વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 140

અથ કોકામુખ(બદરી) માહાત્મ્યમ્॥
ધરણ્યુવાચ॥
શ્રુતાનિ દેવસ્થાનાનિ ત્વયા પ્રોક્તાનિ યાન્યુત॥
કસ્મિંસ્તિષ્ઠસિ નિત્યં ત્વં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

કિંચ તે પરમં સ્થાનં યત્ર મૂર્ત્ત્યાકૃતિર્ભવાન્॥
કસ્મિન્સ્થાને કૃતં કર્મ યેન યાત્યુત્તમાં ગતિમ્

શ્રીવરાહ ઉવાચ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે દેવિ ભક્તાનાં ભક્તવત્સલે ॥
યેષુ સ્થાનેષુ તિષ્ઠામિ કથ્યમાનાનિમાઞ્છૃણુ

તવ કોકામુખં નામ યન્મયા પૂર્વભાષિતમ્॥
બદરીતિ ચ વિખ્યાતં ગિરિરાજશિલાતલમ્

સ્થાનં લોહાર્ગલં નામ મ્લેચ્છરાજસમાશ્રિતમ્॥
ક્ષણં ચાપિ ન મુંચામિ એવમેતન્ન સંશયઃ

સચૈત્યં પશ્ય મે સ્થાનં જગદેતચ્ચરાચરમ્॥
સર્વત્રાહં વરારોહે ન મન્ન્યૂનં હિ જાનતે

યે તુ જાનન્તિ માં દેવિ ગુહ્યાં કામગતિં મમ॥
શીઘ્રં કોકામુખં યાન્તુ મમ કર્મપરાયણાઃ

તતો દેવવચઃ શ્રુત્વા પૃથિવી વાક્યમબ્રવીત્॥
શિરસ્યઞ્જલિમાધાય નિર્વૃતેનાન્તરાત્મના

ધરણ્યુવાચ॥
સર્વતો લોકનાથેશ પરં કૌતૂહલં હિ મે॥
કથં કોકામુખં શ્રેષ્ઠં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હસિ

શ્રીવરાહ ઉવાચ॥
નાસ્તિ કોકામુખાત્ક્ષેત્રં શ્રેષ્ઠં કોકામુખાચ્છુચિ॥
નાસ્તિ કોકામુખાત્સ્થાનં નાસ્તિ કોકામુખાત્પ્રિયમ્

યસ્તુ કોકામુખં ગત્વા ભૂયો વિનિવર્ત્તતે॥
કર્માણિ તત્ર કુર્વીત ચેષ્ટં ભવતિ ચાત્મનિ

યાનિ યાનિ ચ ક્ષેત્રાણિ ત્વયા પૃષ્ટાનિ વૈ ધરે।.
કોકામુખસમં સ્થાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

મમ સા પરમા મૂર્ત્તિર્યાં ન જાનન્તિ ગોપિતામ્॥
સ્થિતં કોકામુખં નામ એતત્તે કથિતં મયા

શ્રીવરાહ ઉવાચ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે દેવિ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ॥
તસ્મિન્ કોકામુખં રમ્યં કથ્યમાનં મયાઽનઘે

જલબિન્દુરિતિ ખ્યાતાત્પર્વતાત્પત્તનાદ્ભુવિ॥
તત્તુ ગુહ્યતમં દેવિ કૃત્વા કર્મ મહૌજસમ્

સર્વસઙ્ગાન્પરિત્યજ્ય મમ લોકં સ ગચ્છતિ॥
વિષ્ણુધારેતિ વિખ્યાતા કોકાયાં મમ મણ્ડલે

પર્વતાત્પતિતા ભૂમૌ ધારા મુસલસન્નિભા॥
અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા સ્નાયાત્તત્ર પ્રયત્નતઃ

અગ્નિષ્ટોમસહસ્રાણાં ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ।.
ન મુહ્યતિ સ કર્ત્તવ્યે ફલં પ્રાપ્નોતિ ચોત્તમમ્

જાયતે વિપુલે શુદ્ધે મમ માર્ગાનુસારિણિ॥
તત્રાથ મુંચતિ પ્રાણાન્વિષ્ણુધારાં સમાશ્રિતઃ

પશ્યતે પરમાં મૂર્ત્તિમેતાં મમ ન સંશયઃ॥
તત્ર વિષ્ણુપદં નામ સ્થાનં કોકામુકાશ્રિતમ્

એતત્કશ્ચિન્ન જાનાતિ ધરે વારાહસંશ્રિતમ્॥
તસ્મિન્કૃતોદકો દેવિ નરો રાત્રાવુપોષિતઃ

ક્રૌંચદ્વીપે પ્રજાયેત મમ ભક્તિપરાયણઃ॥
તત્રાથ મુંચતિ પ્રાણાન્ગુહ્યસ્થાને પરે મમ

સર્વસઙ્ગાન્પરિત્યજ્ય મમ લોકે સ ગચ્છતિ॥
અસ્તિ વિષ્ણુસરો નામ ક્રીડિતં યત્ત્વયા સહ

યત્ર દંષ્ટ્રાપ્રહારેણ ચાહૃતાસિ વસુન્ધરે॥
તત્ર સ્નાનં તુ કુર્વીત પ્રાતઃકાલે વસુન્ધરે

સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા મમ લોકં સ ગચ્છતિ ॥
સોમતીર્થમિતિ ખ્યાતં કોકાયાં મમ મણ્ડલે

યત્ર પઞ્ચશિલાભૂભિર્વિષ્ણુનામ્ના તથાઙ્કિતા ॥
યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં પઞ્ચરાત્રોષિતો નરઃ

ગોમેદે જાયતે દ્વીપે મમ માર્ગાનુસારકઃ ॥
તત્રાથ મુઞ્ચતે પ્રાણન્ગુહ્યક્ષેત્રે પરે મમ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શુદ્ધાત્મા માં સ પશ્યતિ ॥
તુંગકૂટેતિવિખ્યાતં કોકાયાં મમ મણ્ડલે

ચતુર્ધારાઃ પતન્ત્યત્ર પર્વતાદુચ્છ્રયં શ્રિતાઃ ॥
યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં પઞ્ચરાત્રોષિતો નરઃ

કુશદ્વીપં સમાસાદ્ય મમ લોકેષુ તિષ્ઠતિ ॥
અનિત્યમાશ્રમં નામ ક્ષેત્રકર્મસુખાવહમ્

દેવાશ્ચ યં ન જાનન્તિ કિમ્પુનર્મનુજાદયઃ ॥
તત્ર સ્નાત્વા વરારોહે અહોરાત્રોષિતો નરઃ

જાયતે પુષ્કરદ્વીપે મમ કર્મપરાયણઃ ॥
અથ તત્ર મૃતો ભૂમે પુણ્યક્ષેત્રે મહાશુચિઃ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો મમ લોકં સ ગચ્છતિ ॥
અસ્ત્યત્રાગ્નિસરો નામ પરં ગુહ્યં મમ સ્થિતમ્

પંચ ધારાઃ પતન્ત્યત્ર ગિરિકુઞ્જસમાશ્રિતાઃ ॥
તત્ર ચાપિ કૃતસ્નાનઃ પઞ્ચરાત્રોષિતો નરઃ

કુશદ્વીપે ચ જાયેત મમ કર્મપરાયણઃ ॥
તત્રાથ મુઞ્ચતે પ્રાણાન્ કૃત્વા કર્મ મહૌજસમ્

કુશદ્વીપાત્પરિભ્રષ્ટો બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ॥
અસ્તિ બ્રહ્મસરો નામ ગુહ્યં ક્ષેત્રં પરં મમ

।
યત્ર ધારા પતત્યેકા પુણ્યા ભૂમિશિલાતલે॥
તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વીત પઞ્ચરાત્રોષિતો નરઃ

વસતે સૂર્યલોકેષુ મમ માર્ગાનુસારકઃ ॥
અથાઽત્ર મુંચતે પ્રાણાન્સૂર્યધારાં સમાશ્રિતઃ

સૂર્યલોકમતિક્રમ્ય મમ લોકં તુ ગચ્છતિ ॥
અસ્તિ ધેનુવટં નામ ગુહ્યં ક્ષેત્રં પરં મમ

એકા ધારા પતત્યત્ર દેવિ પૂર્ણા શિલોચ્ચયાત્ ॥
તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વીત એકમેકં દિનં તથા

સપ્તરાત્રોષિતો ભૂત્વા મમ કર્મ સમાશ્રિતઃ ॥
સ્નાત્વા સપ્તસમુદ્રેષુ લબ્ધસંજ્ઞઃ સમાહિતઃ

સપ્તદ્વીપેષુ વિહરેન્મમ કર્મપરાયણઃ ॥
તત્રાથ મુંચતે પ્રાણાન્મમ ભક્તિસમન્વિતઃ

સપ્તદ્વીપમતિક્રમ્ય મમ લોકં તુ ગચ્છતિ ॥
અસ્તિ ધર્મોદ્ભવં નામ તસ્મિન્ક્ષેત્રે પરે મમ

ગિરિકુઞ્જાત્પતત્યેકા ધારા ભૂમિતલે શુભા ॥
તત્ર સ્નાનં પ્રકુર્વીત એકરાત્રોષિતો નરઃ

સ વૈશ્યો જાયતે શૂદ્રો મમ કર્મપરાયણઃ ॥
તત્રાઽથ મુંચતે પ્રાણાન્ગુહ્યે દેવિ શિલોચ્ચયે

સાંગયજ્ઞં સદક્ષિણ્યં ભુક્ત્વા માં પ્રતિપદ્યતે ॥
અસ્તિ કોટિવટં નામ ક્ષેત્રં ગુહ્યં પરં મમ

એકા ધારા પતત્યત્ર વટમૂલમુપાશ્રિતા ॥
તત્ર સ્નાનં તુ કુરુતે નરો રાત્રાવુપોષિતઃ

યાવન્તિ વટપત્રાણિ તસ્મિઞ્છૃંગે પરે મમ ॥
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ રૂપસંપત્સમન્વિતઃ

તિષ્ઠતે તુ વરારોહે મમ માર્ગાનુસારિણિ॥
તત્રાઽથ મુંચતે પ્રાણાન્કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્

અગ્નિવર્ણસ્તતો ભૂત્વા મમ લોકં સ ગચ્છતિ॥
પાપપ્રમોચનં નામ ગુહ્યમસ્મિન્પરં મમ

પતત્યેકતમા ધારા સ્થૂલા કુંભસમા તતઃ॥
યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનમહોરાત્રોષિતો નરઃ

જાયતે ચ ચતુર્વેદી મમ કર્મપરાયણઃ ॥
તત્રાઽથ મુઞ્ચતે પ્રાણાન્કૌશિકીમાશ્રિતો નદીમ્

યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં પંચરાત્રોષિતો નરઃ ॥
મોદતે વાસવે લોકે મમ માર્ગાનુસારિણિ

તત્રાથ મુંચતે પ્રાણાન્મમ કર્મપરાયણઃ ॥
વાસવં લોકમુત્સૃજ્ય મમ લોક ચ ગચ્છતિ

યમવ્યસનકં નામ ગુહ્યમસ્તિ પરં મમ ॥
સ્રોતો વહતિ તત્રૈકં કૌશિકીમાશ્રિતં નદીમ્

યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનમેકરાત્રોષિતો નરઃ ॥
ન સ ગચ્છતિ દુર્ગાણિ યમસ્ય વ્યસનં મહત્

અથ તત્ર ત્યજેત્પ્રાણાન્મમ કર્મપરાયણઃ ॥
વિશુદ્ધો મુક્તપાપોઽસૌ મમ લોકં સ ગચ્છતિ

માતંગં નામ વિખ્યાતં તસ્મિન્ક્ષેત્રે પરં મમ ॥
સ્રોતો વહતિ તત્રૈવ આશ્રિતં કૌશિકીં નદીમ્

સ્નાનં કુર્વંતિ યે તત્ર એકરાત્રોષિતા નરાઃ ॥
ભેદં કિમ્પુરુષં પ્રાપ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ

વિદ્વાઞ્છુચિશ્ચ જાયેત મમકમાર્નુસારકઃ ॥
તત્રાઽથ મુંચતે પ્રાણાન્ગુહ્યે દેવિ પરે મમ

મુક્ત્વા કિમ્પુરુષં ભેદં મમ લોકં ચ ગચ્છતિ॥
અસ્તિ વજ્રભવં નામ ગુહ્યે તસ્મિન્પરં મમ

સ્રોતો વહતિ તત્રૈકમાશ્રિતં કૌશિકીં નદીમ્ ॥
સ્નાનં કરોતિ યસ્તત્ર એકરાત્રોષિતો નરઃ

જાયતે શક્રલોકે તુ મમ કર્માનુસારકઃ ॥
શરીરચક્રસઙ્ઘાતે વજ્રહસ્તસ્વરૂપકઃ

તત્ર સ્નાનપ્રભાવેણ જાયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
અથાઽત્ર મુચ્યતે પ્રાણાન્મમ ચિન્તનતત્પરઃ

શક્રલોકમતિક્રમ્ય મમ લોકં પ્રપદ્યતે ॥
તત્ર ત્રિક્રોશમાત્રેણ ગુહ્યં ક્ષેત્રં પરં મમ

શક્રરુદ્રેતિ વિખ્યાતં તસ્મિન્કોકાશિલાતલે ॥
સ્નાનં કરોતિ યસ્તત્ર ત્રિરાત્રોપોષિતો નરઃ

જમ્બૂ દ્વીપે પ્રજાયેત જમ્બૂર્યત્ર પ્રતિષ્ઠિતા ॥
જંબૂદ્વીપં પરિત્યજ્ય જાયતે મમ પાર્શ્વગઃ

અસ્તિ ચાન્યન્મહદ્ભદ્રે ક્ષેત્રે ગુહ્યે વિશેષિતમ્ ॥
મનુજા યેન ગચ્છન્તિ મુક્ત્વા સંસારસાગરમ્

દંષ્ટ્રાંકુરેતિ વિખ્યાતં યત્ર કોકા વિનિઃસૃતા ॥
એતદ્ગુહ્ય ન જાનન્તિ યતો મુંચંતિ જન્તવઃ

કૃતોદકસ્તત્ર ભદ્રે અહોરાત્રોષિતો નરઃ ॥
જાયતે શાલ્મલિદ્વીપે મમ કર્માનુસારિણિ

તત્રાથ મુંચતે પ્રાણાન્મમ કર્મસુ નિષ્ઠિતઃ ॥
શાલ્મલિદ્વીપમુત્સૃજ્ય મમ પાર્શ્વે સ તિષ્ઠતિ

તસ્મિન્ક્ષેત્રે મહાગુહ્યે પરમસ્તિ ફલોદયમ્ ॥
વિષ્ણુતીર્થમિતિ ખ્યાતં મમ ભક્તસુખાવહમ્

તતઃ પર્વતમધ્યાત્તુ કોકાયાં પતતે જલમ્ ॥
ત્રિસ્રોતસં મહાભાગે સર્વસંસારમોક્ષણમ્

તસ્મિન્ કૃતોદકો ભૂમે છિત્ત્વા સંસારબન્ધનમ્ ॥
વાયોઃ સ ભવનં પ્રાપ્ય વાયુભૂતસ્તુ તિષ્ઠતિ

તત્રાઽથ મુંચતે પ્રાણાન્મમ કર્મસુ નિષ્ઠિતઃ ॥
વાયુલોકમતિક્રમ્ય મમ લોકં સ ગચ્છતિ

અસ્તિ તત્ર વરં સ્થાનં સઙ્ગમં કૌશિકોકયોઃ ॥
સર્વકામિકેતિ વિખ્યાતા શિલા તિષ્ઠતિ ચોત્તરે

તત્ર યઃ કુરુતે સ્નાનમહોરાત્રોષિતો નરઃ ॥
વિસ્તીર્ણે જાયતે વંશે જાતિં સ્મરતિ ચાત્મનઃ

સ્વર્ગે વા યદિ વા ભૂમૌ યં યં કામયતે નરઃ ॥
તં તં પ્રાપ્નોતિ વૈ કામં સ્નાતમાત્રઃ શિલાતલે

તત્રાઽથ મુંચતે પ્રાણાન્મમ કર્મણ્યવસ્થિતઃ ॥
સર્વસંગં પરિત્યજ્ય મમ લોકં સ ગચ્છતિ

।
અસ્તિ મત્સ્યશિલા નામ ગુહ્યં કોકામુખે વરમ્ ॥
ધારાઃ પતન્તિ તિસ્રો વૈ કૌશિકીમાશ્રિતા નદીમ્

તત્ર ચ સ્નાયમાનસ્તુ યદિ મત્સ્યં પ્રપશ્યતિ ॥
તતો જાનામ્યહં દેવિ પ્રાપ્તો નારાયણઃ સ્વયમ્

તત્ર મત્સ્યં પુનર્દૃષ્ટ્વા યજમાનસ્તુ સુન્દરિ ॥
દદ્યાદર્ઘ્યં તતો ભદ્રે મધુલાજસમન્વિતમ્

યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં દેવિ ગુહ્યે તતઃ પરે ॥
તિષ્ઠતે પદ્મપત્રે તુ સોત્તરે મેરુસંશ્રિતે

અથ સંપ્રાપ્ય મુચ્યેત મત્સ્યં ગુહ્યં પરં મમ ॥
મેરુશૃંગં સમુલ્લઙ્ઘ્ય ગમ લોકં ચ ગચ્છતિ

પંચયોજનવિસ્તારં ક્ષેત્રં કોકામુખં મમ ॥
યસ્ત્વેતત્તુ વિજાનાતિ ન સ પાપેન લિપ્યતે

અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે ॥
તસ્મિન્કોકામુખે રમ્યે તિષ્ઠામિ દક્ષિણામુખઃ

શિલાચન્દનસંકાશં દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ॥
વરાહરૂપમાદાય તિષ્ઠામિ પુરુષાકૃતિઃ

વામોન્નતમુખં કૃત્વા વામદંષ્ટ્રાસમુન્નતમ્ ॥
પશ્યામિ ચ જગત્સર્વં યે ચ ભક્તા મમ પ્રિયાઃ

યે માં સ્મરન્તિ વૈ ભૂમે પુરુષા મુક્તકિલ્બિષાઃ ॥
તત્ર કુર્વન્તિ કર્માણિ શુદ્ધાઃ સંસારમોક્ષણે

યદિ કોકામુખં ગચ્છેત્ કદાચિત્કાલપર્યયે ॥
મા તતો વિનિવર્ત્તેત યદીચ્છેન્મમ તુલ્યતામ્

ગુહ્યાનાં પરમં ગુહ્યમેતત્સ્થાનં પરં મહત્ ॥
સિદ્ધાનાં પરમા સિદ્ધિર્ગુહ્યં કોકામુખં પરમ્

ન ચ સાંખ્યેન યોગેન સિદ્ધિં યાન્તિ મહાપરામ્ ॥
યાતિ કોકામુખં ગત્વા રહસ્યં કથિતં મયા

એવં શ્રેષ્ઠં મહાભાગે યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિમ્ ॥
પરમં કથિતં સર્વં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસે

ય એતત્કથિતં ભૂમે કોકામુખમનુત્તમમ્ ॥
તારિતાઃ પિતરસ્તેન દશ પૂર્વાસ્તથા પરાઃ

મૃતો વા તત્ર જાયેત શુદ્ધે ભાગવતે કુલે ॥
અનન્યમાનસો ભૂત્વા મમ માર્ગપ્રદર્શકઃ

યશ્ચેદં શૃણુયાન્નિત્યં કલ્ય ઉત્થાય માનવઃ ॥
ત્યક્ત્વા પંચશતં જન્મ મમ ભક્તશ્ચ જાયતે

ય એતત્પઠતે નિત્યં કોકાખ્યાનં તથોષસિ ॥
ગચ્છતે પરમં સ્થાનમેવમેતન્ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે કોકામુખમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ચત્વારિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ