોઽયં પઞ્જરસ્શ્ચશ્ચ પુત્રાર્થં મે પ્રદીયતામ્ ॥
મથુરાયાં ગમિષ્યામિ કૃતાર્થઃ પિતુરન્તિકે

ઇત્યુક્તમાત્રે વચને શબરો વાક્યમબ્રવીત્ ॥
અસ્માકં યમુનાસ્નાનં સઙ્ગમે યમુનામ્ભસઃ

સરસ્વત્યાઃ ફલે ચૈવ દત્તે દાસ્યામિ તે શુકમ્ ॥
શબરેણૈવમુક્તસ્તુ ગોકર્ણઃ પ્રત્યભાષત

સરસ્વત્યાઃ સઙ્ગમે ચ યત્ફલં લભતે નરઃ ॥
સ્નાનેન કિં ફલં તસ્ય યદિ જાનાસિ તદ્વદ

શબર ઉવાચ ॥
શુકેનાનેન મે સર્વં મથુરાયાશ્ચ યત્ફલમ્

યત્ફલં સઙ્ગમસ્યોક્તં શૃણુયાદ્દ્વાદશીવ્રતમ્ ॥
વિયોનિસ્થો રાક્ષસો વા તિર્યગ્યોનિં ગતસ્ય વા

યમુદ્દિશ્ય વ્રતં કુર્યાત્સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિમ્ ॥
સઙ્ગમસ્ય ફલં તસ્ય દૃષ્ટ્વા ગોકર્ણમીશ્વરમ્

નાસૌ યમપુરં યાતિ વિષ્ણુલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
એવં મયા શ્રુતં તસ્ય સઙ્ગમસ્ય મહાફલમ્

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ગોકર્ણસરસ્વતીમાહાત્મ્યે સપ્તત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ