વામનપુરાણ, સરોમાહાત્મ્ય · અધ્યાય 18

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સરોમાહાત્મ્યે સપ્તદશોધ્યાયઃ
લોમહર્ષણ ઉવાચ ।
તતસ્ત્વૌશનસં તીર્થં ગચ્છેત્તુ શ્રદ્ધાયાન્વિતાઃ ।
ઉશના યત્ર સંસિદ્ધો ગ્રહત્વં ચ સમાપ્તવાન્

તસ્મિન્ સ્નાત્વા વિમુક્તસ્તુ પાતકૈર્જન્મસંભવૈઃ ।
તતો યાતિ પરં બ્રહ્મ યસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ

રહોદરો નામ મુનિર્યત્ર મુક્તો બભૂવ હ ।
મહતા શિરસા ગ્રસ્તસ્તીર્થમાહાત્મ્યદર્શનાત્

કથં રહોદરો ગ્રસ્તઃ કથં મોક્ષમવાપ્તવાન્ ।
તીર્થસ્ય તસ્ય માહાત્મ્યમિચ્છામઃ શ્રોતુમાદરાત્

લોમહર્ષણ ઉવાચ
પુરા વૈ દણ્ડકારણ્યે રાઘવેણ મહાત્મના ।
વસતા દ્વિજશાર્દૂલા રાક્ષસાસ્તત્ર હિંસિતાઃ

તત્રૈકસ્ય શિરશ્છિન્નં રાક્ષસસ્ય દુરાત્મનઃ ।
ક્ષુરેણ શિતધારેણ તત્ પપાત મહાવને

રહોદરસ્ય તલ્લગ્નં જઙ્ઘાયાં વૈ યદૃચ્છયા ।
વને વિચારતસ્તત્ર અસ્થિ ભિત્ત્વા વિવેશ હ

સ તેન લગ્નેન તદા દ્વિજાતિર્ન શશાક હ ।
અભિગન્તું મહાપ્રાજ્ઞસ્તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ

સ પૂતિના વિસ્રવતા વેદનાર્તે મહામુનિઃ ।
જગામ સર્વતીર્થાનિ પૃથિવ્યાં યાનિ કાનિ ચ

તતઃ સ કથયામાસ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
તે ઽબ્રુવન્ ઋષયો વિપ્રં પ્રયાહ્યૈશનસં પ્રતિઃ

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા જગામ સ રહોદરઃ ।
તતસ્ત્વૈશનસે તીર્થે તસ્યોપસ્પૃશતસ્તદા

તચ્છિરશ્ચરણં મુક્ત્વા પપાતાન્તર્જલે દ્વિજાઃ ।
તતઃ સ વિરજો ભૂત્વા પૂતાત્મા વીતકલ્મષઃ

આજગામાશ્રમં પ્રીતઃ કથયામાસ ચાખિલમ્ ।
તે શ્રુત્વા ઋષયઃ સર્વે તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
કપાલમોચનમિતિ નામ ચક્રુઃ સમાગતાઃ

તત્રાપિ સુમહત્તીર્થ વિશ્વામિત્રસ્ય વિશ્રુતમ્ ।
બ્રાહ્મણ્યં લબ્ધવાન્ યત્ર વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ

તસ્મિસ્તીર્થવરે સ્નાત્વા બ્રાહ્મણ્યં લભતે ધ્રુવમ્ ।
બ્રાહ્મણસ્તુ વિશુદ્ધાત્મા પરં પદમવાપ્નુયાત્

તતઃ પૂથૂદકં ગચ્છેન્નિયતો નિયતાશનઃ ।
તત્ર સિદ્ધસ્તુ બ્રહ્મર્ષિ રુષઙ્ગુર્નામ નામતઃ

જાતિસ્મરો રુષઙ્ગુસ્તુ ગઙ્ગાદ્વારે સદા સ્થિતઃ ।
અન્તકાલં તતો દૃષ્ટ્વા પુત્રાન્ વચનમબ્રવીત્ ।
ઇહ શ્રેયો ન પસ્યામિ નયધ્વં માં પૃથૂદકમ્

વિજ્ઞાય તસ્ય તદ્ભાવં રુષઙ્ગોસ્તે તપોધનાઃ ।
તં વૈ તીર્થે ઉપાનિન્યુઃ સરસ્વત્યાસ્તપોધનમ્

સ તૈઃ પુત્રૈઃ સમાનીતઃ સરસ્વત્યાં સમાપ્લુતઃ ।
સ્મૃત્વા તીર્થગુણાન્ સર્વાન્ પ્રાહેદમૃષિસત્તમઃ

સરસ્વત્યુત્તરે તીર્થે યસ્ત્યજેદાત્મનસ્તનુમ્ ।
પૃથૂદકે જપ્યપરો નૂનં ચામરતાં વ્રજેત્

તત્રૈવ બ્રહ્મયોન્યસ્તિ બ્રહ્મણા યત્ર નિર્મિતા ।
પૃથૂદકં સમાશ્રિત્ય સરસ્વત્યાસ્તટે સ્થિતઃ

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય સૃષ્ટ્યર્થમાત્મજ્ઞાનપરો ઽભવત્ ।
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સૃષ્ટિં બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ

મુખતો બ્રાહ્મણા જાતા બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયાસ્તથા ।
ઊરુભ્યાં વૈશ્યજાતીયાઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રાસ્તતો ઽભવન્

ચાતુર્વર્ણ્યં તતો દૃષ્ટ્વા આશ્રમસ્થં તતસ્તતઃ ।
એવં પ્રતિષ્ઠિતં તીર્થં બ્રહ્મયોનીતિ સંજ્ઞિતમ્

તત્ર સ્નાત્વા મુક્તિકામઃ પુનર્યોનિં ન પશ્યતિ ।
તત્રૈવ તીર્થં વિખ્યાતમવકીર્ણેતિ નામતઃ

યસ્મિન્ તીર્થે બકો દાલ્ભ્યો ધૃતરાષ્ટ્રમમર્ષણમ્ ।
જુહાવ વાહનૈઃ સાર્ધં તત્રાબુધ્યત્ તતો નૃપઃ

ઋષય ઊચુઃ
કથં પ્રતિષ્ઠિતં તીર્થમવકીર્ણેન નામતઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રેણ રાજ્ઞા ચ સ કિમર્થં પ્રસાદિતઃ

લોમહર્ષણ ઉવાચ
ઋષયો નૈમિષેયા યે દક્ષિણાર્થં યયુઃ પુરા ।
તત્રૈવ ચ બકો દાલ્ભ્યો દૃતરાષ્ટ્રા મયાચત

તેનાપિ તત્ર નિન્દાર્થમુક્તં પશ્વનૃતં તુ યત્ ।
તતઃ ક્રોધેન મહતા માંસમુત્કૃત્ય તત્ર હ । ।
18.29 પૃથૂદકે મહાતીર્થે અવકીર્ણેતિ નામતઃ ।
જુહાવ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય રાષ્ટ્રં નરપતેસ્તતઃ

હૂયમાને તદા રાષ્ટ્રે પ્રવૃત્તે યજ્ઞકર્મણિ ।
અક્ષિયત તતો રાષ્ટ્રં નૃપતેર્દુષ્કૃતેન વૈ

તતઃ સ ચિન્તયામાસ બ્રાહ્મણસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ।
પુરોહિતેન સંયુક્તે રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ

પ્રસાદનાર્થં વિપ્રસ્ય હ્યવકીર્ણં યયૌ તદા ।
પ્રસાદિતઃ સ રાજ્ઞા ચ તુષ્ટઃ પ્રોવાચ તં નૃપમ્

બ્રાહ્મણા નાવમન્તવ્યાઃ પુરુષેણ વિજાનતા ।
અવજ્ઞાતો બ્રાહ્મણસ્તુ હન્યાત્ ત્રિપુરુષં કુલમ્

એવમુક્ત્વા સ નૃપતિં રાજ્યેન યશસા પુનઃ ।
ઉત્થાપયામાસ તતસ્તસ્ય રાજ્ઞો હિતે સ્થિતઃ

તસ્મિંસ્તીર્થે તુ યઃ સ્નાતિ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ પ્રાપ્નોતિ નરો નિત્યં મનસા ચિન્તિતં ફલમ્

તત્ર તીર્થં સુવિખ્યાતં યાયાતં નામ નામતઃ ।
યસ્યેહ યજમાનસ્ય મધુ સુસ્રાવ વૈ નદી

તસ્મિન્ સ્નાતો નરો ભક્ત્યા મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ।
ફલં પ્રાપ્નોતિ યજ્ઞસ્ય અશ્વમેધસ્ય માનવઃ
મધુસ્રવં ચ તત્રૈવ તીર્થં પુણ્યતમં દ્વિજાઃ ।
તસ્મિન્ સ્નાત્વા નરો ભક્ત્યા મધુનાતર્પયેત્ પિતૄન્

તત્રાપિ સુમહત્તીર્થં વસિષ્ઠોદ્વાહસંજ્ઞિતમ્ ।
તત્ર સ્નાતો ભક્તિયુક્તો વાસિષ્ઠં લોકમાપ્નુયાત્

તત્રાપિ સુમહત્તીર્થં વસિષ્ઠોદ્વાહસંજ્ઞિતમ્ ।
તત્ર સ્નાતો ભક્તિયુક્તો વાસિષ્ઠં લોકમાપ્નુયાત્