વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 124

અથ ઋતૂપસ્કરમ્ ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
ફાલ્ગુનસ્ય તુ માસસ્ય શુક્લપક્ષસ્ય દ્વાદશીમ્ ॥
ગૃહ્ય વાસન્તિકાન્ પુષ્પાન્સુગન્ધા યે ક્રમાગતાઃ

શ્વેતં પાણ્ડુરકં ચૈવ સુગન્ધં શોભનં બહુ ॥
વિધિના મન્ત્રયુક્તેન સુપ્રીતેનાન્તરાત્મના

તત એવં વિધિં કૃત્વા સર્વં ભાગવતં શુચિઃ ॥
યસ્તુ જાનાતિ કર્માણિ સર્વં મન્ત્રવિનિશ્ચિતઃ

તદાહરતિ કર્માણિ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
વિધિના મન્ત્રપૂતેન કુર્યાચ્છાન્તમનોઽમલઃ

નમો નારાયણેત્યુક્ત્વા ઇમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ॥
મન્ત્રઃ –
નમોસ્તુ દેવદેવેશ શઙ્ખચક્રગદાધર॥
નમોઽસ્તુ તે લોકનાથ પ્રવીરાય નમોઽસ્તુ તે

સપુષ્પિતસ્યેહ વસન્તકાલે વનસ્પતેર્ગર્ન્ધરસપ્રયુક્તાઃ ॥
પશ્યંશ્ચ માં પુષ્પિતપાદપેન્દ્રં વસન્તકાલે સમુપાગતે ચ

યશ્ચૈતેન વિધાનેન કુર્યાન્માસે તુ ફાલ્ગુને ॥
ન સ ગચ્છતિ સંસારં મમ લોકાય ગચ્છતિ

યત્તુ પૃચ્છસિ સુશ્રોણિ માસે વૈશાખ ઉત્તમે ॥
શુક્લપક્ષે તુ દ્વાદશ્યાં યત્ફલં તચ્છૃણુષ્વ મે

પુષ્પિતેષુ ચ શાલેષુ તથાન્યેષુ દ્રુમેષુ ચ ॥
ગૃહીત્વા શાલપુષ્પાણિ મમ કર્મણિ સંસ્થિતાઃ

કૃત્વા તુ મમ કર્માણિ શુભાનિ તરુણાનિ ચ ॥
પૂજ્ય ભાગવતાન્સર્વાન્ સ્થાપયિત્વા તતોઽગ્રતઃ

ઋષયઃ સ્તુવન્તિ મન્ત્રેણ વેદોક્તેન ચ માધવિ ॥
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ગીતનૃત્યૈઃ સવાદિતૈઃ

સ્તુવન્તિ દેવલોકાશ્ચ પુરાણં પુરુષોત્તમમ્ ॥
સિદ્ધાવિદ્યાધરા યક્ષાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ

સ્તુવન્તિ દેવં ભૂતાનાં સર્વલોકસ્ય ચેશ્વરમ્ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ ચ મરુદ્ગણાઃ

સ્તુવન્તિ દેવદેવેશં યુગાનાં સંક્ષયેઽક્ષયમ્ ॥
તતો વાયુશ્ચ વિશ્વે ચ અશ્વિનૌ ચ સમન્વિતાઃ

સ્તુવન્તિ કેશવં દેવમાદિકાલમયં પ્રભુમ્ ॥
તતો બ્રહ્મા ચ સોમશ્ચ શક્રશ્ચાગ્નિસમન્વિતઃ ॥
સ્તુવન્તિ નાથં ભૂતાનાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્

નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ અસિતો દેવલસ્તથા ॥
પુલહશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચ ભૃગુશ્ચાઙ્ગિર એવ ચ

એતે ચાન્યે ચ બહવો મિત્રાવસુપરાવસૂ ॥
સ્તુવંતિ નાથં ભૂતાનાં યોગિનાં યોગમુત્તમમ્

શ્રુત્વા તુ પ્રતિનિર્ઘોષં દેવાનાં તુ મહૌજસામ્ ॥
તતો નારાયણો દેવઃ પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્

કિમયં શ્રૂયતે શબ્દો બ્રહ્મઘોષેણ સંયુતઃ ॥
દેવાનાં ચ મહાભાગે મહાશબ્દોઽત્ર શ્રૂયતે

તતઃ કમલપત્રાક્ષી સર્વરૂપગુણાન્વિતા ॥
વરાહરૂપિણં દેવં પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરા

દેવાઃ કાંક્ષન્તિ તે દેવ વારાહીં રૂપસંસ્થિતિમ્ ॥
ત્વન્નિયોગનિયુક્તાશ્ચ તદર્થં લોકભાવન

તતો નારાયણો દેવઃ પૃથિવીં પ્રત્યુવાચ હ॥
અહં જાનામિ તાન્દેવિ માર્ગમાણાનુપસ્થિતાન્

દિવ્યં વર્ષસહસ્રં વૈ ધારિતાસિ વસુન્ધરે ॥
મયા લીલાયમાનેન એકદંષ્ટ્રાગ્રકેણ વૈ

ઇહાગચ્છામિ ભદ્રં તે દ્રષ્ટુકામા દિવૌકસઃ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સ્કન્દેન્દ્રૌ સપિતામહાઃ

એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા માધવસ્ય વસુન્ધરા॥
શિરસ્યઞ્જલિમાધાય તતસ્તુ ચરણેઽપતત્

વારાહં પુરુષં દેવં વિજ્ઞાપયતિ સા ધરા ॥
ઉદ્ધૃતાસિ ત્વયા દેવ રસાતલગતા હ્યહમ્

શરણં ત્વાં પ્રપન્નાહં ત્વદ્ભક્તા ત્વં ગતિઃ પ્રભુઃ ॥
કિં કર્મ કર્મણા કેન કિં વા જન્મપરાયણમ્

કથં વા તુષ્યસે દેવ પૂજ્યસે કેન કર્મણા ॥
તવાહં કર્ત્તુમિચ્છામિ યચ્ચ મુખ્યં સુખાવહમ્

ન ચ મેઽસ્તિ વ્યથા કાચિત્તવ કર્મણિ નિત્યશઃ ॥
ન ગ્લાનિર્ન જરા કાચિન્ન જન્મમરણે તથા

સર્વે સુરાસુરા લોકાઃ સરુદ્રેન્દ્રપિતામહાઃ ॥
ક્વેષ્ટં નિવાસં કુર્વન્તિ એકૈકં ચ યશોધર

કાનિ કર્માણિ કુર્વન્તિ યે ત્વાં પશ્યન્તિ માધવ ॥
કિમાહારાઃ કિમાચારાસ્ત્વાં પશ્યન્તીહ માધવ

બ્રાહ્મણસ્ય ચ કિં કર્મ ક્ષત્રિયસ્ય ચ કિં ભવેત્ ॥
વૈશ્યઃ કિં કુરુતે કર્મ શૂદ્રઃ કિં કર્મ કારયેત્

યોગો વૈ પ્રાપ્યતે કેન તપો વા કેન નિશ્ચિતમ્ ॥
કિં ચાત્ર ફલમાપ્નોતિ તવ કર્મપરાયણઃ

કિં ચ દુઃખનિવાસં વા ભોજનં પાનકં તથા ॥
કિં ચ કર્મ પ્રયોક્તવ્યં તવ ભક્તૈશ્ચ માધવ

પ્રાપણં કીદૃશં ચાપિ કાસુ દિક્ષુ તથા પ્રભો ॥
કથં યોનિં ન ગચ્છેત વિયોનિં ન ચ ગચ્છતિ

તિર્યગ્યોનિં ન ગચ્છેત કર્મણા કેન કેશવ ॥
તન્મમાચક્ષ્વ સકલં યેન ચૈવ સુખં ભવેત્

જરા વા કેન ગચ્છેત જન્મ વા કેન ગચ્છતિ ॥
ગર્ભવાસં ન ગચ્છેત કર્મણા કેન વાઽચ્યુત

સંસારસ્ય ન ગચ્છેત કેન કર્મપ્રભાવતઃ ॥
ઇત્યુક્તો ભગવાંસ્તત્ર પ્રત્યુવાચ વસુન્ધરામ્

શૃણ્વન્તુ મે ભાગવતા યે ચ મોક્ષે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
તાન્મન્ત્રાન્કીર્ત્તયિષ્યામિ યૈસ્તોષં યાતિ નિત્યશઃ

મન્ત્રઃ –
માસેષુ સર્વેષુ ચ મુખ્યભૂતસ્ત્વં માધવો માધવમાસ એવ ॥
પશ્યેદ્દેવં તં તુ વસન્તકાલે ઉપાગતં ગન્ધરસપ્રયુક્ત્યા॥
નિત્યં ચ યજ્ઞેષુ તથેજ્યતે યો નારાયણઃ સપ્તલોકેષુ વીરઃ

એવં ગ્રીષ્મે વિધિં ચૈવ કુર્યાત્સર્વં મમોક્તિતઃ॥
ઇમમુચ્ચારયેન્મન્ત્રં સર્વભાગવતપ્રિયમ્

માસેષુ સર્વેષ્વપિ મુખ્યભૂતો માસો ભવાન્ગ્રીષ્મ એકઃ પ્રપન્નઃ ॥
પશ્યેદ્ભવન્તં વર્ત્તમાનં ચ ગ્રીષ્મે તેનૈવ સર્વં દુઃખમેતુ પ્રશાન્તિમ્

એવં ગ્રીષ્મે વરારોહે મમ ચૈવાર્ચ્ચનં કુરુ ॥
ન જન્મમરણં યેન મમ લોકે ગતિર્ભવેત્

યાવન્તઃ પુષ્પિતાઃ શાલાઃ પૃથ્વ્યાં યાવત્સુગંધકાઃ ॥
અર્ચ્ચિતઃ સ ભવેત્સર્વૈઃ કૃતો યેન હ્યયં વિધિ

એવં વર્ષાસ્વપિ ધરે મમ કર્મ ચ કારયેત્ ॥
નિષ્કલા ભવતો બુદ્ધિઃ સંસારે ચ ન જાયતે

અન્યચ્ચ તે પ્રવક્ષ્યામિ કર્મ સંસારમોક્ષણમ્ ॥
કદમ્બમુકુલાશ્ચૈવ સરલાર્જ્જુનપાદપાઃ

એતેષાં સુમનોભિશ્ચ પૂજનીયો મહાદરાત્ ॥
મમ સંસ્થાપનં કૃત્વા વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
નમો નારાયણાયેતિ ઇમં મન્ત્રમુદાહરેત્

પશ્યન્તિ યે ધ્યાનપરા ઘનાભં ત્વામાશ્રિતાઃ પૂજ્યમાનં મહિમ્ના ॥
નિદ્રાં ભવાન્ ભજતાં લોકનાથ વર્ષાસ્વિમં પશ્યતુ મેઘવર્ણમ્

આષાઢમાસે દ્વાદશ્યાં સર્વશાન્તિકરં શુભમ્॥
ય એતેન વિધાનેન મમ કર્મ તુ કારયેત્

સ મર્ત્યો ન પ્રણશ્યેત સંસારેઽસ્મિન્ યુગેયુગે ॥
એતત્તે કથિતં દેવિ ઋતૂનાં કર્મ ચોત્તમમ્

તરંતિ યેન સંસારં નરાઃ કર્મપરાયણાઃ ॥
એતદ્ગુહ્યં મહાભાગે દેવાઃ કેઽપિ ન જાનતે

મુક્ત્વા નારાયણં દેવં વારાહં રૂપમાસ્થિતમ્ ॥
નાદીક્ષિતાય દાતવ્યં મૂર્ખાય પિશુનાય ચ

કુશિષ્યાય ન દાતવ્યં યે ચ શાસ્ત્રાર્થદૂષકાઃ ॥
ન પઠેદ્ગોઘ્નમધ્યે વૈ ન પઠેચ્છઠમધ્યતઃ

ધનધર્મક્ષયસ્તેષાં પઠનાદાશુ જાયતે ॥
પઠેદ્ભાગવતાનાં ચ યે ચ ધર્મેણ દીક્ષિતાઃ

એતત્તે કથિતં ભદ્રે પૂર્વં યત્પૃષ્ટવત્યસિ ॥
કાર્ત્સ્ન્યેન કથિતં હ્યેતત્કિમન્યત્પરિપૃચ્છ સિ

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે ભગવચ્છાસ્ત્રે ઋતૂપસ્કરણં નામ ચતુર્વિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ