વામનપુરાણ, સરોમાહાત્મ્ય · અધ્યાય 19

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સરોમાહાત્મ્યે અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ ।
વસિષ્ઠસ્યાપવાહો ઽસૌ કથં વૈ સંબભૂવ હ ।
કિમર્થં સા સરિચ્છ્રેષ્ઠા તમૃષિં પ્રત્યવાહયત્

લોમહર્ષણ ઉવાચ
વિશ્વામિત્રસ્ય રાજર્ષેર્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભૃશં વૈરં બભૂવેહ તપઃસ્પર્દ્ધાકૃતે મહત્

આશ્રમો વૈ વસિષ્ઠસ્ય સ્થાણુતીર્થે બભૂવ હ ।
તસ્ય પશ્ચિમદિગ્ભાગે વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ

યત્રેષ્ટ્વા ભગવાન્ સ્થાણુઃ પૂજયિત્વા સરસ્વતીમ્ ।
સ્થાપયામાસ દેવેશો લિઙ્ગાકારાં સરસ્વતીમ્

વસિષ્ઠસ્તત્ર તપસા ઘોરરૂપેણ સંસ્થિતઃ ।
તસ્યેહ તપસા હીનો વિશ્વામિત્રો બભૂવ હ

સરસ્વતીં સમાહૂય ઇદં વચનમબ્રવીત્ ।
વસિષ્ઠં મુનિસાર્દૂલં સ્વેન વેગેન આનય

ઇહાહં તં દ્વિજશ્રેષ્ઠં હનિષ્યામિ ન સંશયઃ ।
એતચ્છ્રત્વા તુ વચનં વ્યથિતા સા મહાનદી

તથા તાં વ્યથિતાં દૃષ્ટ્વા વેપમાનં મહાનદીમ્ ।
વિશ્વામિત્રો ઽબ્રવીત્ ક્રુદ્ધો વસિષ્ઠં શીઘ્રમાનય

તતો ગત્વા સરિચ્છ્રેષ્ઠા વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્ ।
કથયામાસ રુદતી વિશ્વામિત્રસ્ય તદ્ વચઃ

તપઃક્રિયાવિશીર્ણાં ચ ભૃશં શોકસમન્વિતામ્ ।
ઉવાચ સ સરિચ્છ્રેષ્ઠાં વિશ્વામિત્રાય માં વચઃ

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા કૃપાશીલસ્ય સા સતિત્ ।
ચાલયામાસ તં સ્તાનાત્ પ્રવાહેણામ્ભસસ્તદા

સ ચ કૂલાપહારેમ મિત્રાવરુણયોઃ સુતઃ ।
ઉહ્યમાનશ્ચ તુષ્ટાવ તદા દેવીં સરસ્વતીમ્

પિતામહસ્ય સરસઃ પ્રવૃત્તાસિ સરસ્વતિ ।
વ્યાપ્તં ત્વયા જગત્ સર્વં તવૈવામ્ભોભિરુત્તમૈઃ

ત્વમેવાકાશગા દેવી મેઘેષુ સૃજસે પયઃ ।
સર્વાસ્ત્વાપસ્ત્વમેવેતિ ત્વત્તો વયમધીમહે

પુષ્ટિર્ધૃતિસ્તથા કીર્તિઃ સિદ્ધિઃ કાન્તિઃ ક્ષમા તથા ।
સ્વધા સ્વાહા તથા વાણી તવાયત્તમિદં જગત્

ત્વમેવ સર્વભૂતેષુ વાણીરૂપેણ સંસ્થિતા ।
એવં સરસ્વતી તેન સ્તુતા ભગવતી તદા

સુખેનોવાહ તં વિપ્રં વિશ્વામિત્રશ્રમં પ્રતિ ।
ન્યવેદયત્તદા ખિન્ના વિશ્વામિત્રાય તં મુનિમ્

તમાનીતં સરસ્વત્યા દૃષ્ટ્વા કોપસમન્વિતઃ ।
અથાન્વિષત્ પ્રહરણં વસિષ્ઠાન્તકરં તદા

તં તુ ક્રુદ્ધમભિપ્રેક્ષ્ય બ્રહ્મહત્યાભયાન્નદી ।
અપોવાહ વસિષ્ઠં તં મધ્યે ચૈવામ્ભસસ્તદા ।
ઉભયોઃ કુર્વતી વાક્યં વઞ્ચયિત્વા ચ ગાધિજમ્

તતો ઽપવાહિતં દૃષ્ટ્વા વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્ ।
અબ્રવીત્ ક્રોધરક્તાક્ષો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ

યસ્માન્માં સરિતાં શ્રેષ્ઠે વઞ્ચયિત્વા વિનિર્ગતા ।
શોણિતં વહ કલ્યાણિ રક્ષોગ્રામણિસંયુતા

તતઃ સરસ્વતી શપ્તા વિશ્વામિત્રેણ ધીમતા ।
અવહચ્છોણિતોન્મિશ્રં તોયં સંવત્સરં તદા

અથર્ષયશ્ચ દેવાશ્ચ ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તદા ।
સરસ્વતીં તદા દૃષ્ટ્વા ભભૂવુર્ભૃશદુઃખિતાઃ

તસ્મિન્તીર્થવરે પુણ્યે શોણિતં સમુપાવહત્ ।
તતો ભૂતપિશાચાશ્ચ રાક્ષસાશ્ચ સમાગતાઃ

તતસ્તો શોણિતં સર્વે પિબન્તઃ સુખમાસતે ।
તૃપ્તાશ્ચ સુભૃશં તેન સુખિતા વિગતજ્વરાઃ ।
નૃત્યન્તશ્ચ હસન્તશ્ચ યથા સ્વર્ગજિતસ્તથા

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય ઋષયઃ સતપોધનાઃ ।
તીર્થયાત્રાં સમાજગ્મુઃ સરસ્વત્યાં તપોધનાઃ

તાં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસૈઘોરૈઃ પીયમાનાં મહાનદીમ્ ।
પરિત્રાણે સરસ્વત્યાઃ પરં યત્નં પ્રચક્રિરે

તે તુ સર્વે મહાભાગાઃ સમાગમ્ય મહાવ્રતાઃ ।
આહૂય સરિતાં શ્રેષ્ઠામિદં વચનમબ્રવન્

કિં કારણં સરિચ્છ્રેષ્ઠે શોણિતેન હ્લદો હ્યયમ્ ।
એવમાકુલતાં યાતઃ શ્રુત્વા વેત્સ્યામહે વયમ્

તતઃ સા સર્વમાચષ્ટ વિશ્વામિત્રવિચેષ્ટિતમ્ ।
તતસ્તે મુનયઃ પ્રીતાઃ સરસ્વત્યાં સમાનયન્ ।
અરુણાં પુણ્યતોયૌઘાં સર્વદુષ્કૃતનાશનીમ્

દૃષ્ટ્વા તોયં સરસ્વત્યા રાક્ષસા દુઃખિતા ભૃશમ્ ।
ઊચુસ્તાન્ વૈ મુનીન્ સર્વાન્ દૈન્યયુક્તાઃ પુનઃ પુનઃ

વયં હિ ક્ષુધિતાઃ સર્વે ધર્મહીનાશ્ચ શાશ્વતાઃ ।
ન ચ નઃ કામકારોયં યદ્ વયં પાપકારિણઃ

યુષ્માકં ચાપ્રસાદેન દુષ્કૃતેન ચ કર્મણા ।
પક્ષો ઽયં વર્ધતે ઽસ્માકં યતઃ સ્મો બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

એવં વૈશ્યાશ્ચ શૂદ્રાશ્ચ ક્ષત્રિયાશ્ચ વિકર્મભિઃ ।
યે બ્રાહ્મણાન્ પેદ્વિષન્તિ તે ભવન્તીહ રાક્ષસાઃ

યોષિતાં ચૈવ પાપાનાં યોનિદોષેણ વર્દ્ધતે ।
ઇયં સંતતિરસ્માકં ગતિરેષા સનાતની

શક્તા ભવન્તઃ સર્વેષાં લોકાનામપિ તારણે ।
તેષાં તે મુનયઃ શ્રુત્વા કૃપાશીલાઃ પુનશ્ચ તે

ઊચુઃ પરસ્પરં સર્વે તપ્યમાનાશ્ચ તે દ્વિજાઃ ।
ક્ષુતકીટાવપન્નં ચ યચ્ચોચ્છિષ્ટાશિતં ભવેત્

કેશાવપન્નમાધૂતં મારુતશ્વાસદ્વષિતમ્ ।
એભિઃ સંસૃષ્ટમન્નં ચ ભાગં વૈ રક્ષસાં ભવેત્

તસ્માજ્જ્ઞાત્વા સદા વિદ્વાન્ અન્નાન્યેતાનિ જર્જયેત્ ।
રાક્ષસાનામસૌ ભુઙ્ક્તે યો ભુઙ્ક્તે અન્નમીદૃશમ્

શોધયિત્વા તુ તત્તીર્થમૃષયસ્તે તપોધનાઃ ।
મોક્ષાર્થં રક્ષસાં તેષાં સંગમં તત્ર કલ્પયન્

અરુણાયાઃ સરસ્વત્યાઃ સંગમે લોકવિશ્રુતે ।
ત્રિરાત્રોપોષિતઃ સ્નાતો મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

પ્રાપ્તે કલિયુગે ઘોરે અધર્મે પ્રત્યુપસ્થિતે ।
અરુણાસંગમે સ્નાત્વા મુક્તિમાપ્નોતિ માનવઃ

તતસ્તે રાક્ષસાઃ સર્વે સ્નાતાઃ પાપવિવર્જિતાઃ ।
દ્વિયામાલ્યમ્બરધરાઃ સ્વર્ગસ્થિતિસમન્વિતાઃ