વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 17
ધરણ્યુવાચ ।
યે તે મણૌ તદા દેવ ઉત્પન્ના નરપુંગવાઃ ।
તેષાં વરો ભગવતા દત્તસ્ત્રેતાયુગે કિલ
રાજાનો ભવિતારો વૈ કથં તેષાં સમુદ્ભવઃ ।
કિં ચ ચક્રુર્હિ તે કર્મ પૃથઙ્ નામાનિ શંસ મે
શ્રીવરાહ ઉવાચ ।
સુપ્રભો મણિજો યસ્તુ રાજા નામ્ના મહામનાઃ ।
તસ્યોત્પત્તિં વરારોહે શ્રૃણુ ત્વં ભૂતધારિણિ
આસીદ્ રાજા મહાબાહુરાદૌ કૃતયુગે પુરા ।
શ્રુતકીર્તિરિતિ ખ્યાતસ્ત્રૈલોક્યે બલવત્તરઃ
તસ્ય પુત્રત્વમાપેદે સુપ્રભો મણિજો ધરે ।
પ્રજાપાલેતિ વૈ નામ્ના શ્રુતકીર્તિર્મહાબલઃ
સૈકસ્મિંશ્ચિદ્ દિને પ્રાયાદ્ વિપિનં શ્વાપદાકુમ્ ।
તત્રાપશ્યદૃષેર્ધન્યં મહદાશ્રમમણ્ડલમ્
તસ્મિન્ મહાતપા નામ ઋષિઃ પરધાર્મિકઃ ।
તપસ્તેપે નિરાહારો જપન્ બ્રહ્મ સનાતનમ્
તત્રાસૌ પાર્થિવઃ શ્રીમાન્ પ્રવેશાય મતિં તદા ।
ચકાર ચાવિશદ્ રાજા પ્રજાપાલો મહાતપાઃ
તસ્મિન્ વરાશ્રમપદે વનવૃક્ષજાત્યા
ધરાપ્રસૂતોર્જિતમાર્ગજુષ્ટાઃ ।
લતાગૃહા ઇન્દુરવિપ્રકાશિનો
નાયાસિતજ્ઞાઃ કુલભૃઙ્ગરાજાઃ
સુરક્તપદ્મોદરકોમલાગ્ર-
નખાઙ્ગુલીભિઃ પ્રસૃતૈઃ સુરાણામ્ ।
વરાઙ્ગનાભિઃ પદપઙ્ક્તિમુચ્ચૈ-
વિંહાય ભૂમિં ત્વપિ વૃત્રશત્રોઃ
ક્વચિત્ સમીપે તમતીવ હૃષ્ટૈ-
ર્નાનાદ્વિજૈઃ ષટ્ચૃરણૈશ્ચ મત્તૈઃ ।
વાસદ્ભિરુચ્ચૈર્વિવિધપ્રમાણાઃ
શાખાઃ સુપુષ્પાઃ સમયોગયુક્તાઃ
કદમ્બનીપાર્જ્જુનશીલશાલ-
લતાગૃહસ્થૈર્મધુરસ્વરેણ ।
જુષ્ટં વિહઙ્ગૈઃ સુજનપ્રયોગા
નિરાકુલા કાર્યધૃતિર્યથાસ્થૈઃ
મખાગ્નિધૂમૈરુદિતાગ્નિહોમૈ-
સ્તતઃ સમન્તાત્ ગૃહમેધિભિર્દ્વિજૈઃ ।
સિંહૈરિવાધર્મ્મકરી વિદારિતઃ
સ તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રૈર્વરમત્તકેસરૈઃ
એવં સ રાજા વિવિધાનુપાયાન્
વરાશ્રમે પ્રેક્ષમાણો વિવેશ ।
તસ્મિદ્ પ્રવિષ્ટે તુ સ તીવ્રતેજા
મહાતપાઃ પુણ્યકૃતાં પ્રધાનઃ ।
દૃષ્ટો યથા ભાનુરનન્તભાનુઃ
કૌશ્યાસને બ્રહ્મવિદાં પ્રધાનઃ
દૃષ્ટ્વા સ રાજા વિજયી મૃગાણાં
મતિં વિસસ્માર મુનેઃ પ્રસઙ્ગાત્ ।
ચકાર ધર્મં પ્રતિ માનસં સો
અનુત્તમં પ્રાપ્ય નૃપો મુનિં સઃ
સ મુનિસ્તં નૃપં દૃષ્ટ્વા પ્રજાપાલમકલ્મષમ્ ।
અભ્યાગતક્રિયાં ચક્રે આસનસ્વાગતાદિભિઃ
તતઃ કૃતાસનો રાજા પ્રણમ્ય ઋષિપુઙ્ગવમ્ ।
પપ્રચ્છ વસુધે પ્રશ્નમિમં પરમદુર્લભમ્
ભગવન્ દુઃખસંસારમગ્નૈઃ પુમ્ભિસ્તિતીર્ષુભિઃ ।
યત્કાર્યં તન્મમાચક્ષ્વ પ્રણતે શંસિતવ્રત
મહાતપા ઉવાચ ।
સંસારાર્ણવમજ્જમાનમનુજૈઃ પોતઃ સ્થિરોઽતિધ્રુવઃ
કાર્યઃ પૂજનદાનહોમવિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ સમં ધ્યાયનૈઃ ।
કીલૈઃ કીલિતમોક્ષભિઃ સુરભટૈરૂર્ધ્વં મહારજ્જુભિઃ
પ્રાણાદ્યૈરધુના કુરુષ્વ નૃપતે પોતં ત્રિલોકેશ્વરમ્
નારાયણં નરકહરં સુરેશં
ભક્ત્યા નમસ્કુર્વતિ યો નૃપેશ ।
સ વીતશોકઃ પરમં વિશોકં
પ્રાપ્નોતિ વિષ્ણોઃ પદમવ્યયં તત્
નૃપ ઉવાચ ।
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ કથં વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।
પૂજ્યતે મોક્ષમિચ્છદ્ભિઃ પુરુષૈર્વદ તત્ત્વતઃ
મહાતપા ઉવાચ ।
શ્રૃણુ રાજન્ મહાપ્રાજ્ઞ યથા વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ ।
પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં સર્વયોગીશ્વરો હરિઃ
સર્વે દેવાઃ સપિતરો બ્રહ્માદ્યાશ્ચાણ્ડમધ્યગાઃ ।
વિષ્ણોઃ સકાશાદુત્પન્ના ઇતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ
અગ્નિસ્તથાશ્વિનૌ ગૌરી ગજવક્ત્રભુજંગમાઃ ।
કાર્તિકેયસ્તથાદિત્યો માતરો દુર્ગયા સહ
દિશો ધનપતિર્વિષ્ણુર્યમો રુદ્રઃ શશી તથા ।
પિતરશ્ચેતિ સંભૂતાઃ પ્રાધાન્યેન જગત્પતેઃ
હિરણ્યગર્ભસ્ય તનૌ સર્વં એવ સમુદ્ભવાઃ ।
પૃથક્પૃથક્ તતો ગર્વં વહમાનાઃ સમન્તતઃ
અહં યોગ્યસ્ત્વહં યાજ્ય ઇતિ તેષાં સ્વનો મહાન્ ।
શ્રૂયતે દેવસમિતૌ સાગરક્ષુબ્ધસન્નિભઃ
તેષાં વિવદમાનાનાં વહ્નિરુત્થાય પાર્થિવ ।
ઉવાચ માં યજસ્વેતિ ધ્યાયધ્વં મામિતિ બ્રુવન્
પ્રાજાપત્યમિદં નૂનં શરીરં મદ્વિનાકૃતમ્ ।
વિનાશમુપપદ્યેત યતો નાહં મહાનહમ્
એવમુક્ત્વા શરીરં તુ ત્યક્ત્વા વહ્નિર્વિનિર્યયૌ ।
નિર્ગતેઽપિ તતસ્તસ્મિંસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે
તતોઽશ્વિનૌ મૂર્તિમન્તૌ પ્રાણાપાનૌ શરીરગૌ ।
આવાં પ્રધાનાવિત્યેવમૂચતુર્યાજ્યસત્તમૌ
એવમુક્ત્વા શરીરં તુ વિહાય ક્વચિદાસ્થિતૌ ।
તયોરપિ ક્ષયં કૃત્વા ક્ષેત્રી તત્પુરમાસ્થિતઃ
તતો વાગબ્રબીદ્ ગૌરી પ્રાધાન્યં મયિ સંસ્થિતમ્ ।
સાઽપ્યેવમુક્ત્વા ક્ષેત્રાત્ તુ નિશ્ચક્રામ બહિઃ શુભા
તયા વિનાપિ તત્ક્ષેત્રં વાગૂનં વ્યવતિષ્ઠત ।
તતો ગણપતિર્વાક્યમાકાશાખ્યોઽબ્રવીત્ તદા
ન મયા રહિતં કિઞ્ચિચ્છરીરં સ્થાયિ દૂરતઃ ।
કાલાન્તરેત્યેવમુક્ત્વા સોઽપિ નિષ્ક્રમ્ય દેહતઃ
પૃથગ્ભૂતસ્તથાપ્યેતચ્છરીરં નાપ્યનીનશત્ ।
વિનાકાશાખ્યતત્ત્વેન તથાપિ ન વિશીર્યતે
સુષિરૈસ્તુ વિહીનં તુ દૃષ્ટ્વા ક્ષેત્રં વ્યવસ્થિતમ્ ।
શરીરધાતવઃ સર્વે તે બ્રૂયુર્વાક્યમેવ હિ
અસ્માભિર્વ્યતિરિક્તસ્ય ન શરીરસ્ય ધારણમ્ ।
ભવતીત્યેવમુક્ત્વા તે જહુઃ સર્વે શરીરિણઃ
તૈર્વ્યપેતમપિ ક્ષેત્રં પુરુષેણ પ્રપાલ્યતે ।
તં દૃષ્ટ્વા ત્વબ્રવીત્ સ્કન્દઃ સોઽહંકારઃ પ્રકીર્તિતઃ
મયા વિના શરીરસ્ય સંભૂતિરપિ નેષ્યતે ।
એવમુક્ત્વા શરીરાત્ તુ સોઽભ્યપેતઃ પૃથક્ સ્થિતઃ
તેનાક્ષતેન તત્ક્ષેત્રં વિના મુક્તવદાસ્થિતમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા કુપિતો ભાનુઃ સ આદિત્યઃ પ્રકીર્તિતઃ
મયા વિના કથં ક્ષેત્રમિમં ક્ષણમપીષ્યતે ।
એવમુક્ત્વા પ્રયાતઃ સ તચ્છરીરં ન શીર્યતે
તતઃ કામાદિરુત્થાય ગણો માતૃવિસંજ્ઞિતઃ ।
ન મયા વ્યતિરિક્તસ્ય શરીરસ્ય વ્યવસ્થિતિઃ ।
એવમુક્ત્વા સ યાતસ્તુ શરીરં તન્ન શીર્યતે
તતો માયાઽબ્રવીત્કોપાત્ સા ચ દુર્ગા પ્રકીર્તિતા ।
ન મયાઽસ્ય વિના ભૂતિરિત્યુક્ત્વાઽન્તર્દધે પુનઃ
તતો દિશઃ સમુત્તસ્થુરૂચુશ્ચેદં વચો મહત્ ।
નાસ્માભી રહિતં કાર્યં ભવતીતિ ન સંશયઃ ।
ચતસ્ર આગતાઃ કાષ્ઠા અપયાતાઃ ક્ષણાત્ તદા
તતો ધનપતિર્વાયુર્મય્યપેતે ક્વ સંભવઃ ।
શરીરસ્યેતિ સોપ્યેવમુક્ત્વા મૂર્ધાનગોઽભવત્
તતો વિષ્ણુર્મનો બ્રૂયાન્નાયં દેહો મયા વિના ।
ક્ષણમપ્યુત્સહેત્ સ્થાતુમિત્યુક્ત્વાઽન્તર્દધે પુનઃ
તતો ધર્મોઽબ્રવીત્ સર્વમિદં પાલિતવાનહમ્ ।
ઇદાનીમપ્યુપગતે કથમેતદ્ભવિષ્યતિ
એવમુક્ત્વા ગતો ધર્મસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે ।
તતોબ્રવીન્મહાદેવઃ અવ્યક્તો ભૂતનાયકઃ
મહત્સંજ્ઞો મયા હીનં શરીરં નો ભવેદ્ યથા ।
એવમુક્ત્વા ગતઃ શમ્ભુસ્તચ્છરીરં ન શીર્યતે
તં દૃષ્ટ્વા પિતરશ્ચોચુસ્તન્માત્રા યાવદસ્મભિઃ ।
પ્રગતૈરેભિરેતચ્ચ શરીરં શીર્યતે ધ્રુવમ્ ।
એવમુક્ત્વા તુ તે દેહં ત્યક્ત્વાઽન્તર્દ્ધાનમાગતાઃ
અગ્નિઃ પ્રાણો અપાનશ્ચ આકાશં સર્વધાતવઃ ।
ક્ષેત્રં તદ્વદહંકારો ભાનુઃ કામાદયો મયા ।
કાષ્ઠા વાયુર્વિષ્ણુર્ધર્મ શમ્ભુસ્તથેન્દ્રિયાર્થકાઃ
એતૈર્મુક્તં તુ તત્ક્ષેત્રં તત્ તથૈવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
સોમેન પાલ્યમાનં તુ પુરુષેણેન્દુરૂપિણા
એવં વ્યવસ્થિતે સોમે ષોડશાત્મન્યથાક્ષરે ।
પ્રાગ્વત્ તત્ર ગુણોપેતં ક્ષેત્રમુત્થાય બભ્રમ
પ્રાગવસ્થં શરીરં તુ દૃષ્ટ્વા સર્વજ્ઞપાલિતમ્ ।
તાઃ ક્ષેત્રદેવતાઃ સર્વા વૈલક્ષં ભાવમાશ્રિતાઃ
તમેવં તુષ્ટુવુઃ સર્વાસ્તં દેવં પરમેશ્વરમ્ ।
સ્વસ્થાનમીયિષુઃ સર્વાસ્તદા નૃપતિસત્તમ
ત્વમગ્નિસ્ત્વં તથા પ્રાણસ્ત્વમપાનઃ સરસ્વતી ।
ત્વમાકાશં ધનાધ્યક્ષસ્ત્વં શરીરસ્ય ધાતવઃ
અહંકારો ભવાન્ દેવ ત્વમાદિત્યોઽષ્ટકો ગણઃ ।
ત્વં માયા પૃથિવી દુર્ગા ત્વં દિશસ્ત્વં મરુત્પતિઃ
ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં તથા ધર્મસ્ત્વં જિષ્ણુસ્ત્વં પરાજિતઃ ।
અક્ષરાર્થસ્વરૂપેણ પરમેશ્વરસંજ્ઞિતઃ
અસ્માભિરપયાતૈસ્તુ કથમેતદ્ભવિષ્યતિ ।
એવમત્ર શરીરં તુ ત્યક્તમસ્માભિરેવ ચ
તત્ પરં ભવતા દેવ તદવસ્થં પ્રપાલ્યતે ।
સ્થાનભઙ્ગો ન નઃ કાર્યઃ સ્વયં સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતે
એવં સ્તુતસ્તતો દેવસ્તેષાં તોષં પરં યયૌ ।
ઉવાચ ચૈતાન્ ક્રીડાર્થં ભવન્તોત્પાદિતા મયા
કૃતકૃત્યસ્ય મે કિં નુ ભવદ્ભિર્વિપ્રયોજનમ્ ।
તથાપિ દદ્મિ વો રૂપે દ્વે દ્વે પ્રત્યેકશોઽધુના
ભૂતકાર્યેષ્વમૂર્તેન દેવલોકે તુ મૂર્તિના ।
તિષ્ઠધ્વમપિ કાલાન્તે લયં ત્વાવિશત દ્રુતમ્
શરીરાણિ પુનર્નૈવં કર્ત્તવ્યોઽહમિતિ ક્વચિત્ ।
મૂર્ત્તીનાં ચ તથા તુભ્યં દદ્મિ નામાનિ વોઽધુના
અગ્નેર્વૈશ્વાનરો નામ પ્રાણાપાનૌ તથાશ્વિનૌ ।
ભવિષ્યતિ તથા ગૌરી હિમશૈલસુતા તથા
પૃથિવ્યાદિગણસ્ત્વેષ ગજવક્ત્રો ભવિષ્યતિ ।
શરીરધાતવશ્ચેમે નાનાભૂતાનિ એવ તુ ।
અહંકારસ્તથા સ્કન્દઃ કાર્ત્તિકેયો ભવિષ્યતિ
ભાનુશ્ચાદિત્યરૂપોઽસૌ મૂર્ત્તામૂર્ત્ત ચ ચક્ષુષી ।
કામાદ્યોઽયં ગણો ભૂયો માતૃરૂપો ભવિષ્યતિ
શરીરમાયા દુર્ગૈષા કારણાન્તે ભવિષ્યતિ ।
દશ કન્યા ભવિષ્યન્તિ કાષ્ઠાસ્ત્વેતાસ્તુ વારુણાઃ
અયં વાયુર્ધનેશસ્તુ કારણાન્તે ભવિષ્યતિ ।
અયં મનો વિષ્ણુનામા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
ધર્મોઽપિ યમનામા ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
મહત્તત્ત્વં ચ ભગવાન્ મહાદેવો ભવિષ્યતિ
ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પિતરો ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ।
અયં સોમઃ સ્વયં ભૂત્વા યામિત્રં સર્વદામરાઃ
એવં વેદાન્તપુરુષઃ પ્રોક્તો નારાયણાત્મકઃ ।
સ્વસ્થાને દેવતાઃ સર્વા દેવસ્તુ વિરરામ હ
એવં પ્રભાવો દેવોઽસૌ વેદવેદ્યો જનાર્દનઃ ।
કથિતો નૃપતે તુભ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ
॥ ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: varāhapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0