વામનપુરાણ, સરોમાહાત્મ્ય · અધ્યાય 15

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સરોમાહાત્મ્યે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
લોમહર્ષણ ઉવાચ ।
માનુષસ્ય તુ પૂર્વેણ ક્રોશમાત્રે દ્વિજોત્તમાઃ ।
આપગા નામ વિખ્યાતા નદી દ્વિજનિષેવિતા

શ્યામાકં પયસા સિદ્ધમાજ્યેન ચ પરિપ્લુતમ્ ।
યે પ્રયચ્છન્તિ વિપ્રેભ્યસ્તેષાં પાપં ન વિદ્યતે

યે તુ શ્રાદ્ધં કરિષ્યન્તિ પ્રાપ્ય તામાપગાં નદીમ્ ।
તે સર્વકામસંયુક્તા ભવિષ્યન્તિ ન સંશયઃ

શંસન્તિ સર્વે પિતરઃ સ્મરન્તિ ચ પિતામહાઃ ।
અસ્માકં ચ કુલે પુત્રઃ પૌત્રો વાપિ ભવિષ્યતિ

ય આપગાં નદીં ગત્વા તિલૈઃ સંતર્પયિષ્યતિ ।
તેન તૃપ્તા ભવિષ્યામો યાવત્કલ્પશતં ગતમ્

નભસ્યે માસિ સમ્પ્રાપ્તે કૃષ્ણપક્ષે વિશેષતઃ ।
ચતુર્દશ્યાં તુ મધ્યાહ્ને પિણ્ડદો મુક્તિમાપ્નુયાત્

તતો ગચ્છેત વિપ્રેન્દ્રા બ્રહ્મણઃ સ્થનમુત્તમમ્ ।
બ્રહ્મોદુમ્બરમિત્યેવં સર્વલોકેષુ પિશ્રુતમ્

તત્ર બ્રહ્મર્ષિકુણ્ડેષુ સ્નાતસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ ।
સપ્તર્ષિણાં પ્રસાદેન સપ્તસોમફલં ભવેત્

ભરદ્વાજો ગૌતમશ્ચ જમદગ્નિશ્ચ કશ્યપઃ ।
વિશ્વામિત્રો વસિષ્ઠશ્ચ અત્રિશ્ચ ભગવાનૃપિઃ

એતૈઃ સમેત્ય તત્કુણ્ડં કલ્પિતં ભુવિ દુર્લભમ્ ।
બ્રહ્મણા સેવિતં યસ્માદ્ બ્રહ્મોદુમ્બરમુચ્યતે

તસ્મિંસ્તીર્થવરે સ્નાતો બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

દેવાન્ પિતૄન્ સમુદ્દિશ્ય યો વિપ્રં ભોજયિષ્યતિ ।
પિતરસ્તસ્ય સુખિતા દાસ્યન્તિ ભુવિ દુર્લભમ્

સપ્તર્ષીશ્ચ સમુદ્દશ્ય પૃથમ્ સ્નાનં સમાચરેત્ ।
ઋષીણાં ચ પ્રસાદેન સપ્તલોકાધિપો ભવેત્

કપિસ્થલેતિ વિખ્યાતં સર્વપાતકનાશનમ્ ।
યસ્મિન્ સ્થિતઃ ખયં દેવો વૃદ્ધકેદારસંજ્ઞિતઃ

તત્ર સ્નાત્વાર્ઽચયિત્વા ચ રુદ્રં દિણ્ડિસમન્વિતમ્ ।
અન્તર્ધાનમવાપ્નોતિ શિવલોકે સ મોદતે

યસ્તત્ર તર્પણં કૃત્વા પિબતે ચુલકત્રયમ્ ।
દિણ્ડિદેવં નમસ્કૃત્ય કેદારસ્ય ફલં લભેત્

યસ્તત્ર કુરુતે શ્રાદ્ધં શિવમુદ્દિશ્ય માનવઃ ।
ચૈત્રસુક્લચતુર્દશ્યાં પ્રાપ્નોતિ પરમંપદમ્

કલસ્યાં તુ તતો ગચ્છેદ્ યત્ર દેવી સ્વયં સ્થિતા ।
દુર્ગા કાત્યાયની ભદ્રા નિદ્રા માયા સનાતની

કલસ્યાં ચ નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા દુર્ગા તટે સ્થિતામ્ ।
સંસારગહનં દુર્ગંનિસ્તરેન્નાત્ર સંશયઃ

તતો ગચ્છેત સરકં ત્રૈલોક્યસ્યાપિ દુર્લભમ્ ।
કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશ્યાં દૃષ્ટ્વા દેવં મહેશ્વરમ્

લભતે સર્વકામાંશ્ચ શિવલોકં સ ગચ્છતિ ।
તિસ્રાઃ કોટ્યસ્તુ તીર્થાનાં સરકે દ્વિજસત્તમાઃ

રુદ્રકોટિસ્તથા કૂપે સરોમધ્યે વ્યવસ્થિતા ।
તસ્મિન્ સરે ચ યઃ સ્નાત્વા રુદ્રકોટિં સ્મરેન્નરઃ

પૂજિતા રુદ્રકોટિશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
રુદ્રાણાં ચ પ્રસાદેન સર્વદોષવિવર્જિતઃ

ઐન્દ્રજ્ઞાનેન સંયુક્તઃ પરં પદમવાપ્નુયાત્ ।
ઇડાસ્પદં ચ તત્રૈવ તીર્થં પાપભયાપહમ્

અસ્મિન્ મુક્તિમવાપ્નોતિ દર્શનાદેવ માનવઃ ।
તત્ર સ્નાત્વાર્ઽથયિત્વા ચ પિતૃદેવગણાનપિ

ન દુર્ગતિમવાપ્નોતિ મનસા ચિન્તિતં લભેત્ ।
કેદારં ચ મહાતીર્થં સર્વકલ્મષનાશનમ્

તત્ર સ્નાત્વા તુ પુરુષઃ સર્વદાનફલં લભેત્ ।
કિંરૂપં ચ મહાતીર્થં તત્રૈવ ભુવિ દુર્લભમ્

સરકસ્ય તુ પૂર્વેણ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ।
અન્યજન્મ સુવિખ્યાતં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

નારસિંહં વપુઃ કૃત્વા હત્વા દાનવમૂર્જિતમ્ ।
તિર્યગ્યોનૌ સ્થિતો વિષ્ણુઃ સિંહેષુ રતિમાપ્નુવન્

તતો દેવાઃ સગન્ધર્વા આરાઘ્ય વરદં શિવમ્ ।
ઊચુઃ પ્રણતસર્વાઙ્ગા વિષ્ણુદેહસ્ય લમ્ભને

તતો દેવો મહાત્માસૌ શારભં રૂપમાસ્થિતઃ ।
યુદ્ધં ચ કારયામાસ દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્ ।
યુધ્યમાનૌ તુ તૌ દેવૌ પતિતૌ સરમધ્યતઃ

તસ્મિન્ સરસ્તટે વિપ્રો દેવર્ષિર્નારદઃ સ્થિતઃ ।
અશ્વત્થવૃક્ષમાશ્રિત્ય ધ્યાનસ્થસ્તૌ દદર્શ હ

વિષ્ણુશ્ચતુર્ભુજો જજ્ઞે લિઙ્ગાકારઃ શિવઃ સ્થિતઃ ।
તૌ દૃષ્ટ્વા તત્ર પુરુષૌ તુષ્ટાવ ભક્તિભાવિતઃ

નમઃ શિવાય દેવાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે ।
હરયે ચ ઉમાભર્ત્રે સ્થિતિકાલભૃતે નમઃ

હરાય વહુરૂપાય વિશ્વરૂપાય વિષ્ણવે ।
ત્ર્યમ્બકાય સુસુદ્ધાય કુષ્ણાય જ્ઞાનહેતવે

ધન્યો ઽહં સુકૃતી નિત્યં યદ્ દૃષ્ટો પુરુષોત્તમૌ ।
મમાશ્રમમિદં પુણ્યં યુવાભ્યાં વિમલીકૃતમ્ ।
અદ્યપ્રભૃતિ ત્રૈલોક્યે અન્યજન્મેતિ વિશ્રુતમ્

ય ઇહાગત્ય સ્નાત્વા ચ પિતૄન્ સંતર્પયિષ્યતિ ।
તસ્ય શ્રદ્ધાન્વિતસ્યેહ જ્ઞાનમૈન્દ્રં ભવિષ્યતિ

અશ્વત્થસ્ય તુ યન્મૂલં સદા તત્ર વસામ્યહમ્ ।
અશ્વત્થવન્દનં કૃત્વા યમં રૌદ્રં ન પશ્યતિ

તતો ગચ્છેત વિપ્રેન્દ્રા નાગસ્ય હ્રદમુત્તમમ્ ।
પૌણ્ડરીકે નરઃ સ્નાત્વા પુણ્ડરીકફલં લભેત્

દશમ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય ચૈત્રસ્ય તુ વિશેષતઃ ।
સ્નાનં જપં તથા શ્રાદ્ધં મુક્તિમાર્ગપ્રદાયકમ્

તતસ્ત્રિવિષ્ટવં ગચ્છેત્ તીર્થં દેવનષેવિતમ્ ।
તત્ર વૈતરણી પુણ્યા નદી પાપપ્રમોચની

તત્ર સ્નાત્વાર્ઽચયિત્વા ચ શૂલપાણિં વૃષધ્વજમ્ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા ગચ્છત્યેવ પરાં ગતિમ્

તતો ગચ્છેત વિપ્રેન્દ્રા રસાવર્તમનુત્તમમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા ભક્તિયુક્તઃ સિદ્ધિમાપ્નોત્યનુત્તમામ્

ચૈત્ર શુક્લચતુર્દશ્યાં તીર્થે સ્નાત્વા હ્યલેપકે ।
પૂજયિત્વા શિવં તત્ર પાપલેપો ન વિદ્યતે

તતો ગચ્છેન વિપ્રન્દ્રાઃ ફલકીવનમુત્તમમ્ ।
યત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સાધ્યાશ્ચ ઋષયઃ સ્થિતાઃ ।
તપશ્ચરન્તિ વિપુલં દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્

દૃષદ્વત્યાં નરઃ સ્નાત્વા તર્પયિત્વા ચ દેવતાઃ ।
અગ્નિષ્ટોમાતિરાત્રાભ્યાં ફલં વિન્દતિ માવનઃ

સોમક્ષયે ચ સંપ્રાપ્તે સોમસ્ય ચ દિને તથા ।
યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે મર્ત્યસ્તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

ગયાયાં ચ યતા શ્રાદ્ધ પિતૃન્ પ્રીણાતિ નિત્યશઃ ।
તથા શ્રાદ્ધં ચ કર્તવ્યં ફલકીવનમાશ્રિતૈઃ

મનસા સ્મરતે યસ્તુ ફલકીવનમુત્તમમ્ ।
તસ્યાપિ પિતરસ્તૃપ્તિં પ્રયાસ્યન્તિ ન સંશયઃ

તત્રાપિ તીર્થં સુમહત્ સર્વદેવૈરલઙ્કૃતમ્ ।
તસ્મિન્ સ્નાતસ્તુ પુરુષો ગોસહસ્રફલં લભેત્

પાણિખાતે નરઃ સ્નાત્વા પિતૃન્ સંતર્પ્ય માનવઃ ।
અવાપ્નુયાદ્ રાજસૂયં સાંખ્યં યોગં ચ વિન્દતિ

તતો ગચ્છેત સુમહત્ તીર્થં મિશ્રકમુત્તમમ્ ।
તત્ર તીર્થાનિ મુનિના મિશ્રિતાનિ મહાત્મના

વ્યાસેન મુનિશાર્દુલા દધીચ્યર્થં મહાત્મના ।
સર્વતીર્થેષુ સ સ્નાતિ મિશ્રકે સ્નાતિ યો નરઃ

તતો વ્યાસવનં ગચ્છેન્નિયતો નિયતાશનઃ ।
મનોજવે નરઃ સ્નાત્વા મિશ્રકે સ્નાતિ યો નરઃ

મનસા ચિન્તિતં સર્વં સિધ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
ગત્વા મધુવટીં ચૈવ દેવ્યાસ્તીર્થં નરઃ શુચિઃ

તત્ર સ્નાત્વાર્ઽચયેદ્ દેવાન્ પિતૄંશ્ચ પ્રયતો નરઃ ।
સ દેવ્યા સમનુજ્ઞાતો યથા સિદ્ધિં લભેન્નરઃ

કૌશિક્યાઃ સંગમે યસ્તુ દૃષદ્વત્યાં નરોત્તમઃ ।
સ્નાયીત નયતાહારઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

તતો વ્યાસસ્થલી નામ યત્ર વ્યાસેન ધીમતા ।
પુત્રશોકાભિભૂતેન દેહત્યાગાય નિશ્ચયઃ

કૃતો દેવૈશ્ચ વિપ્રેન્દ્રાઃ પુનરુત્થાપિતસ્તદા ।
અભિગમ્ય સ્થલીં તસ્ય પુત્રશોકં ન વિન્દતિ

ગિન્દત્તં કૂપમાસાદ્ય તિલપ્રસ્થં પ્રદાય ચ ।
ગચ્છેત પરમાં સિદ્ધિં ઋણૈર્મુક્તિમવાપ્નુયાત્

યહ્નં ચ સુદિનં ચૈવ દ્વે તીર્થે ભુવિ દુર્લભે ।
તયોઃ સ્નાત્વા વિશુદ્ધાત્મા સૂર્યલોકમપાપ્નુયાત્

કૃતજપ્યં તતો ગચ્છેત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।
તત્રાભિષેકં કુવીન્ત ગઙ્ગાયાં પ્રયતઃ સ્થિતઃ

અર્ચયિત્વા મહાદેવમશ્વમેધફલં લભેત્ ।
કોટિતીર્થં ચ તત્રૈવ દૃષ્ટ્વા કોટીશ્વરં પ્રભુમ્

તત્ર સ્વ્નાત્વા શ્રદ્દધાનઃ કોટિયજ્ઞફલં લભેત્ ।
તતો વામનકં ગચ્છેત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

યત્ર વામનરૂપેણ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
બલેરપહૃતં રાજ્યમિન્દ્રાય પ્રતિપાદિતમ્

તત્ર વિષ્ણુપદેસ્નાત્વા અર્ચયિત્વા ચ વામનમ્ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્

જ્યેષ્ઠાશ્રમં ચ તત્રૈવ સર્વપાતકનાશનમ્ ।
તં તુ દૃષ્ટ્વા નરો મુક્તિં સંપ્રયાતિ ન સંશયઃ

જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે એકાદશ્યામુપોષિતઃ ।
દ્વાદશ્યાં ચ નરઃ સ્નાત્વા જ્યેષ્ઠત્વં લભતે નૃપુ

તત્ર પ્રતિષ્ઠિતા વિપ્રા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
દીક્ષાપ્રતિષ્ઠાસંયુક્તા વિષ્ણુપ્રીણનતત્પરાઃ

તેભ્યો દત્તાનિ શ્રાદ્ધાનિ દાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
અક્ષયાણિ ભવિષ્યન્તિ યાવન્મન્વન્તરસ્થિતિઃ

તત્રૈવ કોટિતીર્થં ચ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।
તસ્મિસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા કોટિયજ્ઞફલં લભેત્

કોટીશ્વરં નરો દૃષ્ટ્વા તસ્મિતીર્થે મહેશ્વરમ્ ।
મહાદેવપ્રસાદેન ગાણપત્યમવાપ્નુયાત્

તત્રૈવ સુમહત્ તીર્થં સૂર્યસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
તસ્મિન્ સ્નાત્વા ભક્તિભુક્તઃ સૂર્યલોકે મહીયતે

તતો ગચ્છેત વિપ્રૈન્દ્રાસ્તીર્થં કલ્મષનાશનમ્ ।
કુલોત્તારણનામાનં વિષ્ણુના કલ્પિતં પુરા

વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ તારણાય સુનિર્મલમ્ ।
બ્રહ્મચર્યાત્પરં મોક્ષં ય ઇચ્છિન્તિ સુનિર્મલમ્ ।
તે ઽપિ તત્તીર્થમાસાદ્ય પશ્યન્તિ પરમં પદમ્

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્તથા ।
કુલાનિ તારયેત્ સ્નાતઃ સપ્ત સપ્ત ચ સપ્ત ચ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ સૂદ્રા યે તત્પરાયણાઃ ।
સ્નાતા ભક્તિયુતાઃ સર્વે પશ્યન્તિ પરમં પદમ્

દૂરસ્થો ઽપિ સ્મરેદ્ યસ્તુ કુરુક્ષેત્રં સવામનમ્ ।
સો ઽપિ મુક્તિમવાપ્નોતિ કિં પુનર્ન્નિવસન્નરઃ