વરાહ પુરાણ · અધ્યાય 112

અથોભયતોમુખીગોદાનહેમકુમ્ભદાનપુરાણપ્રશંસાઃ ॥
હોતોવાચ ॥
અતઃ પરં મહારાજ શૃણૂભયમુખીં તતઃ ॥
વિધાનં તદ્વરારોહે ધરણ્યા કથિતં પુરા

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તવ પુણ્યફલં મહત્ ॥
ધરણ્યુવાચ ॥
યા ત્વયા કપિલા પ્રોક્તા પૂર્વમુત્પાદિતા પ્રભો

હોમધેનુઃ સદા પુણ્યા સા જ્ઞેયા કતિલક્ષણા ॥
કિયત્યઃ કપિલાઃ પ્રોક્તાઃ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા

પ્રસૂયમાના દાનેન કિં પુણ્યં સ્યાચ્ચ માધવ ॥
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ જગદ્ગુરો

શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
શૃણુષ્વ દેવિ તત્ત્વેન પવિત્રં પાપનાશનમ્ ॥
યચ્છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

કપિલા હ્યગ્નિહોત્રાર્થે યજ્ઞાર્થે ચ વરાનને ॥
ઉદ્ધૃત્ય સર્વતેજોભિર્બ્રહ્મણા નિર્મિતા પુરા

પવિત્રાણાં પવિત્રં ચ મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ॥
પુણ્યાનાં પરમં પુણ્યં કપિલા ચ વસુન્ધરે

તપસસ્તપ એવાગ્ર્યં વ્રતાનાં વ્રતમુત્તમમ્ ॥
દાનાનામુત્તમં દાનં નિધીનાં હ્યેતદક્ષયમ્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ ગુહ્યાન્યાયતનાનિ ચ ॥
પવિત્રાણિ ચ પુણ્યાનિ સર્વલોકેષુ સુન્દરિ

હોતવ્યાન્યગ્નિહોત્રાણિ સાયં પ્રાતર્દ્વિજાતિભિઃ ॥
કપિલાયા ઘૃતેનેહ દધ્ના ક્ષીરેણ વા પુનઃ

જુહ્વતે હ્યગ્નિહોત્રાણિ મન્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈઃ સદા ॥
પૂજયન્નતિથીંશ્ચૈવ પરાં ભક્તિમુપાગતાઃ

તે યાન્ત્યાદિત્યવર્ણૈશ્ચ વિમાનૈર્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
સૂર્ય મણ્ડલમધ્યાત્તુ બ્રહ્મણા નિર્મિતા પુરા

કપિલા યા પિઙ્ગલાક્ષી સૂર્યસૌખ્યપ્રદાયિની ॥
સિદ્ધિબુદ્ધિપ્રદા ધેનુઃ કપિલાનન્તરૂપિણી

પૂર્વોક્તા યાસ્તુ કપિલાઃ સર્વલક્ષણલક્ષિતાઃ ॥
સર્વા હ્યેતા મહાભાગાસ્તારયન્તિ ન સંશયઃ

સંગમેષુ પ્રશસ્તાશ્ચ સર્વપાપવિનાશનાઃ ॥
અગ્નિપુચ્છા અગ્નિમુખી અગ્નિલોમાનલપ્રભા

તથાગ્નાયી તથા દેવી સુવર્ણાખ્યા પ્રવર્તતે ॥
ગૃહીત્વા કપિલાં શૂદ્રાત્કામતઃ સદૃશઃ પિબેત્

પતિતૈઃ સ હિ વિજ્ઞેયશ્ચાણ્ડાલસદૃશોઽધમઃ ॥
તસ્માન્ન પ્રતિગૃહ્ણીયાચ્છ્રૂદ્રાદ્વિપ્રઃ પ્રતિગ્રહમ્

દૂરાત્તે પરિહર્ત્તવ્યાઃ શ્વભિસ્તુલ્યા ઇવાધ્વરે ॥
પર્વકાલે હિ સર્વે વૈ વર્જિતાઃ પિતૃદૈવતૈઃ

અસમ્ભાષ્યાઃ પ્રતિગ્રાહ્યા શૂદ્રાસ્તે પાપકર્મણઃ ॥
પિબન્તિ યાવત્ કપિલાં તાવત્તેષાં પિતામહઃ

ભૂમેર્મલં સમશ્નન્તિ જાયન્તે વિડ્ભુજશ્ચિરમ્ ॥
તાસાં ક્ષીરં ઘૃતં વાપિ નવનીતમથાપિ વા

ઉપજીવન્તિ યે શૂદ્રાસ્તેષાં ગતિમતઃ શૃણુ ॥
કપિલાજીવિનઃ શૂદ્રાઃ ક્રૂરા ગચ્છન્તિ રૌરવમ્

રૌરવે તુ મહારૌદ્રે વર્ષકોટિશતં ધરે ॥
તતો વિમુક્તાઃ કાલેન શુનો યોનિં વ્રજન્તિ હિ

શુનો યોન્યા વિમુક્તાસ્તુ વિષ્ઠાભુક્કૃમયસ્તતઃ ॥
વિષ્ઠાસ્થાનેષુ પાપિષ્ઠઃ સુદુર્ગન્ધિષુ નિત્યશઃ

ભૂયોભૂયો જાયમાનસ્તથોત્તારં ન વિન્દતિ ॥
બ્રાહ્મણશ્ચૈવ યો વિદ્વાન્કુર્યાત્તેષાં પ્રતિગ્રહમ્

તતઃ પ્રભૃત્યમેધ્યાન્તઃ પિતરસ્તસ્ય શેરતે ॥
ન તં વિપ્રં તુ સમ્ભાષેન્ન ચૈવૈકાસનં વિશેત્

સ નિત્યં વર્જનીયો હિ દૂરાત્તુ બ્રાહ્મણૈર્ધરે ॥
યસ્તેન સહ સમ્ભાષેત્તથા ચૈકાસનં વ્રજેત્

પ્રાજાપત્યં ચરેત્કૃચ્છ્રં તેન શુષ્યતિ સ દ્વિજઃ॥
એકસ્ય ગોપ્રદાનસ્ય સહસ્રાંશેન પૂર્યતે

કિમન્યૈર્બહુભિર્દાનૈઃ કોટિસંખ્યાનવિસ્તરૈઃ ॥
શ્રોત્રિયાય દરિદ્રાય સુવૃત્તાયાહિતાગ્નયે

આસન્નપ્રસવાં ધેનું દાનાર્થં પ્રતિપાલયેત ॥
કપિલાર્દ્ધપ્રસૂતા વૈ દાતવ્યા ચ દ્વિજન્મને

જાયમાનસ્ય વત્સસ્ય મુખં યોન્યાં પ્રદૃશ્યતે ॥
તાવત્સા પૃથિવી જ્ઞેયા યાવદ્ગર્ભં ન મુઞ્ચતિ

ધેન્વા યાવન્તિ રોમાણિ સવત્સાયા વસુન્ધરે ॥
તાવત્યો વર્ષકોટ્યસ્તુ બ્રહ્મવાદિભિરર્ચિતાઃ

વસન્તિ બ્રહ્મલોકે વૈ યે નિત્યં કપિલાપ્રદાઃ ॥
સુવર્ણશૃઙ્ગીં યઃ કૃત્વા રૌપ્યયુક્તખુરાં તથા

બ્રાહ્મણસ્ય કરે દત્ત્વા સુવર્ણં રૌપ્યમેવ ચ ॥
કપિલાયાસ્તદા પુચ્છં બ્રાહ્મણસ્ય કરે ન્યસેત્

ઉદકં ચ કરે દત્ત્વા વાચયેચ્છુદ્ધયા ગિરા ॥
સસમુદ્રવના તેન સશૈલવનકાનના

રત્નપૂર્ણા ભવેદ્દત્તા પૃથિવી નાત્ર સંશયઃ ॥
પૃથિવીદાનતુલ્યેન દાનેનૈતેન વૈ નરઃ

નન્દિતો યાતિ પિતૃભિર્વિષ્ણ્વાખ્યં પરમં પદમ્ ॥
બ્રહ્મસ્વહારી ગોઘ્નો વા ભ્રૂણહા પાપદેહકઃ

મહાપાતકયુક્તોઽપિ વંચકો બ્રહ્મદૂષકઃ ॥
નિન્દકો બ્રાહ્મણાનાં ચ તથા કર્માવદૂષકઃ

મહાપાતકયુક્તોઽપિ ગવાં દાનેન શુધ્યતિ ॥
યશ્ચોભયમુખીં દદ્યાત્પ્રભૂતકનકાન્વિતામ્

તદ્દિનં પાયસાહારં પયસા વાપિ વા ભવેત્ ॥
સુવર્ણસ્ય સહસ્રેણ તદર્દ્ધેનાપિ ભામિનિ

તસ્યાપ્યર્દ્ધશતેનાથ પંચાશચ્ચ તતોઽર્દ્ધકમ્ ॥
યથાશક્ત્યા પ્રદાતવ્યા વિત્તશાઠ્યં વિવર્જયેત્

ઇમાં ગૃહ્ણોભયમુખીમુભયત્ર શમોઽસ્તુ વૈ ॥
દદે વંશવિવૃદ્ધ્યર્થં સદા સ્વસ્તિકરી ભવ

પ્રતિગૃહ્ણામિ ત્વાં ધેનો કુટુમ્બાર્થે વિશેષતઃ ॥
શુભં ભવતુ મે નિત્યં દેવધાત્રિ નમોઽસ્તુ તે

મે નિત્યં સ્વસ્તિ ભવતુ રુદ્રાઙ્ગેતિ નમોનમઃ ॥
ૐ દ્યોસ્ત્વા દદાતુ પૃથિવી ત્વા પ્રતિ ગૃહ્ણતુ

ક ઇદં કસ્મા અદાદિતિ જપિત્વા વૈ વસુન્ધરે ॥
વિસૃજ્ય બ્રાહ્મણં દેવિ તાં ધેનું તદ્ગૃહં નયેત્

એવં પ્રસૂયમાનાં યો ગાં દદાતિ વસુન્ધરે ॥
પૃથિવી તેન દત્તા સ્યાત્સપ્તદ્વીપા ન સંશયઃ

વદન્તિ તાં ચન્દ્રસમાનવક્ત્રાં પ્રતપ્તજામ્બૂનદતુલ્યવર્ણામ્ ॥
મહાસિતત્ત્વાં તનુવૃત્તમધ્યાં સેવન્ત્યજસ્રં કુલિતા હિ દેવાઃ

પ્રાતરુત્થાય યો મર્ત્યઃ કલ્પં ચેદં સમાહિતઃ ॥
જિતેન્દ્રિયઃ શુચિર્ભૂત્વા પઠેદ્ભક્ત્યા સમન્વિતઃ

ત્રિઃ સદાવર્ત્તનં કૃત્વા પાપં વર્ષકૃતં ચ યત્ ॥
નશ્યતે તત્ક્ષણાદેવ વાયુના પાંસવો યથા

શ્રાદ્ધકાલે પઠેદ્યસ્તુ ઇદં પાવનમુત્તમમ્ ॥
તસ્યાન્નં સંસ્કૃતં તદ્ધિ પિતરોઽશ્નન્તિ ધીમતઃ

અમાયાં વાથ યઃ કશ્ચિદ્દ્વિજાનામગ્રતઃ પઠેત્ ॥
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યન્તિ વર્ષાણાં શતમેવ ચ

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નિત્યં તદ્ગતેનાન્તરાત્મના ॥
સંવત્સરકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ નશ્યતિ

હોતોવાચ ॥
ઇદં રહસ્યં રાજેન્દ્ર વરાહેણ પુરાતનમ્ ॥
ધરણ્યૈ કથિતં રાજન્ધેનુમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

મયા તે કથિતં સર્વં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ॥
દ્વાદશ્યાં માઘમાસસ્ય શુક્લાયાં તિલધેનુદઃ

સર્વકામસમૃદ્ધાર્થો વૈષ્ણવં પદમાપ્નુયાત્॥
દ્વાદશ્યાં શ્રાવણે માસિ શુક્લાયાં રાજસત્તમ

પ્રત્યક્ષધેનુર્દાતવ્યા સહિરણ્યા નૃપોત્તમ ॥
સર્વદા સર્વધેનૂનાં પ્રદાનં રાજસત્તમ

સર્વપાપપ્રશમનં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સમાસાદ્બહુવિસ્તરમ્

ધેનૂનાં ફલમુદ્દિશ્ય સર્વકામપ્રદં નૃણામ્ ॥
અથવા પીડ્યસેઽત્યન્તં ક્ષુધયા પાર્થિવોત્તમ

ઇદાનીં કાર્ત્તિકી ચેયં વર્ત્તતે ચ નરાધિપ ॥
બ્રહ્માણ્ડં સર્વસમ્પન્નં ભૂતરત્નૌષધૈર્યુતમ્

દેવદાનવયક્ષૈસ્તુ યુક્તમેતત્સદા વિભો ॥
એતદ્ધેમમયં કૃત્વા સર્વબીજરસાન્વિતમ્

સરત્નં પુરુષઃ કૃત્વા કાર્ત્તિક્યાં દ્વાદશી દિને॥
અથવા પંચદશ્યાં ચ કાર્ત્તિકસ્ય વિશેષતઃ

પુરોહિતાય ગુરવે દદ્યાદ્ભક્તિસમન્વિતઃ ॥
બ્રહ્માણ્ડોદરવર્તીનિ યાનિ ભૂતાનિ પાર્થિવ

તાનિ દત્તાનિ તેન સ્યુઃ સમાસાત્કથિતં તવ ॥
યો યજ્ઞે યજતે રાજન્ સહસ્રશતદક્ષિણૈઃ

સૈકદેશો યજેત્તસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય વિશેષતઃ ॥
યઃ પુનઃ સકલં ચેદં બ્રહ્માણ્ડં યજતે નરઃ

તેન ચેષ્ટં હુતં દત્તં પઠિતં કીર્ત્તિતં ભવેત્ ॥
એવં શ્રુત્વા તતો રાજા હેમકુમ્ભપ્રકલ્પિતમ્

બ્રહ્માણ્ડમૃષયે પ્રાદાત્સવિધાનં ચ તત્ક્ષણાત્ ॥
સર્વકામૈઃ સુસંવીતો યયૌ સ્વર્ગં નરાધિપઃ

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર તદ્દત્ત્વા તુ સુખી ભવ ॥
એવમુક્તો વસિષ્ઠેન સોઽપ્યેવમકરોન્નૃપઃ

જગામ પરમાં સિદ્ધિં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ॥
શ્રીવરાહ ઉવાચ ॥
ઇયં તે કથિતા દેવિ સંહિતા સર્વકામિકા

વરાહાખ્યા વરારોહે સર્વપાતકનાશિની ॥
સર્વજ્ઞાદુત્થિતા ચેયં તતો બ્રહ્મા બુબોધ હ

બ્રહ્મા સ્વસૂનવે પ્રાદાત્પુલસ્ત્યાય મહાત્મને॥
સોઽપિ રામાય ચ પ્રાદાદ્ભાર્ગવાય મહાત્મને

અસાવપિ સ્વશિષ્યાય પ્રાદાદુગ્રાય ધારિણિ ॥
ઉગ્રોઽપિ મનવે પ્રાદાદેષ વઃ કીર્તિતો મયા

સમ્બન્ધઃ પૂર્વકલ્પીયો દ્વિતીયં શૃણુ સામ્પ્રતમ્ ॥
સર્વજ્ઞાલ્લબ્ધવાનસ્મિ ત્વં ચ મત્તો ધરાધરે

ત્વત્તશ્ચ તપસા સિદ્ધા વેત્સ્યન્તે કપિલાદયઃ ॥
ક્રમેણ યાવદ્વ્યાસેન જ્ઞાતમેતદ્ભવિષ્યતિ

તસ્યાપિ શિષ્યો ભવિતા નામ્ના વૈ રોમહર્ષણિઃ ॥
અસૌ શુનકપુત્રાય કથયિષ્યતિ નાન્યથા

અષ્ટાદશ પુરાણાનિ વેદ દ્વૈપાયનો ગુરુઃ ॥
બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા

તથાન્યં નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયં ચ સપ્તમમ્ ॥
આગ્નેયમષ્ટમં પ્રોક્તં ભવિષ્યં નવમં તથા

દશમં બ્રહ્મવૈવર્ત્ત લૈઙ્ગમેકાદશં સ્મૃતમ્ ॥
વારાહં દ્વાદશં પ્રોક્તં સ્કાન્દં ચાપિ ત્રયોદશમ્

ચતુર્દશં વામનકં કૌર્મં પંચદશં સ્મૃતમ્ ॥
માત્સ્યં ચ ગારુડં ચૈવ બ્રહ્માણ્ડં ચ તતઃ પરમ્

ય એતત્પાઠયેદ્ભક્ત્યા કાર્તિક્યાં દ્વાદશીદિને ॥
તસ્ય નૂનં ભવેત્પુત્રો હ્યપુત્રસ્યાપિ ધારિણિ

યસ્યેદં તિષ્ઠતે ગેહે લિખિતં પૂજ્યતે સદા ॥
તસ્ય નારાયણો દેવઃ સ્વયં તિષ્ઠતિ ધારિણિ

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાદ્ભક્ત્યા નૈરન્તર્યેણ માનવઃ ॥
શ્રુત્વા તુ પૂજયેદ્યસ્તુ શાસ્ત્રં વારાહસંજ્ઞિતમ્

શ્રુત્વા તુ પૂજયેચ્છાસ્ત્રં તથા વિષ્ણું સનાતનમ્ ॥
ગન્ધૈઃ પુષ્પૈસ્તથા વસ્ત્રૈર્બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ

યથાશક્ત્યા નૃપો ગ્રામૈઃ પૂજયેદ્વત્સકં ધરે ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીવરાહપુરાણે શ્વેતવિનીતાશ્વોપાખ્યાને ઉભયતોમુખીગોદાન હેમકુમ્ભદાન પુરાણપ્રશંસનંનામ દ્વાદશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ