વામન પુરાણ · અધ્યાય 58

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સપ્તપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
યાન્ જપ્યાન્ ભગવદ્ભ ભક્ત્યા પ્રહ્લાદો દાનવો ઽજપત્ ।
ગજેન્દ્રમોક્ષણાદીંસ્તુ ચતુરસ્તાન્ વદસ્વ મે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શૃણુષ્વ કથયિષ્યામિ જપ્યાનેતાંસ્તપોધન ।
દુઃસ્વપ્નનાશો ભવતિ યૈરુક્તૈઃ સંશ્રુતૈઃ સ્મૃતૈઃ

ગજેન્દ્રમોક્ષણં ત્વાદૌ શૃણુષ્વ તદનન્તરમ્ ।
સારસ્વતં તતઃ પુણ્યૌ પાપપ્રશમનૌ સ્તવૌ

સર્વરત્નમયઃ શ્રીમાંસ્ત્રિકૂટો નામ પર્વતઃ ।
સુતઃ પર્વતરાજસ્ય સુમેરોર્ભાસ્કરદ્યુતેઃ

ક્ષીરોદજલવીચ્યગ્રૈર્ધૈતામલશિલાતલઃ ।
ઉત્થિતઃ સાગરં ભિત્ત્વા દેવર્ષિગણસેવિતઃ

અપસરોભિઃ પરિવૃતઃ શ્રીમાન્ પ્રસ્વણાકુલઃ ।
ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈર્યક્ષૈઃ સિદ્ધચારણપન્નગૈઃ

વિદ્યાધરૈઃ સપત્નીકૈઃ સંયતૈશ્ચ તપસ્વિભિઃ ।
વૃકદ્વીપિગજેન્દ્રશ્ચ વૃગાત્રો વિરાજતે

પુન્નાગૈઃ કર્ણિકારૈશ્ચ બિલ્વામલકપાટલૈઃ ।
ચૂતનીપકદમ્બૈશ્ચ ચન્દનાગુરુચમ્પકૈઃ

શાલૈસ્તાલૈસ્તમાલૈશ્ચ સરલાર્જુનપર્પટૈઃ ।
તથાન્યૈર્વિવિધૈર્વૃક્ષૈઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતઃ

નાનાધાત્વઙ્કિતૈઃ શૃઙ્ગૈઃ પ્રસ્રવદ્ભિઃ સમન્તતઃ ।
શોભિતો રુચિરપ્રખ્યૈસ્ત્રિભિર્વિસ્તીર્ણસાનુભિઃ

મૃગૈઃ શાખામૃગૈઃ સિંદૈર્માતઙ્ગૈશ્ચ સદામદૈઃ ।
જીવઞ્જીવકસંઘુષ્ટૈશ્ચકોરશિખિનાદિતૈઃ

તસ્યૈકં કાઞ્ચનં શૃઙ્ગં સેવતે યં દિવાકરઃ ।
નાનાપુષ્પસમાકીર્ણં નાનાગન્ધાધિવાસિતમ્

દ્વિતીયં રાજતં શૃઙ્ગં સેવતે યં નિશાકરઃ ।
પાણ્ડુરામ્બુદસંકાશં તુષારચયસંનિભમ્

વજ્રેન્દ્રનીલવૈડૂર્યતેજોભિર્ભાસયન્ દિશઃ ।
તૃતીયં બ્રહ્મસદનં પ્રકૃષ્ટં શૃઙ્ગમુત્તમમ્

ન તત્કૃતઘ્નાઃ પશ્યન્તિ ન નૃશંસા ન નાસ્તિકાઃ ।
નાતપ્તતપસો લોકે યે ચ પાપકૃતો જનાઃ

તસ્ય સાનુમતઃ પૃષ્ઠે સરઃ કાઞ્ચનપઙ્કજમ્ ।
કારણ્ડવસમાકીર્ણં રાજહંસોપશોભિતમ્

કુમુદોત્પલકહ્લારૈઃ પુણ્ડરીકૈશ્ચ મણ્ડિતમ્ ।
કમલૈઃ શતપત્રૈશ્ચ કાઞ્ચનૈઃ સમલઙ્કૃતમ્

પત્રૈર્મરકતપ્રખ્યૈઃ પુષ્પૈઃ કાઞ્ચનસંનિભૈઃ ।
ગુલ્મૈઃ કીચકવેણૂનાં સમન્તાત્ પરિવેષ્ટિતમ્

તસ્મિન્ સરસિ દુષ્ટાત્મા વિરૂપો ઽન્તર્જલેશયઃ ।
આસીદ્ ગ્રાહો ગજેન્દ્રાણાં રિપુરાકેકરેક્ષમઃ

અથ દન્તોજ્જ્વલમુખઃ કદાચિદ્ ગજયૂથપઃ ।
મદસ્રાવી જલાકાઙ્ક્ષી પાદચારીવ પર્વતઃ

વાસયન્મદગન્ધેન ગિરિમૈરાવતોપમઃ ।
ગજો હ્યઞ્જનસંકાશો મદાચ્ચલિતલોચનઃ

તૃષિતઃ પાતુકામો ઽસૌ અવતીર્ણશ્ચ તજ્જલમ્ ।
સલીલઃ પઙ્કજવને યૂથમધ્યગતશ્ચરન્

ગૃહીતસ્તેન રૌદ્રેણ ગ્રાહેણાવ્યક્તમૂર્તિના ।
પશ્યન્તીનાં કરેણૂનાં ક્રોશન્તીનાં ચ દારુણમ્

હ્રિયતે પઙ્કજવને ગ્રાહેણાતિબલીયસા ।
વારુણૈઃ સંયતઃ પાશૈર્નિષ્પ્રયત્નગતિઃ કૃતઃ

વેષ્ટ્યમાનઃ સુઘોરૈસ્તુ પાશૈર્નાગો દૃઢૈસ્તથા ।
વિસ્ફૂર્ય ચ યથાશક્તિ વિક્રોસંશ્ચ મહારવાન્

વ્યથિતઃ સ નિરુત્સાહો ગૃહીતો ઘોરકર્મણા ।
પરમાપદમાપન્નો મનસાચિન્તયદ્ધરિમ્

સ તુ નાગવરઃ શ્રીમન્ નારાયણપરાયણઃ ।
તમેવ શરણં દેવં ગતઃ સર્વાત્મના તદા

એકાત્મા નિગૃહીતાત્મા વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના ।
જન્મજન્માન્તરાભ્યાસાત્ ભક્તિમાન્ ગરુડધ્વજે

નાન્યં દેવં મહાદેવાત્ પૂજયામાસ કેશવાત્ ।
મથિતામૃતફેનાભં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

સહસ્રશુભનામાનમાદિદેવમજં વિભુમ્ ।
પ્રગૃહ્ય પુષ્કરાગ્રેણ કાઞ્ચનં કમલોત્તમમ્ ।
આપદ્વિમોક્ષમન્વિચ્છન્ ગજઃ સ્તોત્રમુદીરયત્

ગજેન્દ્ર ઉવાચ ।
ઓં નમો મૂલપ્રકૃતયે અજિતાય મહાત્મને ।
અનાશ્રિતાય દેવાય નિઃસ્પૃહાય નમો ઽસ્તુ તે

નમ આદ્યાય બીજાય આર્ષેયાય પ્રવર્તિને ।
અન્તરાય ચૈકાય અવ્યક્તાય નમો નમઃ

નમો ગુહ્યાય ગૂઢાય ગુણાય ગુણવર્તિને ।
અપ્રર્ક્યાપ્રમેયાય અતુલાય નમો નમઃ

નમઃ શિવાય શાન્તાય નિશ્ચિન્તાય યશસ્વિને ।
સનાતનાય પૂર્વાય પુરાણાય નમો નમઃ

નમો દેવાધિદેવાય સ્વભાવાય નમો નમઃ ।
નમો જગત્પ્રતિષ્ઠાય ગોવિન્દાય નમો નમઃ

નમો ઽસ્તુ પદમનાભાય નમો યોગોદ્ભવાય ચ ।
વિશ્વેશ્વરાય દેવાય શિવાય હરયે નમઃ

નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ દેવાય નિર્ગુણાય ગુણાત્મને ।
નારાયણાય વિશ્વાય દેવાનાં પરમાત્મને

નમો નમઃ કારણવામનાય નારાયણાયામિતવિક્રમાય ।
શ્રીશાર્ઙ્ગચક્રાસિગદાધરાય નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ પુરુષોત્તમાય

ગુહ્યાય વેદનિલયાય મહોદરાય સિંહાય દૈત્યનિધનાય ચતુર્ભુજાય ।
બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રમુનિચારણસંસ્તુતાય દેવોત્તમાય વરદાય નમો ઽચ્યુતાય

નાગેન્દ્રદેહશયનાસનસુપ્રિયાય ગોક્ષીરહેમશુકનીલઘનોપમાય ।
પીતામ્બરાય મધુકૈટભનાશનાય વિશ્વાય ચારુમુકુટાય નમો ઽજરાય

નાભિપ્રજાતક્રમલસ્થચતુર્મખાય શ્રીરોદકાર્ણવનિકેતયશોધરાય ।
નાનાવિચિત્રમુકુટાઙ્ગદભૂષણાય સર્વેશ્વરાય વરદાય નમો વરાય

ભક્તિપ્રિયાય વરદીપ્તસુદર્શનાય ફુલાલારવિન્દવિપુલાયતલોચનાય ।
દેવેન્દ્રવિઘ્નશમનોદ્યતપૌરુષાય યોગેશ્વરાય વિરજાય નમો વરાય

બ્રહ્માયનાય ત્રિદશાયનાય લોકાધિનાથાય ભવાપનાય ।
નારાયણાયાત્મહિતાયનાય મહાવરાહાય નમસ્કરોમિ

કૂટસ્થમવ્યક્તમચિન્ત્યરૂપં નારાયણં કારણમાદિદેવમ્ ।
યુગાન્તશેષં પુરુષં પુરાણં તં દેવદેવં શરણં પ્રપદ્યે

યોગેશ્વરં ચારુવિચિત્રમૌલિમ્ અજ્ઞેયમ્ અગ્ર્યં પ્રકૃતેઃ પરસ્થમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞમાત્મપ્રભવં વરેણ્યં તં વાસુદેવં શરણં પ્રપદ્ય

અદૃશ્યમવ્યક્તમચિન્ત્યમવ્યયં મહર્ષયો બ્રહ્મયં સનાતનમ્ ।
વદન્તિ યં વૈ પુરુષં સનાતનં તં દેવગુહ્યં શરણં પ્રપદ્યે

યદક્ષરં બ્રહ્મ વદન્તિ સર્વગં નિશમ્ય યં મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુચ્યતે ।
તમીશ્વરં તૃપ્તમનુત્તમૈર્ગુણૈઃ પરાયણં વિષ્ણુમુપૈમિ સાશ્વતમ્

કાર્યં ક્રિયા કારણમપ્રમેયં હિરણ્યબાહું વરપદ્મનાભમ્ ।
મહાબલં વેદનિધિં સુરેશં વ3જામિ વિષ્ણું શરણં જનાર્દનમ્

કિરીટકેયૂરમહાર્હનિષ્કૈર્મણ્યુત્તમાલઙ્કૃતસર્વગાત્રમ્ ।
પીતામ્બરં કાઞ્ચનભક્તિચિત્રં માલાધરં કેશવમભ્યુપૈમિ

ભવોદ્ભવં વેદવિદાં પરિષ્ઠં યોગાત્મનાં સાંખ્યવિદાં વરિષ્ઠમ્ ।
આદિત્યરુદ્રાશ્વિવસુપ્રભાવં પ્રભું પ્રપદ્યે ઽચ્યુતમાત્મવન્તમ્

શ્રીવત્સાઙ્કં મહાદેવં દેવગુહ્યમનૌપમમ્ ।
પ્રપદ્યે સૂક્ષ્મમચલં વરેણ્યમભયપ્રદમ્

પ્રભવં સર્વભૂતાનાં નિર્ગુણં પરમેશ્વરમ્ ।
પ્રપદ્યે મુક્તસંગાનાં યતીનાં પરમાં ગતિમ્

ભગવન્તં ગુણાધ્યક્ષમક્ષરં પુષ્કરેક્ષણમ્ ।
શરણ્યં શરણં ભક્ત્યા પ્રપદ્યે ભક્તવત્સલમ્

ત્રિવિક્રમં ત્રિલોકેશં સર્વેષાં પ્રપિતામહમ્ ।
યોગાત્માનં મહાત્માનં પ્રપદ્યે ઽહં જનાર્દનમ્

આદિદેવમજં શંભું વ્યક્તાવ્યક્તં સનાતનમ્ ।
નારાયણમણીયાંસં પ્રપદ્યે બ્રાહ્મણપ્રિયમ્

નમો વરાય દેવાય નમઃ સર્વસહાય ચ ।
પ્રપદ્યે દેવદેવેશમણીયાંસમણોઃ સદા

એકાય લોકત્ત્વાય પરતઃ પરમાત્મને ।
નમઃ સહસ્રશિરસે અનન્તાય મહાત્મને

ત્વામેવ પરમં દેવમૃષયો વેદપારગાઃ ।
કીર્તયન્તિ ચ યં સર્વે બ્રહ્માદીનાં પરાયણમ્

નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ ભક્તાનામભયપ્રદ ।
સુબ્રહ્મણ્ય નમસ્તે ઽસ્તુ ત્રાહિ માં શરણાગતમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ભક્તિં તસ્યાનુસંચિન્ત્ય નાગસ્યમોઘસંભવઃ ।
પ્રીતિમાનભવદ્ વિષ્ણુઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ

સાન્નિધ્યં કલ્પયામાસ તસ્મિન્ સરસિ કેશવઃ ।
ગરુડસ્થો જગત્સ્વામી લોકાધારસ્તપોધનઃ

ગ્રાહગ્રસ્તં ગજેન્દ્રં તં તં ચ ગ્રાહં જલાશયાત્ ।
ઉજ્જહારાપ્રમેયાત્મા તરસા મધુસૂદનઃ

સ્થલસ્થં દારયામાસ ગ્રાહં ચક્રેણ માધવઃ ।
મોક્ષયામાસ નાગેન્દ્રં પાશેભ્યઃ શરણાગતમ્

સ હિ દેવલશાપેન હૂહૂર્ગન્ધર્વસત્તમઃ ।
ગ્રાહત્વમગમત્ કૃષ્ણાદ્ વધં પ્રાપ્ય દિવં ગતઃ

ગજો ઽપિ વિષ્ણુના સ્પૃષ્ટો જાતો દિવ્યવપુઃ પુમાન્ ।
આપદ્વિક્તૌ યુગપદ્ ગજગન્ધર્વસત્તમૌ

પ્રીતીમાન્ પુણ્ડરીકાક્ષઃ શરણાગતવત્સલઃ ।
અભવત્ ત્વથ દેવેશસ્તાભ્યાં ચૈવ પ્રપૂજિતઃ

ઇદં ચ ભગવાન્ યોગી ગજેન્દ્રં શરણાગતમ્ ।
પ્રોવાચ મુનિશાર્દૂલ મધુરં મધુસૂદનઃ ॥ વમ્પ્_58. 67 ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।
યો માં ત્વાઞ્ચ સરશ્ચૈવ ગ્રાહસ્ય ચ વિદારણમ્ ।
ગુલ્મકીચકરેણૂનાં રૂપં મેરોઃ સુતસ્ય ચ । ।
58.68 અશ્વત્થં ભાસ્કરં ગઙ્ગં નૈમિષારણ્યમેવ ચ ।
સંસ્મરિષ્યન્તિ મનુજાઃ પ્રયતાઃ સ્થિરબુદ્ધયઃ

કીર્તયિષ્યન્તિ ભક્ત્યા ચ શ્રોષ્યન્તિ ચ શુચિવ્રતઃ ।
દુઃસ્વપ્નો નશ્યતે તેષાં સુસ્વપ્નશ્ચ ભવિષ્યતિ

માત્સ્યં કૌર્મઞ્ચ વારાહં વામનં તાર્ક્ષ્યમેવ ચ ।
નારસિંહં ચ નાગેન્દ્રં સૃષ્ટિપ્રલયકારકમ્

એતાનિ પ્રાતરુત્થાય સંસ્મરિષ્યનતિ યે નરાઃ ।
સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યન્તે પુણ્યં લોકમવાપ્નુયુઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા હૃષીકેશો ગજેન્દ્રં ગરુડધ્વજઃ ।
સ્પર્શયામાસ હસ્તેન ગજં ગન્ધર્વમેવ ચ

તતો દિવ્યવપુર્ભત્વા ગજેન્દ્રો મધુસૂદનમ્ ।
જગામ શરણં વિપ્ર નારાયણપરાયમઃ

તતો નારાયણઃ શ્રીમાન્ મોક્ષયિત્વા ગજોત્તમમ્ ।
પાપબનધાચ્ચ શાપાચ્ચ ગ્રાહં ચાદ્ભુતકર્મકૃત્

ઋષિભિઃ સ્તૂયમાનશ્ચ દેવગુહ્યપરાયણૈઃ ।
ગતઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્દુર્વિજ્ઞેયગતિઃ પ્રભુઃ

ગજેન્દ્રમોક્ષણં દૃષ્ટ્વા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
વવન્દિરે મહાત્માનં પ્રભું નારાયણં હરિમ્

મહર્ષયશ્ચારણાશ્ચ દૃષ્ટ્વા ગજવિમોક્ષણમ્ ।
વિસ્મયોત્ફૂલ્લનયનાઃ સંસ્તુવન્તિ જનાર્દનમ્

પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મા ચક્રપાણિવિચેષ્ટિતમ્ ।
ગજેન્દ્રમોક્ષણં દૃષ્ટ્વા ઇદં વચનમબ્રવીત્

ય ઇદં શૃણુયાન્તિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ ।
પ્રાપ્નુયાત્ પરમાં સિદ્ધિં દુઃસ્વપ્નસ્તસ્ય નશ્યતિ

ગજેન્દ્ર મોક્ષણં પુણ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
કથિતેન સ્મૃતેનાથ શ્રુતેન ચ તપોધનઃ ।
ગજેન્દ્રમોક્ષણેનેહ સદ્યઃ પાપાત્ પ્રમુચ્યતે

એતત્પવિત્રં પરમં સુપુણ્યં સંકીર્તનીયં ચરિતં મુરારેઃ ।
યસ્મિન્ કિલોક્તે બહુપાપબન્ધનાત્ લભ્યેત મોક્ષો દ્વિરદેન યદ્વત્

અજં વરેણ્યં વરપદ્મનાભં નારાયણં બ્રહ્મનિધિં સુરેશમ્ ।
તં દેવગુહ્યં પુરુષં પુરાણં વન્દામ્યહં લોકપતિં વરેણ્યમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એતત્ તવોક્તં પ્રવરં સ્તવાનાં સ્તવં મુરારેર્વરનાગકીર્તનમ્ ।
યં કીર્ત્ય સંશ્રુત્ય તથા વિચિન્ત્ય પાપાપનોદં પુરુષો લભેત