વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 125

અથ માયાચક્રમ્ ॥
સૂત ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા ષડૃતુકર્માણિ પૃથિવી સંશિતવ્રતા ॥
તતો નારાયણં ભૂયઃ પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરા

મઙ્ગલ્યાશ્ચ પવિત્રાશ્ચ યે ત્વયા સમુદાહૃતાઃ ॥
મમ લોકેષુ વિખ્યાતા મનઃ પ્રહ્લાદયન્તિ તે

શ્રુત્વા ત્વેતાનિ કર્માણિ ત્વન્મુખોક્તાનિ માધવ ॥
જાતાસ્મિ નિર્મલા દેવ શશાઙ્ક ઇવ શારદઃ

એતન્મે પરમં ગુહ્યં પરં કૌતૂહલં તથા ॥
મમ ચૈવ હિતાર્થાય ત્વં વિષ્ણો વક્તુમર્હસિ

યામેનાં ભાષસે દેવ મમ માયેતિ નિત્યશઃ ॥
કા માયા કીદૃશી વિષ્ણો કિં વા માયેતિ ચોચ્યતે

જ્ઞાતુમિચ્છામિ માયાર્થં રહસ્યં પરમુત્તમમ્ ॥
તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્માયાકરણ્ડકઃ

પ્રત્યુવાચ તદા વાક્યં પ્રહસ્ય તુ વસુન્ધરામ્ ॥
ભૂમે મા પૃચ્છ માયાં મે યન્માં પૃચ્છસિ સાદરમ્

વૃથા ક્લેશં કિમર્થં ત્વં પ્રાપ્સ્યતે યદ્વિલોકનાત્ ॥
અદ્યાપિ માં ન જાનન્તિ રુદ્રેન્દ્રાઃ સપિતામહાઃ

મમ માયાં વિશાલાક્ષિ કિં પુનસ્ત્વં વસુન્ધરે॥
પર્જન્યો વર્ષતે યત્ર તજ્જલેન પ્રપૂર્યતે

દેશો નિર્જલતાં યાતિ એષા માયા મમ પ્રિયે।
સોમો યત્ક્ષીયતે પક્ષે પક્ષે વાપિ ચ વર્દ્ધતે

અમાયાં ન સ દૃશ્યેત માયેયં મમ તત્ત્વતઃ॥
હેમન્તે સલિલં કૂપે ઉષ્ણં ભવતિ સુન્દરિ

ભવેચ્ચ શીતલં ગ્રીષ્મે માયેયં મમ તત્ત્વતઃ॥
પશ્ચિમાં દિશમાસ્થાય યદસ્તં યાતિ ભાસ્કરઃ

ઉદેતિ પૂર્વતઃ પ્રાતર્માયેયં મમ સુન્દરિ॥
શોણિતં ચૈવ શુક્રં ચ ઉભે ચ પ્રાણિસંસ્થિતે

ગર્ભે ચ જાયતે જન્તુર્માયેયં મમ સુન્દરિ।
જીવઃ પ્રવિશ્ય ગર્ભં તુ સુખદુઃખે ચ વિન્દતિ

જાતશ્ચ વિસ્મરેત્સર્વમેષા માયા મમોત્તમા ॥
આત્મકર્માશ્રિતો જીવો નષ્ટસંજ્ઞો ગતસ્પૃહઃ

કર્મણા નીયતેઽન્યત્ર માયૈષા મમ ચોત્તમા ॥
શુક્રશોણિતસંયોગાજ્જાયતે મમ જન્તવઃ

અઙ્ગુલ્યશ્ચરણૌ ચૈવ ભુજૌ શીર્ષં કટિસ્તથા ॥
પૃષ્ઠં તથોદરં ચૈવ દન્તૌષ્ઠપુટનાસિકમ્

કર્ણૌ નેત્રે કપાલૌ ચ લલાટં જિહ્વયા સહ॥
એતયા માયયા યુક્તા જાયન્તે યદિ જન્તવઃ

તસ્યૈવ જીર્યતે ભુક્તમગ્નિના પીતમેવ ચ॥
અધશ્ચ સ્રવતે જન્તુરેષા માયા મમોત્તમા

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પંચમ॥
અન્નાત્પ્રવર્ત્તતે જન્તુરેષા માયા મમ પ્રિયા

સર્વર્તુષુ નિજાકારઃ સ્થાવરે જઙ્ગમે તથા ॥
તત્ત્વં ન જ્ઞાયતે તસ્ય માયૈષા મમ સુન્દરિ

આપો દિવ્યાસ્તથા ભૌમા આપો યેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
નદ્યો વૃદ્ધિં પ્રયાન્ત્યત્ર માયૈષા મમ સુન્દરિ

વૃષ્ટૌ બહૂદકાઃ સર્વે પલ્વલાનિ સરાંસિ ચ ॥
ગ્રીષ્મે સર્વાણિ શુષ્યન્તિ એતન્માયાબલં મમ

હિમવચ્છિખરાન્મુક્તા નામ્ના મન્દાકિની નદી ॥
ગાં ગતા સા ભવેદ્ગઙ્ગા માયૈષા મમ કીર્ત્તિતા

મેઘા વહન્તિ સલિલમુદ્ધૃત્ય લવણાર્ણવાત્ ॥
વર્ષન્તિ મધુરં લોકે એતન્માયાબલં મમ

રોગાર્તા જન્તવઃ કેચિદ્ભક્ષયન્તિ મહૌષધમ્ ॥
તસ્ય વીર્યં સમાશ્રિત્ય માયાં તુ વિસૃજામ્યહમ્

ઔષધે દીયમાનેઽપિ જન્તુઃ પંચત્વમેતિ યત્ ॥
નિર્વીર્યમૌષધં કૃત્વા કાલો ભૂત્વા હરામ્યહમ્

પ્રથમં જાયતે ગર્ભઃ પશ્ચાત્સંજાયતે પુમાન્ ॥
જાયતે મધ્યમં રૂપં તતોઽપિ જરયા યુતઃ

તત ઇન્દ્રિયનાશશ્ચ એતન્માયાબલં મમ ॥
યદ્ભૂમૌ વિહિતં બીજં તસ્માત્તજ્જાયતેઽઙ્કુરમ્

પુનશ્ચ પત્રાદિયુતમેતન્માયાબલં મમ ॥
એકબીજાત્પ્રકીર્ણાદ્વૈ જાયન્તે તાનિ ભૂરિશઃ

તત્રામૃતં વિસૃજામિ માયાયોગેન ભૂરિશઃ ॥
લોક એવં વિજાનાતિ ગરુડો વહતેઽચ્યુતમ્

ભૂત્વા વેગેન ગરુડો વહામ્યાત્માનમાત્મના ॥
યા એતા દેવતાઃ સર્વા યજ્ઞભાગેન તોષિતાઃ

માયામેતામહં કૃત્વા તોષયામિ દિવૌકસઃ ॥
લોકાઃ સર્વે વિજાનન્તિ દેવા નિત્યં મખાશિનઃ

માયામેતામહં કૃત્વા યક્ષ્યામિ ત્રિદિવૌકસઃ ॥
સર્વોઽપિ ભજતે લોકે યષ્ટારં ચ બૃહસ્પતિમ્

માયામાઙ્ગિરસીં કૃત્વા યાજયામિ દિવૌકસઃ ॥
સર્વે લોકા વિજાનન્તિ વરુણઃ પાતિ સાગરમ્

માયાં તુ વારુણીં કૃત્વા રક્ષામિ ચ મહાર્ણવમ્ ॥
સર્વે લોકા વિજાનન્તિ કુબેરોઽયં ધનેશ્વરઃ

કુબેરમાયામાદાય અહં રક્ષામિ તદ્ધનમ્ ॥
એવં લોકા વિજાનન્તિ વૃત્રઃ શક્રેણ સૂદિતઃ

શાક્રીં માયાં સમાસ્થાય મયા વૃત્રો નિષૂદિતઃ ॥
એવં લોકા વિજાનન્તિ આદિત્યશ્ચ ધ્રુવો મહાન્

મેરું માયામયં કૃત્વા વહામ્યાદિત્યમેવ ચ ॥
એવમાભાષતે લોકો જલં વા નશ્યતેઽખિલમ્

વડવામુખમાસ્થાય પિબામિ તદહં જલમ્ ॥
વાયું માયામયં કૃત્વા મેઘેષુ વિસૃજામ્યહમ્

યદીદં ભાષતે લોકઃ કુત્રૈતત્તિષ્ઠતે જલમ્ ॥
દેવા અપિ ન જાનન્તિ અમૃતં કુત્ર તિષ્ઠતિ

મમ માયાનિયોગેન તિષ્ઠતિ હ્યૌષધં વને ॥
લોકો હ્યેવં વિજાનાતિ રાજા પાલયતે પ્રજાઃ

રાજમાયામહં કૃત્વા પાલયામિ વસુન્ધરામ્ ॥
યે તુ વૈ દ્વાદશાદિત્યા ઉદેષ્યન્તિ યુગક્ષયે

પ્રવિશ્ય તાનહં ભૂમે માયાં લોકે સૃજામ્યહમ્ ॥
સૂર્યશ્ચ ચાંશુના ભૂમે સદા લોકેષુ પચ્યતે

માયામંશુમયીં કૃત્વા પૂરયામ્યખિલં જગત્ ॥
વર્ષન્તે યત્ર સંવર્ત્તા ધારૈર્મુસલસન્નિભૈઃ

માયાં સાંવર્ત્તકીં ગૃહ્ય પૂરયામ્યખિલં જગત્ ॥
યત્સ્વપામિ વરારોહે શેષસ્યોપરિ ધારિણિ

અનન્તમાયયા ચાહં ધારયામિ સ્વપામિ ચ ॥
વરાહમાયામાદાય ભૂમે જાનાસિ કિં ન વૈ

દેવા યત્ર નિલીયન્તે સા માયા મમ કીર્ત્તિતા ॥
ત્વં ચાપિ વૈષ્ણવીં માયાં કૃત્વા જાનાસિ કિં ન તત્

ધારિતાસિ ચ સુશ્રોણિ વારાન્ સપ્તદશૈવ તુ ॥
માયા તુ મમ દેવીયં કૃત્વા હ્યેકાર્ણવાં મહીમ્

મમ્ માયાબલં હ્યેતદ્યેન તિષ્ઠામ્યહં જલે ॥
પ્રજાપતિં ચ રુદ્રં ચ સૃજામિ ચ વહામિ ચ

તેઽપિ માયાં ન જાનન્તિ મમ માયાવિમોહિતાઃ ॥
અથો પિતૃગણાશ્ચાપિ ય એતે સૂર્યવર્ચ્ચસઃ

માયાં પિતૃમયીં હ્યેતાં ગૃહ્ણામીતિ ચ તત્ત્વતઃ ॥
કિન્તુ ત્વયૈવ સુશ્રોણિ અન્યચ્ચ શૃણુ સુન્દરિ

ઋષિર્માયાનુસારેણ સ્ત્રિયા યોનિં પ્રવેશિતઃ ॥
તતો વિષ્ણોર્વચઃ શ્રુત્વા શ્રોતુકામા વસુન્ધરા

કરાભ્યામઞ્જલિં કૃત્વા વાક્યમેતત્તદબ્રવીત્ ॥
કિં તેન ઋષિમુખ્યેન કૃતં કર્મ સુદુષ્કરમ્

સ્ત્રીત્વં ચૈવ પુનઃ પ્રાપ્તં સ્ત્રીયોનિં ચૈવ પ્રાપિતઃ ॥
એતન્મે સર્વમાખ્યાહિ પરં કૌતૂહલં મમ

તસ્ય બ્રાહ્મણમુખ્યસ્ય સ્ત્રીત્વે યત્કર્મ પાપકમ્॥
તતો મહ્યા વચઃ શ્રુત્વા હૃષ્ટતુષ્ટમના હરિઃ

મધુરં વાક્યમાદાય પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્ ॥
શૃણુ તત્ત્વેન મે દેવિ ધર્માખ્યાને ચ સુન્દરિ

માયા મમ વિશાલાક્ષિ રોહિણી લોમહર્ષિણી ॥
માયાયા મમ યોગેન સોમશર્મા ચ કર્શિતઃ

ગતો ગતીરનેકાશ્ચ ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ ॥
બ્રાહ્મણત્વં પુનઃ પ્રાપ્તો મમ માયાપ્રચોદિતઃ

યથા બ્રાહ્મણમુખ્યેન પ્રાપ્તા સ્ત્રીયોનિરેવ ચ ॥
ન તસ્ય વિકૃતં કર્મ અપરાધો ન વિદ્યતે

મમૈવારાધનપરો મમ કર્મપરાયણઃ ॥
નિત્યં ચિન્તયતે ભૂમે મમ મૂર્તિં મનોરમામ્

અયં દીર્ઘેણ કાલેન તસ્ય તુષ્ટોઽસ્મિ સુન્દરિ ॥
તપસા કર્મણા ભક્ત્યા અનન્યમનસા સ્તુતઃ

તતસ્તસ્ય મયા દેવિ દત્ત્વા દર્શનમુત્તમમ્ ॥
વરેણ છન્દિતો વિપ્ર તપસ્તુષ્ટોઽસ્મિ તે દ્વિજ

વરં વરય ભદ્રં તે તવ યદ્ધૃદિ વર્ત્તતે ॥
રત્નાનિ કાંચનં ગાવસ્તથા રાજ્યમકણ્ટકમ્

અથવેચ્છસિ તં સ્વર્ગં યત્ર સૌખ્યં વરાઙ્ગનાઃ ॥
ધનરત્નં સમૃદ્ધં હિ હેમભાણ્ડવિભૂષિતમ્

યત્ર સર્વા દિવ્યરૂપા ભવન્ત્યપ્સરસઃ પરાઃ॥
દદામિ તે વરં વિપ્ર યાવત્તે ચિત્તચિન્તિતમ્॥
તતો મમ વચઃ શ્રુત્વા સ ચ બ્રાહ્મણપુંગવઃ ॥
શિરસા પતિતો ભૂમૌ મામુવાચ પ્રિયં વચઃ

અથ નો કુપ્યસે દેવ વરં સમનુયાચતે ॥
યત્ત્વયા ભાષિતં દેવ મમ દેયં યદૃચ્છયા

ન ચાહં કાંચનં ગાવો ન ચ સ્ત્રીરાજ્યમેવ ચ ॥
સ્વર્ગં વાપ્સરસો વાપિ ઐશ્વર્યં ન મનોહરમ્

તથા સ્વર્ગસહસ્રાણામેકં ચાપિ ન રોચતે॥
જ્ઞાતુમિચ્છામિ તે માયાં યયા ક્રીડસિ માધવ

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સમયા તત્ર ભાષિતઃ ॥
કિં માયયા તે વિપ્રેન્દ્ર અકાર્યં પૃચ્છસે દ્વિજ

દેવા અપિ ન જાનન્તિ વિષ્ણુમાયાવિમોહિતાઃ॥
તતો મમ વચઃ શ્રુત્વા સ ચ બ્રાહ્મણપુંગવઃ

ઉવાચ મધુરં વાક્યં માયયા ચ પ્રચોદિતઃ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ કર્મણા તપસાઽથવા

તવ દેવ પ્રસાદેન મમૈવં દીયતાં વરઃ ॥
તતસ્તુ સ મયા પ્રોક્તસ્તપસ્વી બ્રાહ્મણસ્તથા

ગચ્છ કુબ્જામ્રકે ગઙ્ગાસ્નાતો માયાં તુ ગચ્છસિ॥
મમૈવ વચનં શ્રુત્વા કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણમ્॥
કુબ્જામ્રકે દેવિ વિપ્રો મમ માયાભિલાષુકઃ ॥
તતઃ કુણ્ડી ત્રિદણ્ડી ચ માત્રાભાણ્ડં ચ યત્નતઃ

સ્થાપયિત્વા યથાન્યાયં તીર્થમારાધયદ્યથા॥
તતો હ્યવતરદ્ગઙ્ગાં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

અવગાહ્ય તતો ગઙ્ગાં સર્વગાત્રે ચ ક્લેદિતે ॥
તાવન્નિષાદસદને તત્સ્ત્રીગર્ભે ગતોઽભવત્

હૃદયેઽચિન્તયત્તત્ર ગર્ભક્લેશેન પીડિતઃ ॥
અહો કષ્ટં મયા કિંસ્વિત્કર્મ વા દુષ્કૃતં કૃતમ્

યોઽહં નિષાદગર્ભેઽસ્મિન્વસામિ નરકેષુ ચ ॥
ધિક્ તપો ધિક્ચ મે કર્મ ધિક્ફલં ધિક્ ચ જીવિતમ્

યોઽહં નિષાદગર્ભેઽસ્મિન્પીડાસ્તિ મલસંકુલે ॥
અસ્થ્નાં ત્રિશતસઙ્કીર્ણે નવદ્વારાભિસંવૃતે

પુરીષમૂત્રસઙ્કીર્ણે માંસશોણિતકર્દ્દમે॥
દુર્ગન્ધે દુઃસહે ચૈવ વાતિકશ્લેષ્મપત્તિકે

બહુરોગસમાકીર્ણે બહુદુઃખતમાકુલે ॥
અલં કિં તેન ચોક્તેન દુઃખાન્યનુભવામિ ચ

કુતો વિષ્ણુઃ કુતો વાહં કુતો ગઙ્ગાજલાનિ ચ ॥
ગર્ભસંસારનિષ્ક્રાન્તઃ પશ્ચાદાપ્યામિ તાં ક્રિયામ્

એવં ચિન્તયમાનસ્તુ શીઘ્રં ગર્ભાદ્વિનિઃસૃતઃ ॥
ભૂમ્યાં તુ પતતસ્તસ્ય નષ્ટં યત્પૂર્વચિન્તિતમ્

અજાયત તતઃ કન્યા નિષાદસ્ય ગૃહે તદા ॥
ધનધાન્યસમૃદ્ધસ્ય બ્રાહ્મણો વર્ત્તતે સ ચ

ન ચ સંજ્ઞાયતે કિંચિદ્વિષ્ણુમાયાવિમોહિતા॥
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય કૃતોદ્વાહા યશસ્વિની

પુત્રાન્દુહિતરશ્ચૈવ જનયામાસ માયયા ॥
ભક્ષ્યાભક્ષ્યં ચ ખાદેત પેયાપેયં ચ તત્પિબેત્

જીવાનિ ચૈવ સતતં ઘાતિતાનિ તતસ્તતઃ ॥
કાર્યાકાર્યં ન જાનીતે વાચ્યાવાચ્યં તથેતિ ચ

ગમ્યાગમ્યં ન જાનાતિ માયાજાલેન મોહિતઃ ॥
પંચાશદ્વર્ષકે કાલે મયા ખ્યાતઃ સ બ્રાહ્મણઃ

ઘટં ગૃહીત્વા વિડ્લિપ્તવસ્ત્રક્ષાલનકારણાત્ ॥
તીરે નિઃક્ષિપ્ય વસ્ત્રં સ ઘટં ચ વિનિધાય હિ

સ્નાતું ગઙ્ગાજલે સ્થિત્વા વિગાહયતિ જાહ્નવીમ્ ॥
પ્રસ્વેદઘર્મસન્તપ્તઃ સ શિરઃસ્નાનમીહતે

જાતસ્તપોધનસ્તત્ર દણ્ડી કુણ્ડીધરઃ પુનઃ ॥
યત્ર પશ્યતિ વિપ્રોઽસૌ માત્રાં કુણ્ડીં ત્રિદણ્ડકમ્

વસ્ત્રાદિ દર્શિતં ચૈવ યત્ર સંસ્થાપિતં પુરા ॥
તત્તેન સર્વં સન્દૃષ્ટં જાતે જ્ઞાને તુ પૂર્વવત્

વિપ્રેણ જ્ઞાતુકામેન વિષ્ણુમાયાં યથા પુરા ॥
તત ઉત્તરતસ્તત્ર ગઙ્ગાયાં તુ તપોધનઃ

વાસો ગૃહ્ણાતિ સવ્રીડો યોગં ચ પરિચિન્તયન્॥
ઉપવિશ્ય ચ ગઙ્ગાયાઃ પુલિને સમબાલુકે

તતો વિન્દતિ ચાત્માનં તપસા યત્તદા કૃતમ્ ॥
મયા કિં કર્મ પાપેન કૃતં નિન્દ્યં સુદુષ્કરમ્

એવં નિન્દતિ ચાત્માનં ધિક્કુર્વન્ સાધુદૂષિતમ્ ॥
આચારો વા પરિભ્રષ્ટો યેનાહં પ્રાપિતસ્ત્વિમામ્

નિષાદસ્ય કુલે જાતો ભક્ષ્યાભક્ષ્યાશ્ચ ભક્ષિતાઃ ॥
જીવાશ્ચ ઘાતિતાઃ સર્વે જલસ્થલદિવૌકસઃ

પેયાપેયં ચ મે પીતં વિક્રીતાશ્ચાપ્યવિક્રેયાઃ ॥
અગમ્યાગમનં ચૈવ વાચ્યાવાચ્યં ન રક્ષિતમ્

વેશ્મન્યભોજ્યભોજ્યં ચ ભુક્તં ચૈવ ન સંશયઃ ॥
પુત્રા દુહિતરશ્ચૈવ નિષાદાજ્જનિતા મયા

તતઃ કિંચાપરાધં વા કેન વા તદ્વિચિન્તયે ॥
યેનાહં પ્રાપિતો હ્યેનાં નૈષાદીમીદૃશીં દશામ્

એતસ્મિન્નંતરે ભૂમે નિષાદઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ॥
પુત્રૈઃ પરિવૃતસ્તત્ર માયાતીર્થમુપાગતઃ

તતો મૃગયતે ભાર્યાં ભક્તિયુક્તાં શુભેક્ષણામ્ ॥
પરિપૃચ્છતિ ચૈકૈકં તપ્યમાનં તપોધનમ્

ક્વ ગતાસિ પ્રિયેઽસ્માકં ત્યક્ત્વા પુત્રાન્ ગૃહે ચ મામ્ ॥
બાલા દુહિતા રોદિતિ ક્ષુધાર્ત્તાસ્તનપાયિની

કિં નુ પશ્યથ ભાર્યાં મે ગઙ્ગાતીરમુપાગતા ॥
ઘટમાદાય હસ્તેન આગતા જલકારણાત્

તત્રૈવ ચ નરાઃ સર્વે માયાતીર્થમુપાગતાઃ ॥
પશ્યંતેઽત્ર પરિવ્રાજં કુમ્ભં ચૈવ યથાસ્થિતમ્

તતો દુઃખેન સંતપ્તઃ અપશ્યંશ્ચ સ્વકાં પ્રિયામ્ ॥
દૃષ્ટ્વા પટં ચ કુમ્ભં ચ કરુણં પર્યવેદયેત્॥૧ ૦૮॥
ઇદં વાસશ્ચ કુમ્ભશ્ચ નદીકૂલે ચ તિષ્ઠતિ ॥
ન ચાપિ દૃશ્યતે ભાર્યા મમ ગઙ્ગામુપાગતા

અથ કેનાપિ ગ્રાહેણ સ્નાયમાના તપસ્વિની ॥
ગૃહીતા તોયમધ્યે તુ જિહ્વાલોડેન ચાબલા

ન ચાપ્રિયં મયાઽસ્યુક્તા કદાચિદપિ વાચકમ્ ॥
સ્વપ્નેઽપિ નોક્તપૂર્વાસિ કદાચિદપિ ચાપ્રિયમ્

અથવાપિ પિશાચેન ભક્ષિતા ભૂતરાક્ષસૈઃ ॥
આકૃષ્ટા કિં નુ રોગેણ ગઙ્ગાતીરં સમાશ્રિતા

કિં કૃતં દુષ્કૃતં પૂર્વં મયા કર્મ સુસઙ્કટમ્ ॥
યેન મત્પુરતો ભાર્યાપ્યદૃષ્ટા વિગતિં ગતા

એહિ મે સુભગે કાન્તે મમ ચિત્તાનુવર્ત્તિનિ ॥
પશ્યૈતાન્બાલકાન્ ભીતાન્ ક્લિશ્યમાનાનિતસ્તતઃ

માં પશ્ય ત્વં વરારોહે ત્રીન્પુત્રાનતિબાલકાન્ ॥
ચતસ્રો દુહિતૄઃ પશ્ય સર્વાશ્ચ મમ માનદે

મમ પુત્રા રુદન્ત્યેતે બાલકાસ્તવ લાલસા ॥
નિત્યં ચ દારિકા રક્ષ મમ દુષ્કૃતકારિણઃ

કામં માં ક્ષુધિતં ચૈવ જ્ઞાસ્યસે ત્વં પિપાસિતમ્ ॥
એવમુક્તા ચ કલ્યાણિ મમ મુક્ત્યા વ્યવસ્થિતા

એવં વિલપમાનસ્ય નિષાદસ્ય ત્વિતસ્તતઃ ॥
સવ્રીડં ભાષતે વિપ્રો નિષાદં ગચ્છ નાસ્તિ સા

સુખં યોગં ચ તે નીત્વા સા ગતા હ્યનિવૃત્તયે ॥
તં રુદન્તં તથા દૃષ્ટ્વા કારુણ્યેન પરિપ્લુતઃ

નિષાદં ભાષતે તત્ર ગચ્છ કિં પરિક્લિશ્યસે ॥
બાલાંસ્તાન્પરિરક્ષસ્વ આહારૈર્વિવિધૈરપિ

એતે ન ત્યજનીયાસ્તે કદાચિદપિ પુત્રકાઃ ॥
પરિવ્રાજ વચઃ શ્રુત્વા નિષાદસ્તસ્ય સન્નિધૌ

ઉવાચ મધુરં વાક્યં દુઃખશોકપરિપ્લુતઃ ॥
અહો મુનિવરશ્રેષ્ઠ અહો ધર્મભૃતાં વર

સાન્ત્વિતોઽસ્મિ ત્વયા વિપ્ર વચનૈર્મધુરાક્ષરૈઃ

નિષદાસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ મુનિઃ સંશિતવ્રતઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં દુઃખશોકપરિપ્લુતઃ

મા રોદીર્વચ્મિ ભદ્રં તે તવાહં સા પ્રિયાઽભવત્ ॥
ગઙ્ગાતીરં સમાસાદ્ય મુનિર્જાતોઽસ્મહં તથા

પરિવ્રાજવચઃ શ્રુત્વા નિષાદો વિગતજ્વરઃ ॥
શ્લક્ષ્ણં વચનમાદાય પ્રત્યુવાચ દ્વિજોત્તમમ્

કિમિદં ભાષસે વિપ્ર અવ્યક્તં યત્કદાચન ॥
ન ભાવં વા યદ્ધટિતં સ્ત્રિયઃ પુંસ્ત્વં સદૈવ હિ

નિષાદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણો દુઃખમૂર્ચ્છિતઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં ગઙ્ગાતીરે ચ ધીવરમ્

શીઘ્રં ગચ્છ સ્વકં દેશમેતાન્ ગૃહ્ય સ્વબાલકાન્ ॥
સર્વેષાં ચ યથાસંખ્યં સ્નેહઃ કર્ત્તવ્ય એવ ચ

સ તેન ચોદિતો હ્યેવં નિષાદો નાવગચ્છતિ ॥
મધુરં સ્વરમાદાય પ્રત્યુવાચ દ્વિજોત્તમમ્

કિં ત્વયા દુષ્કૃતં કર્મ કૃતં પૂર્વં પુરાતનમ્ ॥
મમ યદ્ભાષસે ચૈવ સ્ત્રીત્વં પ્રાપ્તોઽસિ તત્કથમ્

કેન દોષેણ પ્રાપ્તસ્ત્વં સ્ત્રીત્વં ભૂત્વા પુમાન્ પુનઃ ॥
પુંસ્ત્વં ચૈવ કથં પ્રાપ્ત એતદાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ ઋષિઃ સંશિતવ્રતઃ ॥
ઉવાચ મધુરં વાક્યં માયાતીર્થજલેચરમ્

નિષાદ શૃણુ તત્ત્વેન મત્કથાં ચ પ્રજલ્પતઃ ॥
ન મયા દુષ્કૃતં કિંચિત્કૃતં કુત્રાપિ તત્ત્વતઃ

એકભક્તં મયાચારે અભક્ષ્યં ચૈવ વર્જિતમ્ ॥
સ મયારાધિતો દેવો લોકનાથો જનાર્દનઃ ॥
કર્મભિર્બહુભિશ્ચૈવ મયા દર્શનકાઙ્ક્ષિણા

અથ દીર્ઘેણ કાલેન મયા દૃષ્ટો જનાર્દ્દનઃ ॥
વરેણ છન્દયામાસ બહુધા માયયા તતઃ

મયા નાભીપ્સિતસ્તસ્માદ્દીયમાનો વરસ્તતઃ॥
માયાં મે દર્શય વિભો વિષ્ણો પ્રણતવત્સલ

તતો માં ભાષતે વિષ્ણુર્માયાં દૃષ્ટ્વા હ્યલં દ્વિજ ॥
મયા પુનઃ પુનશ્ચોક્તો મમ પ્રીત્યા પ્રદર્શય

તતોઽહં તેન ચાપ્યુક્તસ્તર્હિ દ્રક્ષત્યલં ભવાન્ ॥
ગચ્છ કુબ્જામ્રકે ગઙ્ગાં સ્નાત્વેત્યંતર્હિતોઽભવત્

અહં માયાપ્રલોભેન ગઙ્ગાતીરમુપાગતઃ ॥
દણ્ડં કુણ્ડીં ચ વસ્ત્રં ચ તીરે સંસ્થાપ્ય યત્નનઃ ॥
તતઃ સ્નાનવિધાનેન નિમગ્નસ્તજ્જલેઽમલે

ન તત્ર કિંચિજ્જાનામિ કિમિદં કિં પ્રવર્ત્તતે ॥
નિષાદીગર્ભસમ્ભૂતસ્તવ પત્ન્યભવં તતઃ

કેનચિત્કારણેનાત્ર પ્રવિષ્ટો જાહ્નવીજલે ॥
સ્નાત્વાઽપશ્યં પૂર્વવચ્ચ તાવજ્જાતો ઋષિસ્ત્વહમ્

નિષાદ પશ્ય કુણ્ડીં ચ માત્રાં વસ્ત્રં યથા પુરા ॥
પંચાશદ્વર્ષદેશીયો જાતોઽસ્મિ ત્વદ્ગૃહે વસન્ ॥
દણ્ડવસ્ત્રાદિ યત્કિંચિન્ન જીર્ણં ગઙ્ગયા હૃતમ્

એવં તેન તતશ્ચોક્તા નિષાદોઽદૃશ્યતાં ગતઃ ॥
યે ચ તે બાલકાસ્તત્ર તેષાં કશ્ચિન્ન દૃશ્યતે

સ તતો બ્રાહ્મણો દેવિ તપસ્તપતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
ઊર્ધ્વશ્વાસોર્દ્ધબાહુશ્ચ વાયુભક્ષપરાયણઃ

તસ્ય પ્રતિષ્ઠમાનસ્ય અપરાહ્ણં તુ જાયતે ॥
તતઃ પ્રમુચ્યતે તોયં દેવિ કૃત્વા યથોચિતમ્

કર્મણ્યાનિ ચ પુષ્પાણિ આહૃત્ય શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં વીરાસનમુપાગતઃ

વૃતસ્તુ બ્રાહ્મણૈર્મુખ્યૈર્ગઙ્ગાસ્નાનેષુ વૈ દ્વિજઃ ॥
ઊચુસ્તતો દ્વિજાસ્તત્ર તપસ્વિનમનિંદિતમ્

પૂર્વાહ્ણે સ્થાપયિત્વાત્ર માત્રાં કુણ્ડીં ત્રિદણ્ડકમ્ ॥
ઇતો ગતોઽસિ બ્રહ્મેન્દ્ર સ્થાપયિત્વા તુ ધીવરાન્ ॥
વિસ્મૃતં કિં ત્વયા સ્થાનં કથં શીઘ્રં ન ચાગતઃ

તતો વિપ્રવચઃ શ્રુત્વા તૂષ્ણીમાસીન્મુનિસ્તદા ॥
બ્રાહ્મણાનુગતં સ્થાનમાત્મનાત્માનુસંસ્થિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ સ ચ બ્રાહ્મણપુંગવઃ ॥
અદ્ય પંચાશદ્વર્ષાણિ અમાવાસ્યાદ્ય ચૈવ હિ

કથમેતાવતઙ્કાલં મામૂચુર્બ્રાહ્મણાશ્ચ કિમ્ ॥
પૂર્વાહ્ને સ્થાપયિત્વા ત્વં સ્વાં માત્રાં ચાપરાહ્ણિકે ॥
કથં કાલેઽનુસમ્પ્રાપ્તઃ કિમેતદિતિ ભાષતે

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ બ્રાહ્મણાય તતો મયા ॥
દર્શયિત્વા નિજં રૂપં તમવોચમિદં ધરે

કિમિદં ભ્રાંતરૂપોઽસિ કિં વા ત્વં દૃષ્ટવાનસિ ॥
પશ્યામિ ત્વાં વ્યગ્રમિવ સાવધાનો ભવ સ્વયમ્

એવમુક્તઃ સ તુ મયા ભૂમૌ કૃત્વા શિરઃ સ્વકમ્ ॥
ઉવાચ દુઃખિતો દીનો નિઃશ્વસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ

અહો દેવ દ્વિજા એતે માં વદન્તિ જગદ્ગુરો॥
પૂર્વાહ્ણે સ્થાપયિત્વા ત્વં વસ્ત્રં દણ્ડકમણ્ડલૂ ॥
આગતોઽસ્યપરાહ્ને કિં સ્થલં વિસ્મૃતવાનસિ

અહં વ્યાધસ્ય વૈ ભૂત્વા ભાર્યા ચ વ્યાધયોનિજા ॥
પંચાશદ્વર્ષપર્યંતં તત્ર સ્થિત્વા તતઃ કિલ

તસ્માચ્ચૈવ ત્રયઃ પુત્રાસ્તિસ્રશ્ચાપિ ચ કન્યકાઃ ॥
જાતાન્યેવમપત્યાનિ દુષ્ટકર્મકૃતસ્તથા

સ્નાતું કદાચિદ્ગઙ્ગાયાં ગતોઽહં તીરભૂમિગઃ ॥
સ્થાપયિત્વાદ્ય સ્વં વસ્ત્રં મગ્નઃ સ્નાસ્યન્ જલેઽમલે॥
ઉન્મજ્ય સ્વયં પુનશ્ચૈવ પ્રાપ્તો રૂપં મુનિસ્તુતમ્

કિં મયા વિકૃતં કર્મ સેવમાનેન માધવ ॥
તપશ્ચ તપ્યમાનેન કિં મયા વિકૃતં કૃતમ્

ભક્ષિતં કિમકર્મણ્યં સેવમાનેન ચાચ્યુત ॥
વ્યભિચારશ્ચ મે તત્ર કો જાતસ્તુ તવાર્ચ્ચને

એતદાચક્ષ તત્ત્વેન યેનાહં નરકં ગતઃ॥
એતચ્ચિન્તાવ્યાકુલોઽહં નિબોધ ભગવન્મમ

માયાલુબ્ધેન હિ મયા પૂર્વં વિજ્ઞાપિતો હ્યસિ ॥
નાન્યત્સ્મરામિ પાપં ચ નરકે યેન પાતિતઃ

તતસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કારુણ્યપરિદેવિતમ્ ॥
ઉક્તવાનસ્મિ તં વિપ્રં દુઃખસંતપ્તમાનસમ્

મા દુઃખં કુરુ વિપ્રેન્દ્ર આત્મદોષસમુદ્ભવમ્ ॥
વિકર્મ ન કૃતં કિંચિદપિ મે વિપ્ર પૂજને ॥
યેન દુઃખમનુપ્રાપ્તં તિર્યગ્યોનિં ચ વૈ ગતઃ

ઉક્તમેવ મયા પૂર્વં શૃણુ બ્રાહ્મણપુઙ્ગવ ॥
વરાન્ વરય ભો બ્રહ્મન્ ત્વં માયાં વૃતવાનસિ

દદામિ દિવ્યભોગાન્વૈ ભૌમાન્વાપિ તવેપ્સિતમ્ ॥
તાંસ્તુ નેચ્છસિ માયાયા દર્શનં વૃતવાનસિ

દૃષ્ટા તુ વૈષ્ણવી માયા યા ત્વયા બ્રાહ્મણેપ્સિતા ॥
ન ગતો દિવસશ્રેષ્ઠ નાપરાહ્ણેઽપિ કુત્રચિત્ ॥
વર્ષાણિ ચૈવ પંચાશાન્નિષાદસ્ય ગૃહેઽપિ ન

અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ દ્વિજોત્તમ ॥
યા એષા વૈષ્ણવી માયા ત્વયા બ્રાહ્મણ ઈપ્સિતા

ત્વયા ન તત્કૃતં કિંચિચ્છુભં વાશુભમેવ વા ॥
સર્વં માયામયં તત્ર વિસ્મયાત્પરિતપ્યસે

યત્ત્વયા દુષ્કૃતં કર્મ વ્યભિચારશ્ચ તત્ર વૈ ॥
અર્ચ્ચનં ચ ન તે ભ્રષ્ટં તપશ્ચૈવ ન નાશિતમ્

ભવાન્તરે કૃતં યચ્ચ યેનેદં પ્રાપ્તવાન્મહત્ ॥
દુઃખં તચ્ચ તવાખ્યાસ્યે શૃણુ બ્રાહ્મણસત્તમ

મમ ભક્તા દ્વિજાઃ શુદ્ધા યત્ત્વયા નાભિવાદિતાઃ ॥
તત્પાપાદીદૃશો ભોગસ્તવ જાતો હિ દુઃખદઃ

યે ચ ભાગવતાઃ શુદ્ધાસ્તે નૂનં મમ મૂર્ત્તયઃ ॥
તાન્વિપ્રાન્યે નમસ્યન્તિ તે મામેવ નમસ્યતે ॥
વિદિતોઽસ્મીહ વિપ્રેન્દ્ર તૈરહં નાત્ર સંશયઃ

મમ દર્શનકામા યે તે મે ભક્તા દ્વિજાસ્તથા ॥
શુદ્ધા ભાગવતાઃ પૂજ્યા દ્રષ્ટવ્યાઃ સર્વદા નૃભિઃ

વિશેષેણ કલૌ બ્રહ્મન્દ્વિજરૂપો હ્યવસ્થિતઃ ॥
તસ્માદ્બ્રાહ્મણભક્તા યે તે મદ્ભક્તા ન સંશયઃ

યો માં પ્રાપ્તમિહેચ્છેત યસ્યાવાચ્યં ન વિદ્યતે ॥
અનન્યમાનસો ભૂત્વા મદ્ભક્તેષુ નિયોજયેત્

ગચ્છ બ્રાહ્મણ સિદ્ધોઽસિ યદા પ્રાણાન્વિમોક્ષ્યસિ ॥
તદાઽઽગન્તાઽસિ મત્સ્થાનં શ્વેતદ્વીપં ન સશંયઃ

એવમુક્ત્વા વરારોહે તત્રૈવાન્તર્હિતોઽભવમ્ ॥
સોઽપિ દ્વિજસ્તનું ત્યક્ત્વા માયાતીર્થે યશસ્વિનિ ॥
કૃત્વા સુદુષ્કરં કર્મ શ્વેતદ્વીપમુપાગતઃ

ધન્વી તૂણી શરી ખડ્ગી માયાબલપરાક્રમઃ ॥
માં ચ પશ્યતિ વૈ નિત્યં માયાબલસુસંસ્થિતમ્

માયયા કિં તવ ધરે ન માયાં જ્ઞાતુમર્હસિ॥
મમ માયાં ન જાનન્તિ દેવદાનવરાક્ષસાઃ

એતત્તે કથિતં ભૂમે માયાખ્યાનં મહૌજસમ્ ॥
માયાચક્રમિતિ ખ્યાતં સર્વપુણ્યસુખાવહમ્

આખ્યાનાનાં મહાખ્યાનં તપસાં ચ પરન્તપઃ ॥
પુણ્યાનાં પરમં પુણ્યં ગતીનાં ચ પરા ગતિઃ

નિત્યં પઠેદ્યો ભક્તેષુ અભક્તેષુ ન કીર્તયેત્ ॥
મા પઠેન્નીચમધ્યેષુ મા પઠેચ્છાસ્ત્રદૂષકે

અગ્રતઃ પૃચ્છતા શૂદ્રમદ્ભક્તેષુ તથાગ્રતઃ ॥
પઠતે શોભતે વિપ્રો ન તુ યે શાસ્ત્રદૂષકાઃ

કલ્યમુત્થાય યો ભૂમે પઠતે ચ દૃઢવ્રતઃ ॥
તેન દ્વાદશ વર્ષાણિ મમાગ્રે પઠિતં ભવેત્

અથ પૂર્ણેન કાલેન પુમાન્પંચત્વમાગતઃ ॥
મદ્ભક્તો જાયતે દેવિ વિયોનિં ન ચ ગચ્છતિ

ય એવં શૃણુયાન્નિત્યં મહાખ્યાનં વસુન્ધરે ॥
ન સ જાયેત મન્દાત્મા વિયોનિં નૈવ ગચ્છતિ

એતત્તે કથિતં ભદ્રે ત્વયા યત્પૂર્વમીપ્સિતમ્ ॥
મુચ્યમાના વરારોહે કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે માયાચક્રં નામ પંચવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ