વામન પુરાણ · અધ્યાય 62

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે એકષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ગતે ઽથ તીર્થયાત્રાયાં પ્રહ્લાદે દાનવેશ્વરે ।
કુરુક્ષેત્રં સમભ્યાગાદ્ યષ્ટું વૈરોચનો વલિઃ

તસ્મિન્ મહાધર્મયુતે તીર્થે બ્રાહ્મણપુઙ્ગવઃ ।
શુક્રો દ્વિજાતિપ્રવરાનામન્ત્રયત્ ભાર્ગવાન્

ભૃગૂનામન્ત્ર્યમાણાન્ વૈ શ્રુત્વાત્રેયાઃ સગૌતમાઃ ।
કૌશિકાઙ્ગિરસશ્ચૈવ તત્યજુઃ કુરુજાઙ્ગલાન્

ઉત્તરાશાં પ્રજગ્મુસ્તે નદીમનુ શતદ્રુકામ્ ।
શાતદ્રવે જલે સ્નાત્વા વિપાશાં પ્રયયુસ્તતઃ

વિજ્ઞાય તત્રાપ્યરતિં સ્નાત્વાર્ઽચ્ય પિતૃદેવતાઃ ।
પ્રજગ્મુઃ કિરણાં પુણ્યાં દિનેશકિરણચ્યુતામ્

તસ્યાં સ્નાત્વાર્ઽચ્ય દેવેર્ષે સર્વ એવ મહર્ષયઃ ।
ઐરાવતીં સુપુણ્યોદાં સ્નાત્વા જગ્મુરથેશ્વરીમ્

દેવિકાયા જલે સ્નાત્વા પયોષ્ણ્યાં ચૈવ તાપસાઃ ।
અવતીર્ણા મુને સ્નાતુમાત્રેયાદ્યાઃ શુભાં નદીમ્

તતો નિમગ્ના દદૃશુઃ પ્રતિબિમ્બમથાત્મનઃ ।
અન્તર્જલે દ્વિજશ્રેષ્ઠ મહદાશ્ચર્યકારકમ્

ઉન્મજ્જને ચ દદૃશુઃ પુનર્વિસ્મિતમાનસાઃ ।
તતઃ સ્નાત્વા સમુત્તીર્ણા ઋષયઃ સર્વ એવ હિ

જગમુસ્તતો ઽપિ તે બ્રહ્મન્ કથયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
ચિન્તયન્તશ્ચ સતતં કિમેતદિતિ વિસ્મિતાઃ

તતો દૂરાદપશ્યન્ત વનષણ્ડં સુવિસ્તૃતમ્ ।
વનં હરગલશ્યામં ખગધ્વનિનિનાદિતમ્

અતિતુઙ્ગતયા વયોમ આવૃણ્વાનં નગોત્તમમ્ ।
વિસ્તૃતાભિર્જટાભિસ્તુ અન્તર્ભૂમિઞ્ચ નારદ

કાનનં પુષ્પિતૈર્વૃક્ષૈરતિભાતિ સમન્તતઃ ।
દશાર્દ્ધવર્ણૈઃ સુખદૈર્નભસ્તારાગણૈરિવ

તં દૃષ્ટ્વા કમલૈર્વ્યાપ્તં પુણ્ડરીકૈશ્ચ શોભિતમ્ ।
તદ્વત્ કોકનદૈર્વ્યાપ્તં વનં પદ્મવનં યથા

પ્રજગ્મુસ્તુષ્ટિમતુલાં તે હ્લાદં પરમં યયઃ ।
વિવિશુઃ પ્રીતમનસો હંસા ઇવ મહાસરઃ

તન્મધ્યે દદૃશુઃ પુણ્યમાશ્રમં લોકપૂજિતમ્ ।
ચતુર્ણાં લોકપાલાનાં વર્ગાણાં મુનિસત્તમ । ।
62.16 ધર્માશ્રમં પ્રાઙ્મુખં તુ પલાશવિટપાવૃતમ્ ।
પ્રતીચ્યભિમુખં બ્રહ્મન્ અર્થસ્યેક્ષુવનાવૃતમ્

દક્ષિણાભિમુખં કામ્યં રમ્ભાશોકવનાવૃતમ્ ।
ઉદઙ્મુખં ચ મોક્ષસ્ય શુદ્ધસ્ફટિકવર્ચસમ્

કૃતાન્તે ત્વાશ્રમી મોક્ષઃ કામસ્ત્રેતાન્તરે શ્રમી ।
આશ્રમ્યર્થો દ્વાપરાન્તે તિષ્યાદૌ ધર્મ આશ્રમી

તાન્યાશ્રમાણિ મુનયો દૃષ્ટ્વાત્રેયાદયો ઽવ્યયાઃ ।
તત્રૈવ ચ રતિં ચક્રુરખણ્ડે સલિલાપ્લુતે

ધર્માદ્યૈર્ભગવાન્ વિષ્ણુરખણ્ડ વિશ્રુતઃ ।
ચતુર્મુર્તિર્જગન્નાથઃ પુર્વમેવ પ્રતિષ્ઠિતઃ

તમર્ચયન્તિ ઋષયો યોગાત્માનો બહુશ્રુતાઃ ।
શુશ્રૂષયાથ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ નારદ

એવં તે ન્યવસંસ્તત્ર સમેતા મુનયો વને ।
અસુરેભ્યસ્તદા ભીતાઃ સ્વાશ્રિત્યાખણ્ડપર્વતમ્

તથાન્યે બ્રાહ્મણા બ્રહ્મન્ અશ્મકુટ્ટા મરીચિપાઃ ।
સ્નાત્વા જલે હિ કાલિન્દ્યાઃ પ્રજગ્મુર્દક્ષિણામુખાઃ

અવન્તિવિષયં પ્રાપ્ય વિષ્ણુમાસાદ્ય સંસ્થિતાઃ ।
વિષ્ણોરપિ પ્રસાદેન દુષ્પ્રવેશં મહાસુરૈઃ

બાલખિલ્યાદયો જગ્મુરવશા દાનવાદ્ ભયાત્ ।
રુદ્રકોટિં સમાશ્રિત્ય સ્થિતાસ્તે બ્રહ્મચારિણઃ

એવં ગતેષુ વિપ્રેષુ ગૌતમાઙ્ગિરસાદિષુ ।
શુક્રસ્તુ ભાર્ગવાન્ સર્વાન્ નિન્યે યજ્ઞવિધૌ મુને

અધિષ્ઠિતે ભાર્ગવૈસ્તુ મહાયજ્ઞે ઽમિતદ્યુતે ।
યજ્ઞદીક્ષાં બલેઃ શુક્રશ્ચાકાર વિધિના સ્વયમ્

શ્વેતામ્બરધરો દૈત્યઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ ।
મૃગાજિનાવૃતઃ પૃષ્ઠે બર્હિપત્રવિચિત્રિતઃ

સમાસ્તે વિતતે યજ્ઞે સદસ્યૈરભિસંવૃતઃ ।
હયગ્રીવપ્રલમ્બાદ્યૈર્મયબાણપુરોગમૈઃ

પત્ની વિન્ધ્યાવલી ચાસ્ય દીક્ષિતા યજ્ઞકર્મણિ ।
લલનાનાં સહસ્રસ્ય પ્રધાના ઋષિકન્યકા

શુક્રેણાશ્વઃ શ્વેતવર્ણો મધુમાસે સુલક્ણઃ ।
મહીં વિહર્તુમુત્સૃષ્ટસ્તારકાક્ષો ઽન્વગાચ્ચ તમ્

એવમશ્વે સમુત્સૃષ્ટે વિતતે યજ્ઞકર્મણિ ।
ગતે ચ માસત્રિતયે હૂયમાને ચ પાવકે

પૂજ્યમાનેષુ દૈત્યેષુ મિષુનસ્થે દિવાકરે ।
સુષુવે દેવજનની માધવં વામનાકૃતિમ્

તં જાતમાત્રં ભગવન્તમીશં નારાયણં લોકપતિં પુરાણમ્ ।
બ્રહ્મા સમભ્યેત્ય સમં મહર્ષિભિઃ સ્તોત્રં જગાદાથ વિભોર્મહર્ષે

નમો ઽસ્તુ તે માધવ સત્ત્વમૂર્ત્તે નમો ઽસ્તુ તે શાશ્વત વિશ્વરૂપ ।
નમો ઽસ્તુ તે શત્રુવનેન્ધનાગ્ને નમો ઽસ્તુ વૈ પાપમહાદવાગ્ને

નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન ।
નમસ્તે જગાદાધાર નમસ્તે પુરુષોત્તમ

નારાયણ જગન્મૂર્તે જગન્નાથ ગદાધર ।
પીતવાસઃ શ્રિયઃકાન્ત જનાર્દન નમો ઽસ્તુ તે

ભવાંસ્ત્રાતા ચ ગોપ્તા ચ વિશ્વાત્મા સર્વગો ઽવ્યયઃ ।
સર્વધારી ધરાધારી રૂપધારી નમો ઽસ્તુ તે

વર્ધસ્વ વર્ધિતાશેષત્રૈલોક્ય સુરપૂજિત ।
કુરુષ્વ દૈવતપતે મઘોનો ઽશ્રુપ્રમાર્જનમ્

ત્વં ધાતા ચ વિધાતા ચ સંહર્તા ત્વં મહેશ્વરઃ ।
મહાલય મહાયોગિન્ યોગશાયિન્ નમો ઽસ્તુ તે । ।
62.41 ઇત્થં સ્તુતો જગન્નાથં સર્વાત્મા સર્વગો હરિઃ ।
પ્રોવાચ ભગવાન્ મહ્યં કુરૂપનયનં વિભો

તતશ્ચકાર દેવસ્ય જાતકર્માદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
ભરદ્વાજો મહાતેજા બાર્હસ્પત્યસ્તપોધનઃ

વ્રતબન્ધં તથેશસ્ત કૃતવાન્ સર્વસાસ્ત્રવિત્ ।
તતો દદુઃ પ્રીતિયુતાઃ સર્વ એવ વરાન્ ક્રમાત્

યજ્ઞોપવીતં પુલહસ્ત્વહં ચ સિતવાસસી ।
મૃગાજિનં કુમ્ભયોનિર્ભરદ્વાજસ્તુ મેખલામ્

પાલાશમદદદ્ દણ્ડં મરીચિર્બ્રહ્મણાઃ સુતઃ ।
અક્ષસૂત્રં વારુણિસ્તુ કૌશ્યં વેદમથાઙ્ગિરાઃ

છત્રં પ્રાદાદ્ રઘૂ રાજા ઉપાનદ્યુગલં નૃગઃ ।
કમ્ણ્ડલું બૃહત્તેજાઃ પ્રાદાદ્વિષ્ણોર્બૃહસ્પતિઃ

એવં કૃતોપનયનો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ ।
સંસ્તૂયમાનો ઋષિભિઃ સાઙ્ગં વેદમધીયત

ભરદ્વાજાદાઙ્ગિરસાત્ સામવેદં મહાધ્વનિમ્ ।
મહદાખ્યાનસંયુક્તં ગન્ધર્વસહિતં મુને

માસેનૈકેન બગવાન્ જ્ઞાનશ્રુતિમહાર્ણવઃ ।
લોકચારપ્રવૃત્ત્યર્થમભૂચ્છ્રુતિવિશારદઃ

સર્વશાસ્ત્રેષુ નૈપુણ્યં ગત્વા દેવો ઽક્ષયો ઽવ્યયઃ ।
પ્રોવાચ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠં ભરદ્વાજમિદં વચઃ

શ્રીવામન ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્ વ્રજામિ દેહ્યાજ્ઞાં કુરુક્ષેત્રં મહોદયમ્ ।
તત્ર દૈત્યપતેઃ પુણ્યો હયમેધઃ પ્રવર્તતે

સમાવિષ્ટાનિ પશ્યસ્વ તેજાંસિ પૃથિવીતલે ।
યે સંનિધાનાઃ સતતં મદંશાઃ પુણ્યવર્ધનાઃ ।
તેનાહં પ્રતિજાનામિ કુરુક્ષેત્રં ગતો બલિઃ

ભરદ્વાજ ઉવાચ ।
સ્વેચ્છયા તિષ્ઠ વા ગચ્છ નાહમાજ્ઞાપયામિ તે ।
ગમિષ્યામો વયં વિષ્ણો બલેરધ્વરં મા ખિદ

યદ્ ભવન્તમહં દેવ પરિપૃચ્છામિ તદ્ વદ ।
કેષુ કેષુ વિભો નિત્યં સ્થાનેષુ પુરુષોત્તમ ।
સાન્નિધ્યં ભવતો બ્રૂહિ જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

વામન ઉવાચ ।
શ્રૂયતાં કથયિષ્યામિ યેષુ યેષુ ગુરો અહમ્ ।
નિવાસામિ સુપુણ્યેષુ સ્થાનેષુ બહુરૂપવાન્

મમાવતારૈર્વસુધા નભસ્તલં પાતાલમમ્ભોનિધયો દિવઞ્ચ ।
દિશઃ સમસ્તા ગિરયો ઽમ્બુદાશ્ચ વ્યાપ્તા ભરદ્વાજ મમાનુરૂપૈઃ

યે દિવ્યા યે ચ ભૌમા જલગગનચરાઃ સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચ સેન્દ્રાઃ સાર્કાઃ સચન્દ્રા યમવસુવરુણા હ્યગ્નયઃ સર્વપાલાઃ ।
બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાન્તા દ્વિજખગમહિતા મૂર્તિમન્તો હ્યમૂર્તાઃ તે સર્વે મત્પ્રસૂતા બહુ વિવિધગુણાઃ પૂરણાર્થં પૃથિવ્યાઃ

એતે હિ મુખ્યાઃ સુરસિદ્ધદાનવૈઃ પુજ્યાસ્તથા સંનિહિતા મહીતલે ।
યૈર્દૃષ્ટમાત્રૈઃ સહસૈવ નાશં પ્રયાતિ પાપં દ્વિજવર્ય કીર્તનૈઃ