વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 137
અથ ગૃધ્રજમ્બુકાખ્યાનમ્ । તત્રાદિત્યવરપ્રદાનમ્ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા તુ વિપુલં હ્યેતદપરાધવિશોધનમ્ ॥
કર્મ ભાગવતં શ્રેષ્ઠં સર્વભાગવત પ્રિયમ્
અહો કર્મ મહાશ્રેષ્ઠં ભગવંસ્તવ ભાષિતમ્ ॥
મમ ચૈવ પ્રિયાર્થાય તવ ભક્તસુખાવહમ્
શ્રુતં હ્યેવ મહાબાહો સર્વધર્માર્થ સાધકમ્॥
તવ ભક્તસુખાર્થાય તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ
કિમુચ્યતે વ્રતં ચૈવ શુભં કુબ્જામ્રકં મહત્ ॥
કતરચ્ચાપિ તચ્છ્રેષ્ઠં ક્ષેત્રં ભક્તસુખાવહમ્
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ મે પરમં ગુહ્યં યત્ત્વયા પૃચ્છિતં મમ ॥
મમ ક્ષેત્રં પરં ચૈવ શુદ્ધં ભાગવતપ્રિયમ્
પરં કોકામુખં સ્થાનં તથા કુબ્જા મ્રકં પરમ્ ॥
પરં સૌકરવં સ્થાનં સર્વસંસારમોક્ષણમ્
યત્ર સંસ્થા ચ મે દેવિ હ્યુદ્ધૃતાસિ રસાતલાત્ ॥
યત્ર ભાગીરથી ગઙ્ગા મમ સૌકરવે સ્થિતા
ધરોવાચ ॥
કેષુ લોકેષુ યાન્તીશ સૌકરે યે મૃતાઃ પ્રભો ॥
કિં વા પુણ્યં ભવેત્તત્ર સ્નાતસ્ય પિબતસ્તથા
કતિ તીર્થાનિ પદ્માક્ષ ક્ષેત્રે સૌકરવે તવ ॥
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય તદ્વિષ્ણો વક્તુમર્હસિ
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે દેવિ યત્ત્વં માં પરિપૃચ્છસિ ॥
યાં ગતિં તે પ્રપદ્યન્તે નરાઃ સૌકરવે મૃતાઃ
યત્ર સ્નાતસ્ય યત્પુણ્યં ગતસ્ય ચ મૃતસ્ય ચ॥
યત્ર યાનિ ચ તીર્થાનિ મમ સંસ્થાનસંસ્થિતાઃ
શૃણુ પુણ્યં મહાભાગે મમ ક્ષેત્રેષુ સુન્દરિ ॥
પ્રાપ્નુવન્તિ મહાભાગે ગતા સૌકરવં પ્રતિ
દશ પૂર્વાપરાશ્ચાપિ અપરે સપ્ત પંચ ચ ॥
સ્વર્ગં ગચ્છન્તિ પુરુષાસ્તેષાં યે તત્ર વૈ મૃતાઃ
ગમનાદેવ સુશ્રોણિ મુખસ્ય મમ દર્શનાત્ ॥
સપ્તજન્માન્તરે ભદ્રે જાયતે વિપુલે કુલે
ધનધાન્યસમૃદ્ધેષુ રૂપવાન્ગુણવાન્ શુચિઃ ॥
મદ્ભક્તશ્ચૈવ જાયેત મમ કર્મપરાયણઃ
એવં વૈ માનુષો ભૂત્વા અપરાધવિવર્જિતઃ ॥
ગમનં તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય મરણં તત્ર કારણમ્
યે મૃતાસ્તસ્ય ક્ષેત્રસ્ય સૌકરસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધનુર્હસ્તાશ્ચતુર્ભુજાઃ
ત્યક્ત્વા કલેવરં તૂર્ણં શ્વતેદ્દ્વીપં પ્રયાન્તિ તે ॥
અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે
તીર્થેષુ તેષુ સ્નાતશ્ચ યાં પ્રાપ્નોતિ પરાં ગતિમ્ ॥
ચક્રતીર્થં મહાભાગે યત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્
શૃણુ પુણ્યં તત્ર ભદ્રે પ્રાપ્નોતિ પરમં નરઃ ॥
ચક્રતીર્થે નરો ગત્વા નિયતો નિયતાશનઃ
વૈશાખ દ્વાદશીં પ્રાપ્ય સ્નાયાદ્યો વિધિપૂર્વકમ્ ॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ દશ વર્ષશતાનિ ચ
ધનધાન્યસમૃદ્ધો હિ જાયતે વિપુલે કુલે ॥
મદ્ભક્તશ્ચાપિ જાયેત મમ કર્મપરાયણઃ
અપરાધં વર્જયતિ દીક્ષિતશ્ચૈવ જાયતે ॥
ભૂત્વા વૈ માનુષસ્તત્ર તીર્થે સંસારસાગરમ્
તીર્ત્વા ચક્ર ગદાશંખપદ્મપાણિશ્ચતુર્ભુજઃ ॥
મમ રૂપધરઃ શ્રીમાન્મમ લોકે મહીયતે
ચક્રતીર્થે વિશાલાક્ષિ મરણે કૃતકૃત્યતઃ ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શ્રોતુકામા વસુન્ધરા
શિરસ્યઞ્જલિમાધાય શ્લક્ષ્ણમેતદુવાચ હ ॥
તત્ર સૌકરવે તીર્થે ચન્દ્રમાસ્ત્વામતોષયત્
એતદાચક્ષ્વ તત્ત્વેન પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
વસુધાયા વચઃ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્માયાકરણ્ડકઃ
ઉવાચ વાક્યં મેદિન્યાઃ મેષદુન્દુભિનિઃસ્વનઃ ॥
શૃણુ ભૂમે પ્રયત્નેન કથ્યમાનં મયાનઘે
તસ્ય વૈ કારણં યેન તેન ચારાધિતોસ્મ્યહમ્ ॥
તસ્ય પ્રીતોઽસ્મ્યહં દેવિ વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના
દર્શિતશ્ચ મયા હ્યાત્મા યો હિ દેવેષુ દુર્લભઃ ॥
રૂપં સોમેન તદ્દૃષ્ટ્વા વિસંજ્ઞસ્તદનન્તરમ્
માં સ દ્રષ્ટું ન શક્નોતિ મમ તેજઃપ્રમોહિતઃ ॥
તતો નિમીલિતાક્ષેણ કૃત્વા શિરસિ ચાઞ્જલિમ્
ન શક્નોતિ તથા વક્તું ભીરુઃ સન્ત્રસ્તલોચનઃ ॥
એવમેતદ્વિચેષ્ટન્તં બ્રાહ્મણાનામપીશ્વરમ્
વાણીં સૂક્ષ્માં સમાદાય સ સોમો ચોદિતો મયા ॥
કિં વા ફલં સમુદ્દિશ્ય તપ્યસે સુમહત્તપઃ
બ્રૂહિ તત્વેન મે સોમ યત્તે મનતિ વર્ત્તતે ॥
સર્વં સમ્પાદયિષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ
મમ વાક્યં તતઃ શ્રુત્વા ગ્રહાણાં પ્રવરેશ્વરઃ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં સોમતીર્થમવસ્થિતઃ
ભગવન્ યદિ તુષ્ટોઽસિ મમ ચાત્ર ગતઃ પ્રભો॥
યોગનાથો જગચ્છ્રેષ્ઠઃ સર્વયોગીશ્વરેશ્વરઃ
યાવલ્લોકા ધરિષ્યન્તિ તાવત્ત્વયિ જનાર્દન ॥
અતુલા ત્વયિ મે ભક્તિર્ભવેન્નિત્યં સુનિશ્ચલા
યચ્ચાપિ મમ તદ્રૂપં ત્વયા સંસ્થાપિતં પ્રભો ॥
સપ્તદ્વીપેષુ દૃશ્યેત તત્ર તત્રૈવ સંસ્થિતમ્
સોમ ઇત્યેવ યજ્ઞેષુ પિબન્તુ મમ બ્રાહ્મણાઃ॥
ગતિઃ પારમિકા તેષાં દિવ્યા વિષ્ણો ભવેદ્યથા
ક્ષીણસ્તત્ર ત્વમાવસ્યાં તત્ર પિણ્ડપિતૃક્રિયાઃ॥
પ્રવર્ત્તન્તે યથાન્યાયં ભવેયં સૌમ્યદર્શનઃ
અધર્મે ચ ન મે બુદ્ધિર્ભવેદ્વિષ્ણો કદાચન।
પતિત્વં ચાથ ગચ્છેયમોષધીનાં તથા કુરુ
યદિ તુષ્ટો મહાદેવ આદિમધ્યાન્ત વર્જિતઃ ॥
મમ ચૈવ પ્રિયાર્થાય એતન્મે દીયતાં વરઃ
તતઃ સોમવચઃ શ્રુત્વા તત્રૈવાન્તર્હિતોઽભવમ્ ॥
એવં તપ્તં મહાભાગે તપઃ સોમેન નિશ્ચ યાત્
પ્રાપ્તા ચ પરમા સિદ્ધિઃ સોમતીર્થેઽન્યદુર્લ્લભા ॥
સ્નાયાદ્યઃ સોમતીર્થે તુ મમ કર્મપરાયણઃ
અષ્ટમેન તુ ભક્તેન મમ કર્મવિધૌ સ્થિતઃ ॥
ફલં તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ સોમતીર્થે નરસ્ય યત
યત્ર તપ્તં તપસ્તેન સોમેન સુમહાત્મના ॥
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ એકપાદેન તિષ્ઠતા
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ તથૈવોર્દ્ધ્વમુખઃ સ્થિતઃ ॥
એવમુગ્રં તપઃ કૃત્વા કાન્તિમાનભવચ્ચ સઃ
મમાપરાધાન્મુક્તશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં પતિસ્તથા ॥
એવમેવ મહાભાગે સોમતીર્થે કૃતોદકઃ
ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ ત્રિંશદ્વર્ષશતાનિ ચ ॥
જાયતે બ્રાહ્મણઃ સુભ્રુ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
દ્રવ્યવાન્ગુણવાંશ્ચૈવ સંવિભાગી યશસ્વિનિ ॥
મદ્ભક્તશ્ચૈવ જાયેત અપરાધવિવર્જિતઃ
સ એષ બ્રાહ્મણો ભૂત્વા સંસારાદ્વિપ્રમુચ્યતે ॥
તસ્ય ચિહ્નં પ્રવક્ષ્યામિ સોમ તીર્થસ્ય સુન્દરિ
તત્તીર્થં યેન વિજ્ઞેયં મમ માર્ગાનુસારિણા ॥
વૈશાખસ્ય તુ માસસ્ય શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશી
પ્રવૃત્તે ચાન્ધકારે તુ યત્ર કશ્ચિન્ન દૃશ્યતે॥
સોમેન ચ વિના ભૂમિર્દૃશ્યતે ચન્દ્રસપ્રભા
આલોકશ્ચૈવ દૃશ્યેત સોમસ્તત્ર ન દૃશ્યતે ॥
એવં ત્વાં વચ્મિ હે ભદ્રે એષ ૩ વિસ્મયઃ પરઃ
એતચ્ચિહ્નં મહાભાગે પુણ્યે સૌકરવે મમ ॥
સૌમતીર્થે વિશાલાક્ષિ યેન મુચ્યન્તિ જન્તવઃ
અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે ॥
પ્રભાવમસ્ય ક્ષેત્રસ્ય વિસ્મયં પરમં મહત્
અકામા તુ મૃતા તીર્થે આત્મનઃ કર્મનિશ્ચયાત્ ॥
મમ ક્ષેત્રપ્રભાવેણ સૃગાલી માનુષી ભવેત્
રાજપુત્રી વિશાલાક્ષી શ્યામા સર્વાઙ્ગસુન્દરી ॥
ગુણવદ્રૂપસમ્પન્ના ચતુઃષષ્ટિકલાન્વિતા
તસ્ય પૂર્વેણ પાર્શ્વેન તીર્થં ગૃધ્રવટં સ્મૃતમ્ ॥
યત્રાકામો મૃતો ગૃધ્રો માનુષત્વમુપાગતઃ
વાક્યં નારાયણાચ્છ્રુત્વા ધરણી શુભલક્ષણા ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં વિષ્ણુભક્તસુખાવહમ્
અહો તીર્થપ્રભાવો વૈ ત્વયા પ્રોક્તો મહાન્મમ ॥
યસ્ય દેવ પ્રભાવેણ તિર્યગ્યોનિત્વમાગતૌ ॥
ગૃધ્રશ્ચૈવ સૃગાલી ચ પ્રાપ્તૌ વૈ માનુષીં તનુમ્
સ્નાનેન તત્ર તીર્થે ચ મરણાદ્વા જનાર્દન ॥
કાં ગતિં વૈ પ્રપદ્યન્તે તન્મમાચક્ષ્વ કેશવ
ચિહ્નં ચ કીદૃશં તેષાં જાયન્તે યેન તે તથા ॥
અકામાવપિ તૌ ક્ષેત્રે પ્રાપ્તૌ નુ પરમાં ગતિમ્
તતો મહીવચઃ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્ધર્મવિદાં વરઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં ધર્મકામો વસુન્ધરામ્
શૃણુ તત્ત્વેન મે ભૂમે યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
ઉભૌ તૌ કારણાદ્યસ્માત્પ્રાપ્તૌ વૈ માનુષીં ગતિમ
તસ્મિન્કાલે હ્યતિક્રાન્તે મમ કર્મવિનિશ્ચયાત્ ॥
ત્રેતાયુગે હ્યુપક્રાન્તે જ્ઞાતે ચ યુગસંસ્થિતૌ
તત્ર રાજા મહાભાગઃ સ્વધર્મકૃતનિશ્ચયઃ ॥
બ્રહ્મદત્તેતિ વિખ્યાતઃ પુરં કામ્પિલ્લમાસ્થિતઃ
તસ્ય પુત્રો મહાભાગઃ સર્વધર્મેષુ નિષ્ઠિતઃ ॥
સોમદત્તેતિ વિખ્યાતઃ કુમારઃ શુભલક્ષણઃ
પિત્રર્થે મૃગયાં યાતો મૃગલિપ્સુર્વને તદા ॥
અરણ્યે સ તદા ગત્વા વ્યાઘ્રસિંહનિષેવિતે
ન તત્ર લભતે કિઞ્ચિત્પિતૃકાર્યે નરાધિપઃ ॥
એવં હિ ભ્રમતસ્તસ્ય સૃગાલી દક્ષિણે તથા
અઙ્ગમધ્યે તુ વિદ્ધા સા સ્ફુરન્તી સર્વમઙ્ગલા ॥
તથા સા બાણસન્તપ્તા વ્યથયા ચ પરિપ્લુતા
પીત્વા સા સલિલં તત્ર વૃક્ષં શાકોટકઙ્ગતા ॥
આતપેન પરિક્લાન્તા બાણવિદ્ધાતુરા ભૃશમ્
અકામા મુઞ્ચતી પ્રાણાન્ તીર્થં સોમાત્મકં પ્રતિ ॥
એતસ્મિન્નંતરે ભદ્રે રાજપુત્રઃ ક્ષુધાર્દિતઃ
પ્રાપ્તો ગૃધ્રવટં તીર્થં વિશ્રામં તત્ર ચાકરોત્ ॥
અથ પશ્યતિ ગૃધ્રં સ વટશાખાં સમાશ્રિતમ્
એકેન સ તુ બાણેન તયા ગૃધ્રો નિપાતિતઃ ॥
સ તત્ર પતિતો ગૃધ્રો વટમૂલે યશસ્વિનિ
ગતાસુર્નષ્ટસંજ્ઞો વૈ બાણભિન્નસ્તથા હૃદિ ॥
તં દૃષ્ટ્વા પતિતં ગૃધ્રં રાજપુત્રસ્તુતોષ હ
તસ્ય ચ્છિત્વા તતઃ પક્ષૌ ગૃહીત્વા રાજનન્દનઃ ॥
બાણપક્ષાન્વિધાતું ચ સોમદત્તો ગૃહં યયૌ
સોઽપિ દીર્ઘેણ કાલેન અકામોઽપિ મૃતઃ ખગઃ ॥
જાતઃ કલિઙ્ગરાજસ્ય સુતો ગુણવિભૂષિતઃ
રૂપવાન્ પણ્ડિતશ્ચૈવ પ્રજાનંદકરઃ સદા ॥
તસ્મિન્રાજનિ નાયાસં કોઽપિ કુત્રાપિ વિંદતિ
યા સા સૃગાલી સઞ્જજ્ઞે કાંચીરાજસ્ય વૈ સુતા॥
રૂપયુક્તા ગુણવતી દક્ષા સર્વાંગસુંદરી
ચતુઃષષ્ટિકલાયુક્તા કોકિલેવ સુખસ્વરા
એવં પ્રવર્ત્તિતે તત્ર કાંચીરાજ્યે કલિઙ્ગકે ॥
હાર્દિક્યાત્સૌહૃદાત્પ્રીતિરન્યોઽન્યકુલનિશ્ચયાત્
ભૂમે મમ પ્રસાદેન સમ્બધોઽજાયત સ્વતઃ ॥
અથ દીર્ઘેણ કાલેન કાંચીરાજસુતા તથા
કલિઙ્ગરાજપુત્રેણ વિધિના તુ વિવાહિતા ॥
કાંચીરાજસ્તયોઃ પ્રીત્યા નાનારત્નાનિ ચાદદત્
ભૂષણાનિ ચ દિવ્યાનિ ગજાશ્વમહિષીઃ સ્ત્રિયઃ ॥
તતઃ કલિઙ્ગરાજોઽપિ સવધૂકં નિજં સુતમ્
આદાય સ્વગૃહં યાતસ્તેન રાજ્ઞાતિમાનિતઃ ॥
એવં ગચ્છતિ કાલે વૈ દમ્પત્યોસ્તુષ્યમાણયોઃ
અવ્યુચ્છિન્નાઽભવત્પ્રીતી રોહિણીચંદ્રયોરિવ ॥
રેમતુસ્તૌ વિહારેષુ દેવતાયતનેષુ ચ
વને ચોપવને ચૈવ યે કેચિન્નન્દનોપમાઃ ॥
ભર્ત્તારં સા ન પશ્યેચ્ચેત્કદાચિદપિ પાર્શ્વતઃ
નષ્ટં મન્યેત ચાત્માનં રાજપુત્રી યશસ્વિનિ ॥
ન ચેત્પશ્યતિ ભાર્યાં સ્વાં સોઽપિ રાજન્યનન્દનઃ
આત્માનં મન્યતે પ્રીત્યા નષ્ટપ્રાયં વસુન્ધરે ॥
દિને દિને તયોરેવં વર્દ્ધતે પ્રીતિરુત્તમા
નાન્તરં પશ્યતે કશ્ચિત્ પુરુષઃ પુણ્યકર્મણોઃ ॥
સોઽપિ બુદ્ધ્યા સુશીલેન કૃતેન ચ વસુન્ધરે
કલિંગસ્તોષયામાસ પૌરાન્જાનપદાંસ્તથા ॥
અન્તઃપુરે તુ યા નાર્યઃ કલિંગેષુ ધરે તયોઃ
તાભ્યાં સન્તોષિતાઃ સર્વાઃ શીલેન સ્વગુણૈસ્તથા॥
એવં પ્રવર્દ્ધિતા તાભ્યાં પ્રીતિઃ પૂર્વં યશસ્વિનિ
રમતે તત્ર ચાન્યોન્યં શચીવાસવયોરિવ ॥
અથ પ્રણયપૂર્વં સા કાંતં સર્વાંગસુન્દરી
વ્યજિજ્ઞપદ્રાજસુતં સૌહૃદેન યશસ્વિની ॥
કિંચિદિચ્છામિ તે વક્તું રાજપુત્ર યશોધન
મમ સ્નેહાત્પ્રિયં ચૈવ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
તતો ભાર્યાવચઃ શ્રુત્વા કલિંગસ્ય સુતઃ પ્રભુઃ
ઉવાચ મધુરં વાક્યં પદ્મપત્રનિભેક્ષણઃ ॥
યદ્વદિષ્યસિ ભદ્રે ત્વં યચ્ચ તેઽસ્તિ મનીષિતમ્
સર્વં તે કથયિષ્યામિ શપે સત્યેન સુન્દરિ ॥
સત્યં મૂલં બ્રાહ્મણાનાં વિષ્ણુઃ સત્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ
તસ્ય મૂલં તપો રાજ્ઞિ રાજ્યં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
નાહં મિથ્યા પ્રવક્ષ્યામિ કદાચિદપિ સુન્દરિ
ન મિથ્યા પૂર્વમુક્તં મે બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥
હસ્ત્યશ્વરથરત્નાનિ યાનાનિ ચ ધનાનિ ચ
અથવા પરમગ્ર્યં તુ પટ્ટબન્ધં કરોમિ તે ॥
સા ભર્તૃવચનં શ્રુત્વા કાંચીરાજસ્ય ચાત્મજા
સંગૃહ્ય ચોભૌ ચરણૌ ભર્ત્તારમિદમબ્રવીત્ ॥
ન ચૈવ રત્નાનીચ્છામિ હસ્ત્યશ્વરથમેવ ચ
પટ્ટબન્ધેન કાર્યં ચ યાવદ્ધ્રિયતિ મે ગુરુઃ ॥
એકા સ્વપિતુમિચ્છામિ મધ્યાહ્ને તુ તથાવિધે
ન ચિરં વાલ્પકાલં તુ યથા કશ્ચિન્ન પશ્યતિ ॥
શ્વશુરો યદિ વા શ્વશ્રૂર્યથૈવાન્યો નરાધિપ
સુપ્તા નૈવ ચ દ્રષ્ટવ્યા વ્રતમેતન્મુહૂર્ત્તકમ્ ॥
આત્મનો વૈ ગૃહજના યે કેચિત્સ્વજને જનાઃ
તે માં પ્રસુપ્તાં પશ્યેયુઃ કદાચિદપિ સંસ્થિતામ્ ॥
તતો ભાર્યાવચઃ શ્રુત્વા કલિઙ્ગૈશ્વર્યવર્દ્ધનઃ
બાઢમિત્યેવ તાં વાક્યં પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરે ॥
વિસ્રબ્ધા ભવ સુશ્રોણિ કલ્યાણેન યશસ્વિનિ
ન ત્વાં વૈ દ્રક્ષ્યતે કશ્ચિચ્છયનીયે મહાવ્રતામ્ ॥
એવં ગચ્છતિ કાલે તુ તયોસ્તુ તદનન્તરે
કલિઙ્ગો જરયા યુક્તો પુત્રં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ ॥
રાજ્યં દત્ત્વા વરારોહે યથાન્યાયં કુલોદ્ભવમ્
કૃત્વા નિષ્કણ્ટકં રાજ્યં દત્ત્વા પંચત્વમાગતઃ ॥
એવં પ્રભુસ્તતો રાજ્યં પિતુર્દત્તં યથોચિતમ્
એકાકી સ્વપતે તત્ર યત્ર કશ્ચિન્ન પશ્યતિ ॥
સ તુ દીર્ઘેણ કાલેન કલિઙ્ગકુલવર્દ્ધનઃ
સુતાનજનયત્પંચ આદિત્યસમતેજસઃ ॥
એવં તુ માનુષં લોકં મમ માયાપ્રમોહિતમ્
આત્મકર્મસુ સંયુક્તં ચક્રવત્પરિવર્ત્તતે ॥
જાતો જન્તુર્ભવેદ્બાલો બાલસ્તુ તરુણો ભવેત્
તરુણો મધ્યમં યાતિ પશ્ચાદ્યાતિ જરાં તતઃ ॥
બાલો વૈ યાનિ કર્માણિ કરોત્યજ્ઞાનતઃ સ્વયમ્
ન સ લિપ્યતિ પાપેન એવમેતન્ન સંશયઃ ॥
તતઃ કરિષ્યતો રાજ્યં નિષ્કણ્ટકમનામયમ્
સપ્તસપ્તતિવર્ષાણિ હ્યતીતાનિ યશસ્વિનિ ॥
અષ્ટસપ્તતિકે વર્ષે એકાન્તે તુ નરાધિપઃ
તમેવ ચિન્તયન્નર્થં મધ્યસંસ્થે દિવાકરે ॥
માધવસ્ય તુ માસસ્ય શુક્લપક્ષે તુ દ્વાદશી
બુદ્ધિઃ સમ્પદ્યતે તસ્ય પ્રિયાદર્શનલાલસા ॥
કોઽર્ચ્યસ્તત્કિં વ્રતં ચાસ્યા એષા સ્વપિતિ નિર્જને
ન સુપ્તાયા વ્રતં કિંચિદ્દૃશ્યતે ધર્મસંચયઃ ॥
ન ચ વિષ્ણુકૃતં કર્મ ન ચૈવેશ્વરચોદિતમ્
મનુના વૈ કૃતો ધર્મ એષ નૈવ ન દૃશ્યતે ॥
ન ક્વાપ્યપકૃતો ધર્મો મહાનપિ ન યોગિનામ્
ન તત્ર એષ વિદ્યેત યશ્ચરેદ્વ્રતમીદૃશમ્ ॥
બાર્હસ્પત્યેષુ ધર્મેષુ યામ્યેષુ ચ ન વિદ્યતે
ન એષ વિદ્યતે તત્ર સુપ્તા ચરતિ યદ્વ્રતમ્ ॥
ભુક્ત્વા તુ કામભોગાનિ ભુક્ત્વા તુ પિશિતોદનમ્
તામ્બૂલં રક્તવસ્ત્રં તુ સુસૂક્ષ્મે પટ્ટવાસસી ॥
સુગન્ધૈર્ભૂષિતા ગાત્રે સર્વરત્નસમાયુતા
મમ કાન્તા વિશાલાક્ષી કિમત્ર ચરતે વ્રતમ્ ॥
કુપ્યેતાપિ તુ સન્તુષ્ટા પ્રિયા મે કમલેક્ષણા
અવશ્યમેવ દ્રષ્ટવ્યા કીદૃશં ચરતિ વ્રતમ્ ॥
કિન્નરૈઃ સુપ્રલક્ષ્યેત વશીકરણમુત્તમમ્
અથ યોગીશ્વરી ભૂત્વા યત્ર ગચ્છતિ રોચતે ॥
અથવા ચાન્યસંસૃષ્ટા કામરોગેણ ચાવૃતા
એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય અસ્તં પ્રાપ્તો દિવાકરઃ ॥
સંવૃત્તા રજની સુભ્રૂઃ સર્વસાર્થસુખાવહા
તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં પ્રભાતસમયે શુભે ॥
પઠન્તિ માગધા બન્દિસૂતા વૈતાલિકાસ્તથા
શઙ્ખદુન્દુભિનાદૈશ્ચ બોધિતો વસુધાધિપઃ ॥
સર્વલોકહિતાર્થાય ઉદિતે ચ દિવાકરે
યત્તદા ચિન્તિતં પૂર્વં દ્રષ્ટુકામેન તાં પ્રિયામ્ ॥
સર્વચિન્તાં પરિત્યજ્ય સા ચિન્તા હૃદિ વર્ત્તતે
સ્નાતસ્તુ વિધિના સોઽથ ક્ષૌમાભ્યામુપસંવૃતઃ ॥
ભૂત્વા ચોત્સારયામાસ આજ્ઞાં દત્ત્વા યથોચિતમ્
વ્રતસ્થં યઃ સ્પૃશેન્માં તુ નારી પુરુષ એવ ચ ॥
ધર્મયુક્તેન દણ્ડેન મમ વધ્યો ભવેત્તુ સઃ
એવમાજ્ઞાપયિત્વા તુ કાલિઙ્ગો નૃપતિઃ કિલ ॥
ગતશ્ચ ત્વરયા ધીમાન્પ્રવિષ્ટસ્તત્ર સુવ્રતે
પર્યઙ્કસ્ય તલે તત્ર રાજા દર્શનલાલસઃ ॥
વિલોક્ય તાં વરારોહાં તતશ્ચિન્તાપરાયણામ્ ॥૩ ૪॥
તતઃ કમલપત્રાક્ષી વેદનાયાસપીડિતા ॥
રુજાર્ત્તા રુરુદે તત્ર શિરોવેદનતાડિતા
કિં મયા તુ કૃતં કર્મ પૂર્વમેવ સુદુષ્કરમ્ ॥
યેનાહમીદૃશીં પ્રાપ્તા દશાં પુણ્યપરિક્ષયાત્
ભર્ત્તા ચ માં ન જાનાતિ ક્લિશ્યમાનામનાથવત્ ॥
અથ માં કિં કથં ભર્ત્તા મન્યતે સ્વજનોઽપિ વા
કથયે કિં શયાના તુ સખીનાં શયને સ્થિતા॥
એવમત્ર ન યુજ્યેત યન્મયા પરિચિન્તિતમ્
કિંચ વાત્મનિ દુઃખસ્ય સર્વમેતચ્ચ યુજ્યતે ॥
કિંચ માં વક્ષ્યતે ભર્ત્તા કિં ચ મામિતરે જનાઃ
અન્યાયેન વ્રતં ચીર્ણં સર્વતો વિકૃતં ભવેત્ ॥
કદાચિદપિ કાલે તુ ગચ્છેત્સૌકરવં પ્રતિ
તતો બ્રૂયામિદં વાક્યં યન્મે હૃદ્યવતિષ્ઠતે ॥
તતઃ પ્રિયાવચઃ શ્રુત્વા સમુત્થાય તતો નૃપઃ
દોર્ભ્યામાલિઙ્ગ્ય વૈ ભાર્યાં વાક્યમેતદુવાચ હ ॥
કિમિદં ભાષસે ભદ્રે આત્માનં ન પ્રશંસસિ
અશોચ્યા શોચિતા યા તુ યચ્ચ નિન્દસિ ચાત્મનિ ॥
ભિષજઃ કિં ન વિદ્યન્તે અષ્ટકર્મસમાહિતાઃ
યે તુ સંસ્થાપયેયુસ્તે શિરસો વેદનાં પરામ્ ॥
ત્વયા પૂર્વં વ્રતમિષાદ્વેદના યદિ ગોપિતા
યેન વૈ ક્લિશ્યસે ભદ્રે શિરસ્ય સુખપીડિતા ॥
વાયુના કફપિત્તેન શોણિતેન કફેન વા
સન્નિપાતસ્ય દોષેણ યેનેદં પીડ્યતે શિરઃ ॥
કાલે વિકાલે કૃત્વા વૈ પિત્તોદ્રેકં યશસ્વિતિ
અશ્નાસિ પિશિતં ચાન્નં તેનેદં દૂષ્યતે શિરઃ ॥
ક્રિયતેઽત્ર શિરાવેધો રુધિરસ્રાવ એવ ચ
દીયતે ચેચ્છિરોઽભ્યઙ્ગઃ કથં તિષ્ઠતિ વેદના ॥
કિમેતદ્ગોપિતં ભદ્રે મયિ તન્ન નિવેદિતમ્
ત્વયા વ્રતમિષેણાયમાત્મા સંક્લિશ્યતે વૃથા ॥
યા ત્વં વૈ ભાષસે વાક્યં સૌકરે ગમનં પ્રતિ
તત્ર ગોપ્યં કિમસ્તીતિ યેન તે પરિવેદના ॥
તતઃ કમલપત્રાક્ષી સવ્રીડા દુઃખપીડિતા
ભર્તુર્ગૃહીત્વા ચરણૌ સા પતિં પ્રત્યભાષત ॥
પ્રસીદ મે મહારાજ નેદં પ્રષ્ટું ત્વમર્હસિ
મમ પૂર્વકથાં વીર દુષ્ટકર્માનુસારિણીમ્ ॥
તતો ભાર્યાવચઃ શ્રુત્વા કલિઙ્ગાનાં જનાધિપઃ
ઉવાચ મધુરં વાક્યં સુહિતેનાન્તરાત્મના ॥
કિમિદં ગોપ્યતે દેવિ મમાગ્રે વરવર્ણિનિ
તથ્યમેવ મહાભાગે પૃચ્છ્યમાના યશસ્વિનિ ॥
તતો ભર્તૃવચઃ શ્રુત્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના
ઉવાચ મધુરં વાક્યં કલિઙ્ગાનાં મહાધિપમ્ ॥
ભર્ત્તા ધર્મો યશો ભર્ત્તા ભર્ત્તૈવ પ્રિયમાત્મનઃ
અવશ્યમેવ તદ્વાચ્યં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છતિ ॥
તથાપિ નોત્સહે વક્તું હૃદિ યત્પરિવર્ત્તતે
તવ પીડાકરમિતિ તન્માં ન પ્રષ્ટુમર્હસિ ॥
એતદ્દુઃખં મહાભાગ હૃદિ મે પરિવર્ત્તતે
સુખે હિ વર્ત્તસે નિત્યં મહારાજોઽસિ સુન્દરઃ ॥
બહ્વ્યો મત્સદૃશા ભાર્યાસ્તિષ્ઠન્ત્યન્તઃપુરે તવ
પ્રાશ્નાસિ પિશિતાન્નં ચ પ્રાવારાન્ભૂષણાનિ ચ ॥
આચ્છાદયસિ યાનૈશ્ચ હસ્ત્યશ્વરથપૃષ્ઠગઃ
ગચ્છસ્યનારતં રાજન્ કિં સ્થિતં ચ મયા વિના ॥
આજ્ઞા ચ તેઽપ્રતિહતા ગન્ધાન્ભોગાંશ્ચ સર્વશઃ
બિભર્ષિ સ્વેચ્છયા રાજન્ન માં સંપ્રષ્ટુમર્હસિ ॥
ત્વં મે દેવો ગુરુઃ સાક્ષાદ્ભર્ત્તા યજ્ઞઃ સનાતનઃ
ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ યશઃ સ્વર્ગશ્ચ માનદ ॥
પૃષ્ટયા મે સદા વાચ્યં સર્વં સત્યં પ્રિયં તવ
પતિવ્રતાનાં સર્વાસામેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
ન સંશયે નિયોક્તવ્યઃ સુખસ્થો હિ પતિઃ સ્ત્રિયા
એતન્નિશ્ચિત્ય મે પીડાં ન પ્રષ્ટું ત્વમિહાર્હસિ ॥
તતો ભાર્યાવચઃ શ્રુત્વા કલિઙ્ગાનાં જનાધિપઃ
ઉવાચ મધુરં વાક્યં ભાર્યાપીડાભિપીડિતઃ ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે ભદ્રે શુભં વા યદિ વાશુભમ્
અવશ્યમેવ વક્તવ્યં પૃષ્ટયા પતિના ધ્રુવમ્ ॥
યાનિ ગુહ્યાન્યગુહ્યાનિ સ્ત્રિયો ધર્મપથે સ્થિતાઃ
ભર્ત્તારં ચ સમાસાદ્ય રહસ્તાં ગોપયન્તિ ન ॥
કૃત્વા સુદુષ્કરં કર્મ રાગલોભપ્રમોહિતા
યા સુગોપાયતે ગુહ્યં સતી સા નોચ્યતે બુધૈઃ ॥
એવં ચિન્ત્ય મહાભાગે બ્રૂહિ સત્યં યશસ્વિનિ
અધર્મસ્તે ન ભવિતા ગુહ્યાર્થકથને મમ ॥
તતો ભર્તૃવચઃ શ્રુત્વા સા દેવી પરમપ્રિયા
પ્રત્યુવાચ પ્રિયં વાક્યં રાજાનં ધર્મવાદિનમ્ ॥
દેવો રાજા ગુરૂ રાજા સોમો રાજેતિ પઠ્યતે
અવશ્યમેવ વક્તવ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
યદિ ગુહ્યં ન મે કાર્યં શ્રૂયતાં રાજસત્તમ
અભિષિંચસ્વ રાજ્યે સ્વે જ્યેષ્ઠં પુત્રં કુલોચિતમ્॥
એહિ નાથ મયા સાર્દ્ધં ક્ષેત્રં સૌકરવં પ્રતિ
તતો ભાર્યાવચઃ શ્રુત્વા કલિંગાનાં જનાધિપઃ ॥ ।
બાઢમિત્યેવ વાક્યેન છન્દયામાસ તાં પ્રિયામ્
દાસ્યામિ રાજ્યં પુત્રાય વચનાત્તવ સુન્દરિ॥
યથા પૂર્વં મયા લબ્ધં સ્વપિતુર્યદ્યથાક્રમમ્
ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાભાગૌ યુક્તં ચૈવ પરસ્પરમ્ ॥
રાજા ચ રાજપુત્રી ચ નિષ્ક્રાન્તૌ તદ્ગૃહાત્તતઃ
તતઃ કઞ્ચુકિનં દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચોચ્ચસ્વરેણ ચ ॥
અપસારય સર્વં વૈ જનમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ
જ્ઞાનકૌતૂહલો યોઽત્ર શીઘ્રં ગચ્છત્વિતો બહિઃ॥
તતો હલહલાશબ્દઃ પ્રવૃત્તોઽન્તઃપુરે મહાન્
.
કિમિદં કારણં વૃત્તં યેન ચોત્સારિતા વયમ્ ॥
નાજ્ઞાસ્તિ ચિન્તાલોલાનામાગતાનાં સ્વકાર્યતઃ
અશ્રોતવ્યં ભવેન્નૂનં યેન ચોત્સારિતા વયમ્ ॥
તતો ભોજ્યાન્નપાનાનિ ભુક્ત્વા રુચ્યા નૃપઃ પ્રિયાન્
સમં મહિષ્યા ચાચમ્ય ક્ષણં વિશ્રમ્ય પાર્થિવઃ ॥
અમાત્યાનાનયામાસ હ્યભિષેક્તું નિજં સુતમ્
સમ્પ્રાપ્તાન્સચિવાંસ્તત્ર રાજા વચનમબ્રવીત્ ॥
રાજધાની સંસ્ક્રિયતાં મઙ્ગલાચારપૂર્વકમ્
વૃદ્ધામાત્યમુપાસ્યાથ કલિઙ્ગો ધર્મસંહિતમ્ ॥
નીતિશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞમુવાચાવિક્લવં વચઃ
કાલ્યમિચ્છામ્યહં તાત પુત્રં રાજ્યેઽભિષેચિતુમ્ ॥
શીઘ્રં સજ્જં પ્રકુર્વન્તુ આભિષેચનિકં વિધિમ્
ભૂતમિત્યેવ તં પ્રાહુઃ સચિવાસ્તં નરાધિપમ્ ॥
અસ્માકમપિ તચ્ચૈવ રોચતે યત્પ્રભાષસે
પુત્રસ્તે રાજશાર્દૂલ સર્વલોકહિતે રતઃ ॥
પ્રજાનુરાગવાઞ્છૂરો નીતિજ્ઞસ્તુ વિચારકઃ
મનીષિતં તવ વિભો સમ્યઙ્ નો મનસઃ પ્રિયમ્ ॥
એવમુક્ત્વા ગતામાત્યાઃ સૂર્યશ્ચાસ્તમુપાગતઃ
સુખેન સા ગતા રાત્રિર્ગીતગાન્ધર્વવાદિતૈઃ ॥
બોધિતઃ સ ચ રાજા તુ સૂતમાગધબન્દિભિઃ
વેતાલિકૈશ્ચ સુશ્રોણિ સર્વમંગલપાઠકૈઃ ॥
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યામુદિતે ચ દિવાકરે
મુહૂર્ત્તં શુભમાસાદ્ય હ્યભિષિક્તઃ સુતઃ શુચિઃ ॥
એવં દત્વા તદા રાજ્યં મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાય ધર્મવિત્
ઉવાચ મધુરં વાક્યં પુત્રં પુત્રવતાં વરઃ ॥
રાજ્યસ્થેનાપિ તે પુત્ર કર્ત્તવ્યં શૃણુ તન્મમ
યદીચ્છેઃ પરમં ધર્મં પિતૄણાં તારણં તથા ॥
દાતવ્યં ન ચ હંતવ્યં હંતવ્યાઃ પારદારિકાઃ
બાલઘાતાશ્ચ હંતવ્યા હંતવ્યાઃ સ્ત્રીવિઘાતકાઃ॥।
ન લોભઃ પરભાર્યાસુ બ્રાહ્મણીષુ વિશેષતઃ
સુરૂપાં પરનારીં તુ દૃષ્ટ્વા ચક્ષુર્નિમીલયેઃ ॥
પરદ્રવ્યેષુ મા લોભઃ અન્યાયોપાર્જ્જિતેષુ ચ
ન ચિરં તિષ્ઠસિ ક્વાપિ કથંચન ન પશ્યસિ ॥
રક્ષણીયશ્ચ તે દેશઃ કુશલન્યાયસજ્જિતઃ
નિત્યોદ્યુક્તેન સ્થાતવ્યમમાત્યવચનં કુરુ ॥
અમાત્યો યદ્વચો બ્રૂયાત્તસ્ય કાર્યં વિમર્શયન્
અવશ્યમેવ કર્ત્તવ્યં શરીરપરિરક્ષણમ્ ॥
પ્રજા યેન પ્રમોદંતિ યેન તુષ્યંતિ બ્રાહ્મણાઃ
એવં તે પુત્ર કર્ત્તવ્યં મમ પ્રિયહિતૈષિણા ॥
સપ્તવ્યસનવર્ગોઽત્ર દોષો રાજ્ઞાં મહાન્ભવેત્
અર્થદૂષણકં ચૈવ ન કર્ત્તવ્યં કદાચન ॥
અમાત્યં નાપ્રિયં બ્રૂયા યમિચ્છે રાજકર્મણિ
નાહં નિવારણીયસ્તે ગમનાય પથે સ્થિતઃ ॥
એતન્મે ક્રિયતાં શીઘ્રં યદીચ્છસિ મમ પ્રિયમ્
તતઃ પિતુર્વચઃ શ્રુત્વા રાજપુત્રો યશસ્વિનિ ॥
પિતુઃ પાદૌ તુ સંગૃહ્ય કરુણં પ્રત્યુવાચ તમ્
મમ કિં તાત રાજ્યેન કોશેન ચ બલેન ચ ॥
યસ્ત્વયા રહિતસ્તાત ન શક્નોમિ વિચેષ્ટિતુમ્
અભિષેકં રાજશબ્દં મમ સંજ્ઞાપિતં ત્વયા ॥
એતન્ન બહુમન્યેઽહં વિના તાત ત્વયા હ્યહમ્
ક્રીડામેવાઽત્ર જાનામિ યેન ક્રીડન્તિ બાલકાઃ ॥
રાજ્યચિન્તાં ન જાનામિ રાજાનો યાં તુ કુર્વતે
તતઃ પુત્રવચઃ શ્રુત્વા કલિઙ્ગાનાં મહીપતિઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં સામપૂર્વં યશસ્વિનિ
યચ્ચેદં ભાષસે પુત્ર નાહં જાનામિ તદ્વચઃ ॥
પુત્ર શિક્ષાપયિષ્યન્તિ પૌરજાનપદાસ્તવ
એવં સંદિશ્ય તં તત્ર સ રાજા ધર્મશાસ્ત્રતઃ ॥
ગમનાય મતિં ચક્રે ક્ષેત્રં સૌકરવં પ્રતિ
તં પ્રયાન્તં તતો દૃષ્ટ્વા પૌરજાનપદાસ્તવ
સકલત્રસુતાઃ સર્વેઽપ્યનુયાન્તિ નરાધિપમ્
હસ્ત્યશ્વરથયાનાનિ સ્ત્રિયશ્ચાન્તઃપુરસ્થિતાઃ ॥
સંહૃષ્ટમનસઃ સર્વે અનુયાન્તિ નરાધિપમ્
અથ દીર્ઘેણ કાલેન પ્રાપ્ય સૌકરવં તદા ॥
ધનધાન્યસમૃદ્ધ્યાદિ પ્રદદૌ તત્ર માધવિ
એવં ગચ્છતિ કાલે તુ તયોસ્તત્ર વસુન્ધરે ॥
પ્રવર્ત્તમાનયોર્નિત્યં ધર્મે કર્મણિ શુદ્ધયોઃ
તતઃ સ પદ્મપત્રાક્ષઃ કલિઙ્ગાનાં જનાધિપઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં કાંચીરાજસુતાં તદા
પૂર્ણં વર્ષસહસ્રં વૈ જીવિતં મમ સુન્દરિ ॥
બ્રૂહિ તત્પરમં ગુહ્યં યન્મયા પૂર્વપૃચ્છિતમ્
તતો ભર્ત્તુર્વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય રુચિરેક્ષણા ॥
ઉભૌ તૌ ચરણૌ ગૃહ્ય રાજાનં વાક્યમબ્રવીત્
એવમેતન્મહાભાગ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥
ઉપોષ્ય તુ ત્રિરાત્રં ત્વં પશ્ચાચ્છ્રોષ્યસિ માનદ
બાઢમિત્યેવ તાં રાજા પ્રત્યુવાચ યશસ્વિનિ ॥
પદ્મપત્રવિશાલાક્ષિ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનને
યથા વદસિ સુશ્રોણિ તથૈવ મમ રોચતે ॥
દન્તકાષ્ઠં સમાદાય દ્વાદશાંગુલમાયતમ્
સ્નાત્વા સઙ્કલ્પયામાસ ત્રિરાત્રં નિયમાન્વિતૌ ॥
ઉપોષ્ય તૌ ત્રિરાત્રં તુ વિધિના નિયમાન્વિતૌ
તતઃ સ્નાતૌ શુચી ક્ષૌમે પરિધાય તુ વાસસી ॥
પ્રણમ્ય ભૂષિતૌ વિષ્ણું દમ્પતી તદનન્તરમ્
તતઃ સા સુન્દરી ભૂષાં સમુત્તાર્ય શુભેક્ષણા॥
મહ્યં નિવેદયામાસ પ્રોવાચ ચ જનેશ્વરમ્
એહ્યેહિ નાથ ગચ્છાવઃ પશ્ય ગોપ્યં મનીષિતમ્॥
તતો હસ્તે પતિં ગૃહ્ય ઉદ્વાહ ઇવ સુન્દરી
ઉવાચ મધુરં વાક્યં કલિંગાધિપતિં તથા॥
સૃગાલી પૂર્વમેવાહં તિર્ય્યગ્યોનિવ્યવસ્થિતા
વિદ્ધાસ્મિ સોમદત્તેન બાણેન મૃગલિપ્સુના॥
એતં શિરસિ મે રાજન્પશ્ય બાણં સુસંસ્કૃતમ્
યસ્ય દોષેણ મેઽપ્યેષ રુજા શિરસિ સંસ્થિતા॥
કાંચીરાજકુલે જન્મ પિત્રા દત્તા તવ પ્રિયા
ક્ષેત્રપ્રભાવાન્મે સૈષા જાતા સિદ્ધિર્નમોઽસ્તુ તે॥
સ તતઃ પદ્મપત્રાક્ષઃ કલિઙ્ગાનાં જનાધિપઃ
શ્રુત્વા રાજા પ્રિયાં વાક્યં પ્રત્યુવાચ સ્મૃતિઙ્ગતઃ॥
અહં ગૃધ્રો મહાભાગે તેનૈવ વનચારિણા
સોમદત્તેન બાણેન એકેનૈવ નિપાતિતઃ॥
તતો જાતોઽસ્મ્યહં ભદ્રે કલિંગાનાં જનાધિપઃ
જાતોઽસ્મિ પરમા વ્યુષ્ટિઃ પ્રાપ્તં રાજ્યં મયા મહત્॥
સિદ્ધિર્લબ્ધા વરારોહે મયા સર્વાંગસુન્દરિ
અકામપતિતેનાપિ પશ્ય ક્ષેત્રસ્ય વૈ ફલમ્॥
યે ચ ભાગવતશ્રેષ્ઠા યે ચ નારાયણપ્રિયાઃ
પૌરજાનપદાઃ સર્વે શ્રુત્વા તુ તદનન્તરમ્॥
લાભાલાભૌ પરિત્યજ્ય સર્વકર્માણ્યકારયન્
તત્રૈવ મરણં પ્રાપુઃ સર્વસંગવિવર્જિતાઃ॥
શ્વેતદ્વીપં તતઃ પ્રાપ્તાઃ સર્વ એવ ચતુર્ભુજાઃ
સર્વે શઙ્ખધરાશ્ચૈવ સર્વે ચાયુધસંયુતાઃ।.
તાઃ સ્ત્રિયશ્ચ વરારોહે સ્તુતિમાન્યા મહૌજસઃ
શ્વેતદ્વીપે પ્રમોદન્તે સર્વભોગસમન્વિતાઃ॥
એવં તે કથિતં ભૂમે વ્યુષ્ટિઃ સૌકરવે મહત્
અકામપતિતાશ્ચૈવ શ્વેતદ્વીપમુપાગતાઃ॥
ય એતેન વિધાનેન વાસં તીર્થે તુ કારયેત્
મરણં ચ વિશાલાક્ષિ શ્વેતદ્વીપં ચ ગચ્છતિ॥
અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે
સ્નાનાદાખોટકે તીર્થે યત્ફલં સમુપાશ્નુતે॥
દશવર્ષસહસ્રાણિ દશવર્ષશતાનિ ચ
નન્દનં સમવાશ્રિત્ય મોદન્તે ચૈવ સર્વદા॥
તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટો જાયતે વિપુલે કુલે
મદ્ભક્તશ્ચૈવ જાયેત એવમેતન્ન સંશયઃ॥
પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ સ્નાતો ગૃધ્રવટે નરઃ
યત્ફલં સમવાપ્નોતિ સ્નાનમાત્રકૃતોદકઃ॥
નવવર્ષસહસ્રાણિ નવવર્ષશતાનિ ચ
ઇન્દ્રલોકં સમાસાદ્ય મોદતે નિર્જરૈઃ સહ॥
ઇન્દ્રલોકાત્પરિભ્રષ્ટો મમ તીર્થપ્રભાવતઃ
સર્વસઙ્ગં પરિત્યજ્ય મદ્ભક્તશ્ચૈવ જાયતે॥
એતત્તે કથિતં ભદ્રે સ્નાનમાત્રસ્ય યત્ફલમ્
યત્ત્વયા પૃચ્છિતં પૂર્વં સર્વસંસારમોક્ષણમ્॥
તતો નારાયણાચ્છ્રુત્વા પૃથિવી સંશિતવ્રતા
ઉવાચ મધુરં વાક્યં લોકનાથં જનાર્દનમ્॥
કેન કર્મવિપાકેન તીર્થં પુનરવાપ્યતે
સ્નાનં વા મરણં દેવ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુ દેવિ મહાભાગે પૂર્વધર્મકૃતો નરાઃ
કેનચિત્કર્મદોષેણ તિર્યગ્યોનિમવાપ્ય હિ ॥
જન્માન્તરાર્જિતૈઃ પુણ્યૈસ્તીર્થસ્નાન જપાદિભિઃ
મહાદાનૈશ્ચ લભ્યેત તીર્થે પઞ્ચત્વમર્ચ્ચકૈઃ ॥
જન્માન્તરકૃતં કર્મ યત્સ્વલ્પમપિ વા બહુ
તત્કદાચિત્ફલત્યેવ ન તસ્ય પરિસંક્ષયઃ ॥
કદાચિદ્વાસહાયો વૈ પુણ્યતીર્થાદિદર્શનાત્
દુર્બલં પ્રબલમ્ભૂત્વા પ્રબલં દુર્બલમ્ભવેત્ ॥
પાપાન્તરં સમાસાદ્ય ગહના કર્મણો ગતિઃ
યદલ્પમિવ દૃશ્યેત તન્મહત્ત્વાય કલ્પતે ॥
અત એવ મનુષ્યત્વં પ્રાપ્તં રાજત્વમેવ ચ
સૃગાલી ચૈવ ગૃધ્રશ્ચ તીર્થસ્યૈવ પ્રભાવતઃ ॥
મરણાદેવ સમ્પ્રાપ્ય ક્ષીણપાપૌ સ્મૃતિં પુનઃ
શ્વેતદ્વીપં તતઃ પ્રાપ્તૌ જાનીહિ ત્વં વસુન્ધરે ॥
પુનરન્યત્પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ વસુન્ધરે
તીર્થં વૈવસ્વતં નામ યત્રાર્કસ્તપ્તવાંસ્તપઃ ॥
કદાચિત્પુત્રકામેન માર્ત્તણ્ડેન મહત્તપઃ
કૃતં ચાન્દ્રાયણં તત્ર દશવર્ષસહસ્રકમ્ ॥
તતઃ સપ્તસહસ્રાણિ વાયુભક્ષસ્તુ સંસ્થિતઃ
તતસ્તુષ્ટોઽસ્મ્યહં ભદ્રે સૂર્યસ્ય સુમહૌજસઃ ॥
વરેણ છન્દયામાસ આદિત્યં તદનન્તરમ્
વિવસ્વન્તં મહાભાગં મમ કર્મપરાયણમ્ ॥
વરં વરય ભદ્રં તે યસ્તે મનસિ વર્ત્તતે
તતો મમવચઃ શ્રુત્વા કશ્યપસ્ય સુતો બલી ॥
મધુરં સ્વરમાદાય પ્રત્યુવાચ મહદ્વચઃ
યદિ દેવ પ્રસન્નોઽસિ અયં મે દીયતાં વરઃ ॥
પુત્રમિચ્છામ્યહં દેવ પ્રસાદાત્તે સુરેશ્વર
।
વિવસ્વદ્વચનં શ્રુત્વા તુષ્ટોઽહં તસ્ય સુન્દરિ ॥
તસ્ય શુદ્ધેન મનસા પ્રોક્તવાનસ્મિ સુન્દરિ
યમશ્ચ યમુના ચૈવ મિથુનં જનયિષ્યતઃ ॥
એવં તસ્ય વરં દત્ત્વા આદિત્યસ્ય વસુન્ધરે
આત્મયોગપ્રભાવેણ તત્રૈવાન્તર્હિતોઽભવમ્ ॥
આદિત્યોઽપિ ગતો ભદ્રે વેશ્મ સ્વં ચ મહાધનમ્
પુણ્યં સૌકરવે કૃત્વા સુદુષ્કરતરં મહત્ ॥
અષ્ટમેન તુ ભક્તેન યસ્તુ સ્નાતિ વસુન્ધરે
દશવર્ષસહસ્રાણિ સૂર્યલોકે મહીયતે ॥
અથવા તત્ર સુશ્રોણિ મ્રિયતે પુણ્યવાન્નરઃ
યમલોકં ન ગચ્છેત્તુ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
એતત્તે કથિતં ભદ્રે સ્નાનસ્ય મરણસ્ય ચ
ફલં ચૈવ યથાવૃત્તં તીર્થે સૌકરવે મમ ॥
આખ્યાનાનાં મહાખ્યાનં ક્રિયાણાં ચ મહાક્રિયા
એષ જપ્યઃ પ્રમાણં ચ સન્ધ્યોપાસનમેવ ચ ॥
એષ તેજશ્ચ મન્ત્રશ્ચ સર્વભાગવતપ્રિયમ્
પિશુનાય ન દાતવ્યં મૂર્ખે ભાગવતે ન તુ ॥
ન ચ વૈશ્યાય શૂદ્રાય યેન જાનન્તિ માં પરમ્
પણ્ડિતાનાં સભામધ્યે યે ચ ભાગવતા ભુવિ ॥
મઠે બ્રાહ્મણમધ્યે તુ યે ચ વેદવિદાં વરાઃ
દીક્ષિતાય ચ દાતવ્યં યે ચ શાસ્ત્રાણિ જાનતે ॥
એતત્તે કથિતં ભદ્રે પુણ્યં સૌકરવે મહત્
ય એતત્પઠતે સુભ્રુ કલ્ય ઉત્થાય માનવઃ ॥
તેન દ્વાદશવર્ષાણિ ચિન્તિતોઽહં ન સંશયઃ
ન સ જાયેત ગર્ભેષુ મુક્તિમાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્ ॥
યઃ પઠેદકેમધ્યાયં તારયેત્સ કુલાન્દશ
ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે તીર્થમાહાત્મ્યે સૌકરવે ગૃધ્રજમ્બૂકાખ્યાને આદિત્યવરપ્રદાનાદિકં નામ સપ્તત્રિંશદધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: varāhapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0