વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 144

અથ સોમેશ્વરાદિલિઙ્ગમુક્તિક્ષેત્રત્રિવેણ્યાદિમાહાત્મ્યમ્
॥ સૂત ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા મન્દારમાહાત્મ્યં ધર્મકામા વસુન્ધરા ॥
વિસ્મયં પરમં ગત્વા પુનઃ પપ્રચ્છ માધવમ્

ધરણ્યુવાચ ॥
મયા દેવપ્રસાદેન શ્રુતં મન્દારવર્ણનમ્ ॥
મન્દારાત્પરમં સ્થાનં વિષ્ણો તદ્વક્તુમર્હસિ

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે દેવિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
કથયિષ્યામિ મે ગુહ્યં શાલગ્રામમિતિ સ્મૃતમ્

દ્વાપરે તુ યુગે ભૂમે યદૂનાં કુલસંકુલે ॥
તત્ર શૂર ઇતિ ખ્યાતો યદૂનાં વંશવર્દ્ધનઃ

તસ્ય પુત્રો મહાભાગો સર્વકર્મપરાયણઃ ॥
વસુદેવો ગૃહે જાતો યાદવાનાં કુલોદ્વહઃ

તસ્ય ભાર્યા ચ વસુધે સર્વાવયવસુન્દરી ॥
દેવકી નામ નામા ચ મનોજ્ઞા શુભદર્શના

તસ્યા ગર્ભે મહાભાગે ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
વાસુદેવ ઇતિ ખ્યાતો દેવાનામરિમર્દનઃ

તતોઽપિ સંસ્થિતે તત્ર યાદવાનાં કુલોદ્વહે ॥
તત્ર બ્રહ્મર્ષિપરમઃ સાલ ઙ્કાયન એવ ચ

મમૈવારાધનાર્થાય ભ્રમતે સ દિશો દશ ॥
પુત્રાર્થં સ તપસ્તેપે મેરુશૃઙ્ગે સમાહિતઃ

તતઃ પિણ્ડારકે ગતા મમ ક્ષેત્રે વસુન્ધરે ॥
લોહાર્ગલે તતો ગત્વા સહસ્રં ચૈવ તિષ્ઠતિ

ઈશ્વરેણ સમં પૂર્વં સર્વયોગેશ્વરં સ્થિતમ્ ॥
ન ચ પશ્યતિ માં દેવિ માર્ગમાણ ઇતસ્તતઃ

ઈશ્વરેણ સમં પૂર્વમહમાસં વસુન્ધરે ॥
તસ્યૈવ તપ્યમાનસ્ય સાલંકાયનકસ્ય હ

તસ્મિન્ક્ષેત્રે હરો દેવો મત્સ્વ રૂપેણ સંયુતઃ ॥
શાલગ્રામે ગિરૌ તસ્મિઞ્છિલારૂપેણ તિષ્ઠતિ

અહં તિષ્ઠામિ તત્રૈવ ગિરિરૂપેણ નિત્યશઃ ॥
તસ્મિઞ્છિલાઃ સમગ્રાસ્તુ મત્સ્વરૂપા ન સંશયઃ

પૂજનીયાઃ પ્રયત્નેન કિંપુનશ્ચક્રલાઞ્છિતાઃ ॥
લિઙ્ગરૂપેણ ચ હરસ્તત્ર દેવાલયે ગિરૌ

શિવનાભાઃ શિલાસ્તત્ર ચક્રનાભાસ્તથા શિલાઃ ॥
સોમેશ્વરાધિષ્ઠિતસ્તુ શિવરૂપો ગિરિઃ સ્મૃતઃ

સોમેન તત્ર સંસ્થાપ્ય સ્વનામ્ના લિંગમુત્તમમ્ ॥
વર્ષાણાં તુ સહસ્રં વૈ સ્વશાપસ્ય નિવૃત્તયે

તતઃ શાપાદ્વિનિર્મુક્તઃ તેજસા ચ પરિપ્લુતઃ ॥
સ્વકં તેજોબલં પ્રાપ્ય તુષ્ટાવ ગિરિજા પતિમ્

સોમેશ્વરાચ્ચ વરદમાવિર્ભૂતં ત્રિયમ્બકમ્

સોમ ઉવાચ ॥
શિવં સૌમ્યમુમાકાન્તં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્ ॥
નતોઽસ્મિ પંચવદનં નીલકણ્ઠં ત્રિલોચનમ્

શશાંકશેખરં દિવ્યં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્ ॥
પિનાકપાણિં દેવેશં ભક્તાનામભયપ્રદમ્

ત્રિશૂલિનં ડમરુણા લસદ્ધસ્તં વૃષધ્વજમ્ ॥
નાનામુખૈર્ગણૈર્જુષ્ટં નાનારૂપૈર્ભયાનકૈઃ

ત્રિપુરઘ્નં મહાકાલમન્ધકાદિનિષૂદનમ્ ॥
ગજાજિનાવૃતં સ્થાણું વ્યાઘ્રચર્મવિભૂષિતમ્

નાગભોગોપવીતં ચ રુદ્રમાલધરં પ્રભુમ્ ॥
અરૂપમપિ સર્વેશં ભક્તેચ્છોપાત્તવિગ્રહમ્

વહ્નિસોમાર્ક નયનં મનોવાચામગોચરમ્ ॥
જટાજૂટપ્રકટિતં ગંગાસમ્માર્જ્જિતાંહસમ્

કૈલાસનિલયં શમ્ભું હિમાચલકૃતાશ્રમમ્ ॥
એવં સ્તુતસ્તદા શમ્ભુરિન્દું વચનમબ્રવીત્

વરં વરય ભદ્રં તે યત્તે મનસિ વર્ત્તતે ॥
દુર્લ્લભં દર્શનં યસ્માત્પ્રાપ્તવાનસિ ગોપતે

સોમ ઉવાચ ॥
વરં દદાસિ ચેદ્દેવ મમ લિંગે સદા વસ ॥
એતલ્લિંગસ્ય ભક્તાનાં પૂરયસ્વ મનોરથમ્

દેવદેવ ઉવાચ ॥
વિષ્ણુસાન્નિધ્યમપ્યત્ર સદૈવ નિવ સામ્યહમ્ ॥
વિશેષતસ્ત્વદીયેઽસ્મિન્નદ્યપ્રભૃતિગોપતે

મમૈવાન્યા પરા મૂર્ત્તિસ્તં શશાઙ્ક ન સંશયઃ ॥
એતલ્લિંગાર્ચ્ચકાનાં ચ ભક્તાનાં મમ સર્વદા

વરાન્દાસ્યામિ ભદ્રં તે દેવાનામપિ દુર્લભાન્ ॥
સાલઙ્કાયનકાખ્યસ્ય મુનેસ્તુ તપસો બલાત્

વિષ્ણુના સહ સંમન્ત્ર્ય સ્થિતાવાવાં કલાનિધે ॥
શાલગ્રામગિરિર્વિષ્ણુરહં સોમેશ્વરાભિધઃ

તયોઃ પર્વતયોર્યા વૈ શિલા વિષ્ણુશિવાભિધા ॥
રેવયા ચ કૃતં પૂર્વં તપઃ શિવસુતુષ્ટિદમ્

મમ ત્વત્સદૃશઃ પુત્રો ભૂયાદિતિ મનીષયા॥
અહં કસ્યાપિ ન સુતઃ કિં કરોમીતિ ચિન્તયન્

રેવાયાસ્તુ વરો દેયસ્ત્વવશ્યં મૃગલાઞ્છન ॥
નિશ્ચિત્યૈવં તદા પ્રોક્તઃ પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના

લિંગરૂપેણ તે દેવિ ગજાનનપુરસ્કૃતઃ ॥
ગર્ભે તવ વસિષ્યામિ પુત્રો ભૂત્વા શિવપ્રિયે

મમ ત્વમપરા મૂર્ત્તિઃ ખ્યાતા જલમયી શિવા॥
શિવશક્તિવિભેદેન આવામેકત્રસંસ્થિતૌ

એવં દત્તવરા રેવા મત્સાન્નિધ્યમિહાગતા ॥
રેવાખણ્ડમિતિ ખ્યાતં તતઃ પ્રભૃતિ ગોપતે

ગણ્ડક્યાપિ પુરા તપ્તં વર્ષાણામયુતં વિધો ॥
શીર્ણપર્ણાશનં કૃત્વા વાયુભક્ષાઽપ્યનન્તરમ્

દિવ્યવર્ષશતં તેપે વિષ્ણું ચિન્તયતી તદા ॥
તતઃ સાક્ષાજ્જગન્નાથો હરિર્ભક્તજનપ્રિયઃ

ઉવાચ મધુરં વાક્યં પ્રીતઃ પ્રણતવત્સલઃ ॥
ગણ્ડકિ ત્વાં પ્રસન્નોઽસ્મિ તપસા વિસ્મિતોઽનષે

અનવિચ્છિન્નયા ભક્ત્યા વરં વરય સુવ્રતે ॥
કિં દેયં તદ્વદસ્વાશુ પ્રીતોઽસ્મિ વરવર્ણિનિ

ગણ્ડક્યપિ પુરા દૃષ્ટ્વા શંખચક્રગદાધરમ્ ॥
દણ્ડવત્પ્રણતા ભૂત્વા તતઃ સ્તોતું પ્રચક્રમે

અહો દેવ મયા દૃષ્ટો દુર્દર્શો યોગિનામપિ ॥
ત્વયા સર્વમિદં સૃષ્ટં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

તદનુ ત્વં પ્રવિષ્ટોઽસિ પુરુષસ્તેન ચોચ્યતે ॥
ત્વલ્લીલોન્મીલિતે વિશ્વે કઃ સ્વતન્ત્રોઽસ્તિ વૈ પુમાન્

અનાદ્યન્તમપર્યંતં યદ્બ્રહ્મ શ્રુતિબોઘિતમ્ ॥
તદેવ ત્વં મહાવિષ્ણો યસ્ત્વાં વેદ સ વેદવિત્

તવૈવાદ્યા જગન્માતા યા શક્તિઃ પરમા સ્મૃતા ॥
તાં યોગમાયાં પ્રકૃતિ પ્રધાનમિતિ ચક્ષતે

નિર્ગુણઃ પુરુષોઽવ્યક્તશ્ચિત્સ્વરૂપો નિરઞ્જનઃ ॥
આનન્દરૂપઃ શુદ્ધાત્મા હ્યકર્ત્તા નિર્વિકારકઃ

સ્વાં યોગમાયામાવિશ્ય કર્તૃત્વં પ્રાપ્તવાનસિ ॥
પ્રકૃત્યા સૃજ્યમાનેઽસ્મિન્દ્રષ્ટા સાક્ષી નિગ દ્યતે

પ્રકૃતૈસ્ત્રિગુણૈરસ્મિન્સૃજ્યમાનેઽપિ નાન્યથા ॥
સાન્નિધ્યમાત્રતો દેવ ત્વયિ સ્ફુરતિ કારણે

સ્ફટિકે હિ યથા સ્વચ્છે જપા કુસુમરાગતઃ ॥
પ્રકાશ્યતે ત્વપ્રકાશાજ્જ્યોતીરૂપં નતાઽસ્મિ તત્

બ્રહ્માદયોઽપિ કવયો ન વિદન્તિ યથાર્થતઃ ॥
તત્કથં વેદ્મ્યહં મૂઢા તવ રૂપં નિરઞ્જનમ્

મૂઢસ્ય જગતો મધ્યે સ્થિતા કિંચિદજાનતી ॥
ત્વયા ધૃતા કૃતા ચાસ્મિ યોગ્યાયોગ્યમવિન્દતી

તેન લોકે મહત્ત્વં ચ ત્વત્પ્રસાદેન ચૈષિતા ॥
યયાચેઽજ્ઞતયોદાર તન્મે દાતું ત્વમર્હસિ

દયાલુરસિ દીનેષુ નેતિ માં ન વદ પ્રભો ॥
તતઃ પ્રોવાચ ભગવાન્દેવિ યદ્યત્ત્વમિચ્છસિ

તદ્યાચય વરારોહે અદેયમપિ સર્વથા ॥
યદ્દુર્લભં મનુષ્યાણાં શીઘ્રં યાચય માં પ્રતિ

મદ્દર્શનમનુ પ્રાપ્ય કો વાઽપૂર્ણો મનોરથઃ ॥
તતો હિમાંશો સા દેવી ગણ્ડકી લોકતારિણી

પ્રાંજલિઃ પ્રણતા ભૂત્વા મધુરં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
યદિ દેવ પ્રસન્નોઽસિ દેયો મે વાઞ્છિતો વરઃ

મમ ગર્ભગતો ભૂત્વા વિષ્ણો મત્પુત્રતાં વ્રજ ॥
તતઃ પ્રસન્નો ભગવાંશ્ચિન્તયામાસ ગોપતે

કિં યાચિતં નિમ્નગયા નિત્યં મત્સઙ્ગલુબ્ધયા ॥
દાસ્યામિ યાચિતં યેન લોકાનાં ભવમોક્ષણમ્

ઇત્યેવં કૃપયા દેવો નિશ્ચિત્ય મનસા સ્વયમ્॥
ગણ્ડકીમવદત્પ્રીતઃ શૃણુ દેવિ વચો મમ

શાલગ્રામશિલારૂપી તવ ગર્ભગતઃ સદા ॥
સ્થાસ્યામિ તવ પુત્રત્વે ભક્તાનુગ્રહકારણાત।

મત્સાન્નિધ્યાન્નદીનાં ત્વમતિશ્રેષ્ઠા ભવિષ્યસિ ॥
દર્શનાત્સ્પર્શનાત્સ્નાનાત્પાનાચ્ચૈવાવગાહનાત્

હરિષ્યસિ મહાપાપં વાઙ્મનઃકાયસમ્ભવમ્ ॥
યઃ સ્નાસ્યતિ વિધાનેન દેવર્ષિપિતૃતર્પકઃ

તર્પયેત્સ્વપિતૄંશ્ચાપિ તારયિત્વા દિવં નયેત્ ॥
સ્વયં મમ પ્રિયો ભૂત્વા બ્રહ્મલાકે ગમિષ્યતિ

।
યદિ ત્વય્યુત્સૃજેત્પ્રાણાન્ મમ કર્મપરાયણઃ ॥
સોઽપિ યાતિ મમ સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

એવં દત્ત્વા વરાન્દેવ્યૈ તત્રૈવાન્તરધીયત॥
તતઃ પ્રભૃતિ તિષ્ઠામઃ ક્ષેત્રેઽસ્મિઞ્છશલાઞ્છન

અહં ચ ભગવાન્વિષ્ણુર્ભક્તેચ્છોપાત્તવિગ્રહઃ ॥
એવમુક્ત્વા દ્વિજપતિમન્વગૃહ્ણાદ્ધરઃ પ્રભુઃ

પ્રભાસયન્નુડુપતેરંગાનિ પ્રમમાર્જ્જ હ ॥
શઙ્કરેણ કરેણાપિ નીરુજાનિ વિધાય ચ

પશ્યતસ્તસ્ય તુ વિધોસ્તત્રૈવાંતરધીયત ॥
સોમેશાદ્દક્ષિણે ભાગે બાણેનાદ્રિં વિભિદ્ય વૈ

રાવણેન પ્રકટિતા જલધારાઽતિપુણ્યદા ॥
બાણગંગેતિ વિખ્યાતા યા સ્નાતા ચાઘહારિણી

સોમેશાત્પૂર્વ દિગ્ભાગે રાવણસ્ય તપોવનમ્ ॥
યત્ર સ્થિત્વા ત્રિરાત્રેણ તપસઃ ફલમશ્રુતે

યત્ર નૃત્યેન દેવેશસ્તુષ્ટસ્તસ્મૈ વરં દદૌ ॥
તેન રાવણનૃત્યેન પ્રખ્યાતો નર્ત્તનાચલઃ

સ્નાત્વા તુ બાણગંગાયાં દૃષ્ટ્વા બાણેશ્વરં પ્રભુમ્ ॥
ગંગાસ્નાનફલં પ્રાપ્ય મોદતે દેવવદ્દિવિ

સાલઙ્કાયનકોઽપ્યાશુ ક્ષેત્રે તસ્મિન્પરં મમ ॥
શાલગ્રામે મહાતીવ્રમાસ્થિતં પરમં તપઃ

અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ પરં ગુહ્યં વસુન્ધરે ॥
તપ્યતસ્તસ્ય તુ મુને રીશ્વરેણ સમં સુતમ્

પ્રાપ્યામીતિ પરં ભાવં જ્ઞાત્વા દેવો મહેશ્વરઃ ॥
સુન્દરં ત્વપરં રૂપં ધૃત્વા દૃષ્ટિસુખાવહમ્

સાલઙ્કાયનપુત્રત્વં યોગમાયામુપાશ્રિતઃ ॥
પ્રાપ્તોઽપિ તં ન જાનાતિ દક્ષિણં પાશ્વર્માસ્થિતઃ

માયાયોગબલોપેતસ્ત્ર્યક્ષો વૈ શૂલપાણિધૃક્ ॥
રૂપવાન્ ગુણવાંશ્ચૈવ વપુષાદિત્યસન્નિભઃ

સ તં ન જ્ઞાયતે જાતં મમૈવારાધને સ્થિત. ॥
અથ નન્દી પ્રહસ્યાહ મહાદેવાજ્ઞયા મુનિમ્

ઉત્તિષ્ઠ મુનિ શાર્દૂલ સફલસ્તે મનોરથઃ ॥
ત્વદ્દક્ષિણાઙ્ગાજ્જાતોઽસ્મિ પુત્રસ્તે શાધિ માં પ્રભો

ત્વયા તપઃ સમારબ્ધમીશ્વરેણ સમં સુતમ્ ॥
પ્રાપ્સ્યામીતિ તતો મહ્યં સદૃશોઽન્યો ન કશ્ચન

વિચાર્યેતિ તવાહં વૈ જાતોઽસ્મિ સ્વયમેવ ચ ॥
તપસારાધયન્દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

પ્રાપ્તોઽસિ પરમાં સિદ્ધિં ત્વત્પુત્રોઽહં યતઃ સ્થિતઃ ॥
શ્રુત્વા તન્નન્દિનો વાક્યં પ્રહૃષ્ટવદનો મુનિઃ

વિસ્મિતસ્તુ તદોવાચ કથં નાદ્યાપિ મે હરિઃ॥
દૃગ્ગોચરત્વમાયાતિ જાતં ચેત્તપસઃ ફલમ્

યાવત્તં ન સમીક્ષિષ્યે તાવન્ન વિરતં તપઃ ॥
અહમત્રૈવ વત્સ્યામિ યાવદચ્યુતદર્શનમ્

ત્વમપિ યોગેન મથુરાં વ્રજ સત્વરમ્ ॥
મદાશ્રમે તત્ર પુણ્યે ધનં ગોવ્રજસંકુલમ્

આમુષ્યાયણમાદાય શીઘ્રમત્ર સમાનય

તતસ્ત્વાજ્ઞાં સમાદાય નન્દી સત્વરમાવ્રજત્ ॥
ગત્વા ચ મથુરાં તસ્ય ઋષેરાશ્રમમીક્ષ્ય ચ

દૃષ્ટ્વામુષ્યાયણં તત્ર પૃષ્ટ્વા નામ તમપ્યુત ॥
ગૃહે વિત્તે ચ કુશલમપૃચ્છદ્ગોધનેષુ ચ

સાલંકાયનશિષ્યોઽપિ આમુષ્યાયણસંજ્ઞિતઃ ॥
સર્વત્ર કુશલં સાધો પ્રભાવાત્તુ ગુરોર્મમ

ગુરોશ્ચ કુશલં બ્રૂહિ કુત્રાસ્તે સ તપોધનઃ ॥
ભવાન્ કુતઃ સમાયાતઃ કિમત્રાગમકારણમ્

તન્મે વિસ્તરતો બ્રૂહિ અર્ઘ્યશ્ચૈવોપગૃહ્યતામ્ ॥
ઇત્યુક્તઃ સોઽર્ઘ્યમાદાય વિશ્રમ્ય ચ તતો ગુરોઃ

વૃત્તાન્તં કથયામાસ ત્વાગમસ્ય ચ કારણમ્ ॥
તતસ્તેનૈવ સહિતો ગોધનં તત્પ્રગૃહ્ય ચ

દિનૈઃ કતિપયૈશ્ચૈવ ગણ્ડકીતીરમાશ્રિતઃ ॥
શનૈરુત્તીર્ય ચ તતસ્ત્રિવેણીં પ્રાપ્ય હર્ષિતઃ

દેવિકા નામ દેવાનાં પ્રભાવાચ્ચ તપસ્યતામ્ ॥
નિયમાર્થં સમુદ્ભૂતા ગંડક્યા મિલિતા શુભા

આશ્રમાદપરા ચાસીત્પુલસ્ત્યપુલહાશ્રમાત્ ॥
ગંડક્યા મિલિતા સાપિ ત્રિવેણી ગણ્ડકીત્યભૂત્

કામિકં તન્મહાતીર્થં પિતૄણામતિવલ્લભમ્ ॥
તત્ર સ્થિતં મહાલિઙ્ગં ત્રિજલેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

મુક્તિભુક્તિપ્રદં દેવિ દર્શનાદઘનાશનમ્

ધરણ્યુવાચ ॥
પ્રયાગે યા ત્રિવેણીતિ યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ ॥
શૂલટઙ્ક ઇતિ ખ્યાતઃ સોમેશ ઇતિ ચાપરઃ

વેણીમાધવનામ્નાઽપિ યત્ર વિષ્ણુઃ સ્વયં સ્થિતઃ ॥
ગઙ્ગા ચ યમુના ચૈવ સરસ્વત્યપરા નદી

સર્વેષાં ચૈવ દેવાનામૃષીણાં સરસામપિ॥
સર્વેષાં ચૈવ તીર્થાનાં સમાજસ્તત્ર મે શ્રુતઃ

યત્રાપ્લુતા દિવં યાન્તિ મૃતા મુક્તિં પ્રયાન્તિ ચ ॥
તીર્થરાજ ઇતિ ખ્યાતં તત્તીર્થં કેશવપ્રિયમ્

સૈવ ત્રિવેણી વિખ્યાતા કિમપૂર્વાં પ્રશંસસિ ॥
એતદ્ગુહ્યતમં પ્રોક્તં ત્વયા વિષ્ણો ન સંશયઃ

તત્કથ્યતાં મહાભાગ લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
મય્યનુક્રોશુબુદ્ધ્યા ચ કૃપાં કુરુ દયાનિધે

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુષ્વ દેવિ ભદ્રં તે યદ્ગુહ્યં પરિ પૃચ્છસિ ॥
અત્ર તે કીર્ત્તયિષ્યામિ સેતિહાસાં કથાં શુભામ્

પુરા વિષ્ણુસ્તપસ્તેપે લોકાનાં હિતકામ્યયા ॥
હિમાલયે ગિરૌ રમ્યે દેવતાગણસેવિતે

તતો બહુતિથે કાલે યાતે સતિ તપસ્યતઃ॥
તીવ્રં તેજઃ પ્રાદુરાસીદ્યેન લોકાશ્ચરાચરાઃ

તસ્યોષ્મણા સમુદ્ભૂતઃ સ્વેદપૂરસ્તુ ગણ્ડયોઃ ॥
તેન જાતા ધુની દિવ્યા લોકાનામઘહારિણી

મહર્લોકાદયઃ સર્વે વિસ્મિતાઃ સર્વતો દિશમ્ ॥
તસ્ય પ્રભવમિચ્છન્તો જ્ઞાતું નેશુઃ કથંચન

દેવાઃ સર્વે તતો જગ્મુર્બ્રહ્માણં પ્રતિ ચોત્સુકાઃ॥
પપ્રચ્છુઃ પ્રભવં તસ્ય પ્રણમ્ય ચ પુનઃપુનઃ

બ્રહ્માપિ હિ ન જાનાતિ મોહિતસ્તસ્ય માયયા ॥
તતો દેવૈઃ સમં બ્રહ્મા શઙ્કરં પ્રત્યુપસ્થિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા સહસા દેવૈઃ સમેતં પ્રત્યુપસ્થિ તમ્॥
પપ્રચ્છ તં મહાદેવસ્તદામનકારણમ્

બ્રહ્મા તં ચ મહાદેવં પપ્રચ્છ પ્રણતઃ સ્થિતાઃ॥
અત્યદ્ભુતં મહત્તેજશ્ચાદ્ભુતં કિં મહેશ્વર

યેન પ્રત્યાહતા ક્ષ્માઽસૌ જગદ્વ્યતિકરાવહા ॥
કિન્નુ સ્યાત્કથમતેત્સ્યાત્કશ્ચાસ્ય પ્રભવો વિભો

શિવઃ ક્ષણં તતો ધ્યાત્વા બ્રહ્માદ્યાન્ પ્રત્યુવાચ હ ॥
મહસોઽસ્ય સમુત્પત્તિં મહતો દર્શયામિ વઃ

જગામ દેવસહિતઃ સોમઃ સહગણઃ પ્રભુઃ ॥
યત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુર્મહતા તપસાન્વિતઃ

ઉવાચ પરમપ્રીતસ્તદા શમ્ભુઃ સ્મયન્નિવ ॥
તપસ્યસિ કિમિચ્છન્તસ્ત્વં કર્ત્તા જગતાં પ્રભુઃ

સર્વાધારોઽ ખિલાધ્યક્ષસ્તત્કિં યત્તવ દુર્લ્લભમ્ ॥
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ પ્રણમ્ય જગતાં પ્રભુઃ

અહં લોકહિતાર્થાય તપસ્તપ્તું સમુદ્યતઃ ॥
ત્વત્તો વરાનભીપ્સન્વૈ ત્વદ્દર્શનસમુત્સુકઃ

ત્વદ્દર્શનમમનુપ્રાપ્ય કૃતાર્થોઽસ્મિ જગત્પતે

શિવ ઉવાચ ॥
મુક્તિક્ષેત્રમિદં દેવ દર્શનાદેવ મુક્તિદમ્ ॥
ગણ્ડસ્વેદોદ્ભવા યત્ર ગણ્ડકી સરિતાં વરા

ભવિષ્યતિ ન સન્દેહો યસ્યા ગર્ભે ભવિષ્યતિ ॥
ત્વયિ સ્થિતે જગ ન્નાથે તવ સાન્નિધ્યકારણાત્

અહં બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ચ ઋષિભિઃ સહ કેશવ ॥
સર્વે વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ સર્વતીર્થાનિ ચાપ્યુત

વસિષ્યામઃ સદૈવાત્ર ગણ્ડક્યાં જગતાં પતે ॥
કાર્ત્તિકં સકલં માસં યઃ સ્નાસ્યતિ નરઃ પ્રભો

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો મુક્તિભાગી ન સંશયઃ ॥
તીર્થાનાં પરમં તીર્થં મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્

યત્ર સ્નાનેન લભ્યેત ગંગાસ્નાનફલં નરૈઃ ॥
સ્મરણાદ્દર્શનાત્સ્પર્શાન્નિષ્પાપો જાયતે નરઃ

યસ્યાસ્તત્સમતાં કાન્યા લભેદ્ગંગાં વિના નદીમ્ ॥
યત્ર સા પરમા પુણ્યા ગણ્ડકી ભુક્તિમુક્તિદા

અપરા દેવિકા નામ્ના ગણ્ડક્યા સહ સંગતા ॥
પુલસ્ત્યપુલહૌ પૂર્વં તેપાતે પરમં તપઃ

યત્ર સૃષ્ટિવિધાનાર્થં કૃત્વાશ્રમપદં પૃથક્ ॥
સૃષ્ટેર્વિધાનસામર્થ્યં યત્ર લબ્ધં તતઃ પરમ્

તતોઽભૂદ્બ્રહ્મતનયા પુણ્યા સા સરિતાં વરા ॥
ગણ્ડક્યા યત્ર મિલિતા બ્રહ્મપુત્રી યશસ્વિની

ત્રિવેણી સા મહાપુણ્યા દેવાનામપિ દુર્લ્લભા ॥
ધરે જાનીહિ તત્ક્ષેત્રં યોજનં પરમાર્ચ્ચિતમ્

પુરા વેદનિધેઃ પુત્રૌ જયો વિજય એવ ચ ॥
યજનાય ગતૌ રાજ્ઞા વૃતૌ તૌ કર્દમાત્મજૌ

તૃણબિન્દોઃ સુતૌ પાપૌ જાતૌ દૃષ્ટ્યૈવ સુવ્રતૌ ॥
યજ્ઞવિદ્યાસુનિપુણૌ વેદવેદાંગપારગૌ

પૂજયન્તૌ હરિં ભક્ત્યા તન્નિષ્ઠેન્દ્રિયમાનસૌ ॥
યયોઃ પૂજયતોર્નિત્યં સાન્નિધ્યં કિલ કેશવઃ

દદાતિ પૂજાવસરે ભક્ત્યા કિલ વશીકૃતઃ ॥
મરુત્તેન કદાચિત્તાવાહૂતૌ કુશલૌ દ્વિજૌ

રાજ્ઞા સમાપ્તયજ્ઞેન પૂજયિત્વા પુરસ્કૃતૌ ॥
દક્ષિણાભિસ્તોષયિત્વા વિસૃષ્ટૌ ગૃહ માગતૌ

વિભાગં કર્ત્તુમારબ્ધૌ પસ્પર્દ્ધાતે પરસ્પરમ્ ॥
સમો વિભાગઃ કર્ત્તવ્ય ઇતિ જ્યેષ્ઠોઽભ્યભાષત

વિજયશ્ચાબ્રવીચ્ચૈનં યેન લબ્ધં હિ તસ્ય તત્ ॥
જયોઽબ્રવીદસામર્થ્યં મન્વાનો માં બ્રવીષિ કિમ્

ન દદાસિ ગૃહીત્વા યત્તસ્માદ્ગ્રાહત્વમાપ્નુહિ ॥
વિજયોઽપ્યબ્રવીન્નૂનમન્ધીભૂતોઽતિ કિં ધનૈઃ

ગજો ભવ મદાન્ધસ્ત્વં યો મામેવં પ્રભાષસે ॥
એવં તૌ ગ્રાહમાતંગાવભૂતાં શાપતઃ પૃથક્

ગણ્ડક્યામેવ સઞ્જાતો ગ્રાહઃ પૂર્વસ્મૃતિર્દ્વિજઃ ॥
ત્રિવેણીક્ષેત્રમધ્યે તુ જયોઽભૂદ્વૈ મહાન્ગજ

કરિશાવૈર્ગજીભિશ્ચ ક્રીડમાનો વને વસન્ ॥
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ વ્યતીતાનિ તયોસ્તદા

વને વિહરતોર્ભૂમે શાપમોહિતયોઃ સતોઃ ॥
કદાચિત્સ ગજઃ સ્નાતું કરેણુ ગણસંવૃતઃ

ત્રિવેણીમભિતો યાતોઽવગાહનપરાયણઃ ॥
સિંચન્કરેણૂસ્તાભિશ્ચ સિચ્યમાનો જલં પિબન્

સ્વયં ચ પાયયંસ્તાશ્ચ ચિક્રીડ પ્રીતમાનસઃ ॥
એવં સંક્રીડતસ્તત્ર દૈવયોગેન તસ્ય હિ

ગ્રાહઃ સમ્પ્રેરિતઃ પૂર્વં વૈરયોગમનુસ્મરન્ ॥
જગ્રાહ સુદૃઢં પાદં ગજોઽપિ ચ વિષાણતઃ

ગ્રાહં વિવ્યાધ સોઽપ્યેનમાકર્ષયત તજ્જલે ॥
તયોર્યુદ્ધં સમભવદનેકાબ્દં વિકર્ષણૈઃ

આકર્ષણૈશ્ચ બહુભિર્દ્દન્તભેદૈઃ પરસ્પરમ્॥
પ્રયુધ્યતોસ્તયોરેવં મત્સરગ્રસ્તયોઃ સતોઃ

તત્ત્વાનિ પીડિતાન્યાસન્નનેકાનિ ક્ષયં યયુઃ ॥
તતો જલેશ્વરો રાજા ભગવન્તં વ્યજિજ્ઞપત્

તેન વિજ્ઞાપિતો દેવો ભગવાન્ભક્તવત્સલઃ ॥
સુદર્શનેન ચક્રેણ ગ્રાહાસ્યં સમપાટયત્

ક્ષિપ્તં પુનઃ પુનસ્તત્તુ શિલાઃ સઙ્ઘટ્ટયદ્ધરે ॥
સઙ્ઘટ્ટનાત્તુ ચક્રસ્ય શિલાશ્ચક્રેણ લાચ્છિતાઃ

બાહુલ્યેન બભૂવુર્હિ તસ્મિન્ક્ષેત્રે પરે મમ ॥
વજ્રકીટૈશ્ચ જ્ઞાતાનિ સન્તતાનિ વિલોકય

ન સન્દેહસ્ત્વયા કાર્યસ્ત્રિવેણીં પ્રતિ સુન્દરિ ॥
ત્રિવેણીક્ષેત્રમહિમા એવં તે પરિકીર્ત્તિતઃ

યદા ચ ભરતો રાજા પુલસ્ત્યસ્યાશ્રમાન્તિકે ॥
સ્થિત્વા પર્યચરદ્વિષ્ણું ત્રિજલેશમપૂજયત્

તતઃપ્રભૃતિ તસ્યાસીદ્ભરતેનારતિઃ સ્ફુટમ્ ॥
પુનશ્ચ મૃગદેહાન્તે જડઃ સ ભરતોઽભવત્

તૈનૈવ પૂજિતો યસ્માજ્જલેશ્વર ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
યસ્ય સંપૂજનાદ્ભક્ત્યા યોગસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે

શાલગ્રામે પરે ક્ષેત્રે યદાહં સુભગે સ્થિતઃ ॥
તત્ર જ્ઞાત્વા જલેશેન સ્તુતોઽહં વસુધે મહિ

।
તતો ભક્તકૃપાવેશાત્ક્ષિપ્તવાંસ્તત્સુદર્શનમ્ ॥
પ્રથમં પતિતં યત્ર તત્ર તીર્થં તતોઽભવત્

તત્ર સ્નાનેન તેજસ્વી સૂર્યલોકે મહીયતે ॥
યદિ પ્રાણૈર્વિયુજ્યેત મમ લોકે મહીયતે

ભક્તસંરક્ષણાર્થાય મયાજ્ઞપ્તં સુદર્શનમ્ ॥
યત્ર યત્ર ભ્રમતિ તત્તત્ર તત્રાંકિતાઃ શિલાઃ

એવં તદ્વૈ ભ્રમાક્ષિપ્તં સર્વં ચકમયં ત્વભૂત્ ॥
તતઃ સ પંચરાત્રાણિ સ્થિત્વા વૈ વિધિપૂર્વકમ્

ગોધનાન્યગ્રતઃ કૃત્વા હરિક્ષેત્રં જગામ હ ॥
હરિણાધિષ્ઠિતં ક્ષેત્રં પૂજનીયં તતઃ સ્મૃતમ્

યદા નન્દી શૂલપાણિર્ગોધનેન પુરસ્કૃતઃ ॥
સ્થિતવાંસ્તદ્દિનાદેતત્ખ્યાતં હરિહરપ્રભમ્

દેવાનામટનાચ્ચૈવ દેવાટ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્ ॥
તસ્ય દેવસ્ય મહિમા કેન વક્તું હિ શક્યતે

સ શૂલપાણિર્દેવેશો ભક્તાભયવિધાયકઃ ॥
મુનિભિર્દ્દેવગન્ધર્વૈઃ સેવ્યતેઽચિન્ત્યશક્તિમાન્

તસ્મિન્સ્થાને મહાદેવઃ સાલઙ્કાયનકસ્ય હિ ॥
પુત્રત્વં નન્દિરૂપેણ પ્રાપ્તઃ સાક્ષાચ્છિવઃ પ્રભુઃ

સ્વયં ચૈવ મહાયોગી યોગસિદ્ધિવિધાયકઃ ॥
આસ્થિતઃ પરમં પીઠં તીર્થે ચૈવ ત્રિધારકે

ત્રિજટાભ્યોઽભવન્ધારા સ્તિસ્રો વૈ પરમાદ્ભુતાઃ ॥
ગંગા ચ યમુના ચૈવ પુણ્યા ચૈવ સરસ્વતી

એતત્ત્રૈધારિકં તીર્થં ત્રિજટાભ્યઃ સમુત્થિતમ્ ॥
યત્ર શમ્ભુઃ સ્થિતઃ સાક્ષાન્મહાયોગી મહેશ્વરઃ

શાલગ્રામાભિધે ક્ષેત્રે હરિશીલનતત્પરઃ ॥
દિશઞ્જ્ઞાનં સ્વભક્તાનાં સંસારાદ્યેન મુચ્યતે

તીર્થે ત્રિધારે યઃ સ્રાત્વા સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ॥
મહાયોગિનમભ્યર્ચ્ય ન ભૂયો જન્મભાગ્ભવેત્

તસ્યૈવ પૂર્વદિગ્ભાગે હંસતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
તત્રૈકં કૌતુકં વૃત્તં તચ્છૃણુષ્વ મહત્તરમ્

કદાચિચ્છિવરાત્ર્યાં તુ ભક્તૈઃ પૂજામહોત્સવે ॥
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈઃ સૃષ્ટૈઃ પૂજયિત્વા તુ યોગિનમ્

તત્ર કાકાઃ સમુત્પેતુરન્ને તસ્મિન્બુભુક્ષિતાઃ ॥
ગૃહીત્વાન્નં તુ તત્કાકસ્તેન ચોડ્ડીય નિર્ગતઃ

।
તદ્ગૃહીતું પરઃ કાક સ્તેનાયુધ્યત ચાંબરે ॥
તાવુભૌ યુધ્યમાનૌ તુ કુણ્ડે તસ્મિન્નિપેતતુઃ

તત્ર હંસૌ તતો ભૂત્વા નિર્ગતૌ ચન્દ્રવર્ચસૌ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં તત્ર યે મિલિતા જનાઃ

હંસતીર્થમિતિ પ્રોચુસ્તતઃપ્રભૃતિ સત્તમે ॥
તતઃ પ્રભૃતિ તત્તીર્થં હંસતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્

પૂર્વં યક્ષકૃતં તત્તુ યક્ષતીર્થમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
તત્ર સ્નાતો નરઃ શુદ્ધો યક્ષલોકે મહીયતે

તત્રાઽથ મુંચતે પ્રાણાઞ્છિવભક્તિપરાયણઃ ॥
યક્ષલોકમતિક્રમ્ય મમ લોકં પ્રપદ્યતે

એવં પ્રભાવં તત્તીર્થં મહાયોગિપ્રભાવતઃ ॥
અહં શિવશ્ચ લોકાનામનુગ્રહપરાયણૌ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ક્ષેત્રં ગુહ્યં વસુન્ધરે ॥
આરભ્ય મુક્તિક્ષેત્રં તત્ક્ષેત્રં દ્વાદશયોજનમ્

શાલગ્રામસ્વરૂપેણ મયા યત્ર સ્થિતં સ્વયમ્ ॥
સ્વભક્તાનાં વિશેષેણ પરમાનન્દદાયકમ્

ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે સોમેશ્વરાદિલિંગ હરિહરમુક્તિક્ષેત્ર ત્રિવેણ્યાદિમહિમાનિરૂપણં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશદધિકશતતમોધ્યાયઃ