વામન પુરાણ · અધ્યાય 56

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે પઞ્ચપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
ભગવંલ્લોકનાથાય વિષ્ણવે વિષમેક્ષણઃ ।
કિમર્થમાયુધં ચક્રં દત્તવાંલ્લોકપૂજિતમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા કથામેતાં પુરાતનીમ્ ।
ચક્રપ્રદાનસંબદ્ધાં શિવમાહાત્મયવર્ધિનીમ્

આસીદ્ દ્વિજાતિપ્રવરો વેદવેદાંઙ્ગપારગઃ ।
ગૃહાશ્રમી મહાભાગો વીતમન્યુરિતિ સ્મૃતઃ

તસ્યાત્રેયી મહાભાગો ભાર્યાસીચ્છીલસંમતા ।
પતિવ્રતા પતિપ્રાણા ધર્મશીલેતિ વિશ્રુતા

તસ્યામસ્ય મહર્ષેસ્તુ ઋતુકાલાભિગામિનઃ ।
સંબભૂવ સુતઃ શ્રીમાન્ ઉપમન્યુરિતિ સમૃતઃ

તં માતા મુનિશાર્દૂલ શાલિપિષ્ટરસેન વૈ ।
પોષયામાસ વદતી ક્ષીરમેતત્ સુદુર્ગતા

સો ઽજાનાનો ઽથ ક્ષીરસ્ય સ્વાદુતાં પય ઇત્યથ ।
સંભાવનામપ્યકરોચ્છાલિપિષ્ટરસે ઽપિ હિ

સ ત્વેકદા સમં પિત્રા કુત્રચિદ્ દ્વિજમેશ્મનિ ।
ક્ષીરૌદનં ચ બુભુજે સુસ્વાદુ પ્રાણપુષ્ટિદમ્

સ લબ્ધ્વાનુપમં સ્વાદં ક્ષીરસ્ય ઋષિદારકઃ ।
માત્રા દત્તં દ્વિતીયે ઽહ્નિ નાદત્તે પિષ્ટવારિ તત્

રુરોદાથ તતો બાલ્યાત્ પોયઽર્થિ ચાતકો યથા ।
તં માતા રુદતી પ્રાહ બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

ઉમાપતૌ પશુપતૌ શૂલધારિણિ સંકરે ।
અપ્રસન્ને વિરુપાક્ષે કુતઃ ક્ષીરેણ ભોજનમ્

યદીચ્છસિ પયો ભોક્તું સદ્યઃ પુષ્ટિકરં સુત ।
તદારાધય દેવેશં વિરૂપાક્ષં ત્રિશૂલિનમ્

તસ્મિસ્તુષ્ટે જગદ્ધામ્નિ સર્વકલ્યાણદાયિનિ ।
પ્રાપ્યતે ઽમૃતપાયિત્વં કિં પુનઃ ક્ષીરભોજનમ્

તન્માતુર્વચનં શ્રુત્વા વીતમન્યુસુતો ઽબ્રવીત્ ।
કો ઽયં વિરૂપાક્ષ ઇતિ ત્વયારાધ્યસ્તુ કીર્તિતઃ

તતઃ સુતં ધર્મશીલા ધર્માઢ્યં વાક્યમબ્રવીત્ ।
યો ઽયં વિરુપાક્ષ ઇતિ શ્રૂયતાં કથયામિ તે

આસીન્મહાસુરપતિઃ શ્રીદામ ઇતિ વિશ્રુતઃ ।
તેનાક્રમ્ય જગત્સર્વં શ્રીર્નીતા સ્વવશં પુરા

નિઃશ્રીકાસ્તુ ત્રયો લોકાઃ કૃતાસ્તેન દુરાત્માના ।
શ્રીવત્સં વાસુદેવસ્ય હર્તુમૈચ્છન્મહાબલઃ

તમ્સ્ય દુષ્ટં ભગવાનભિપ્રાયં જનાર્દનઃ ।
જ્ઞાત્વા તસ્ય વધાકાઙ્ક્ષી મહેશ્વરમુપાગમત્

એતસ્મિન્નન્તરે શંભુર્યોગમૂર્તિધરો ઽપ્યયઃ ।
તસ્થૌ હિમાચલપ્રસ્થમાશ્રિત્ય શ્લુક્ષ્ણભૂતલમ્

અથાભ્યેત્ય જગન્નાથં સહસ્રશિરસં વિભુમ્ ।
આરાધયામાસ હરિઃ સ્વયમાત્માનમાત્મના

સાગ્રં વર્ષસહસ્રં તુ પાદાઙ્ગુષ્ઠેન તસ્તિવાન્ ।
ગૃણંસ્તત્પરમં બ્રહ્મ યોગિજ્ઞેયમલક્ષણમ્

તતઃ પ્રીતઃ પ્રભુઃ પ્રાદાદ્ વિષ્ણવે પરમં વરમ્ ।
પ્રત્યક્ષં તૈજસં શ્રીમાન્ દિવ્યં ચક્રં સુદર્શનમ્

તદ્ દત્ત્વા દેવદેવાય સર્વભૂતભયપ્રદમ્ ।
કાલચક્રનિભં ચક્રં શઙ્કરો વિષ્ણુમબ્રવીત્

વરાયુધો ઽયં દેવેશ સર્વાયુધનિબર્હણઃ ।
સુદર્શનો દ્વાદશારઃ ષણ્ણાભિર્દ્વિયુગો જવી

આરાસંસ્થાસ્ત્વમી ચાસ્ય દેવા માસાશ્ચ રાશયઃ ।
શિષ્ટાનાં રક્ષણાર્થાય સંસ્થિતા ઋથવશ્ચ ષટ્

અગ્નિઃ સોમસ્તથા મિત્રો વરુણો ઽથ શચીપતિઃ ।
ઇન્દ્રાગ્ની ચાપ્યથો વિશ્વે પ્રજાપતય એવ ચ

હનૂમાંશ્ ચાથ બલાવાન્ દેવો ધન્વન્તરિસ્તથા ।
તપશ્ચૈવ તપસ્યશ્ચ દ્વાદશૈતે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ચૈત્રાદ્યાઃ ફાલ્ગુનાન્તાશ્ચ માસાસ્તત્ર પ્રતિષ્ઠતાઃ

ત્વમેવમાધાય વિભો વરાયુધં શત્રું સુરાણાં જહિ મા વિશઙ્કિથાઃ ।
અમોઘ એષો ઽમરરાજડપૂજિતો ધૃતો મયા નેત્રગતસ્તપોબલાત્

ઇત્યુક્તઃ શંભૂના વિષ્ણુઃ ભવં વચનમબ્રવીત્ ।
કથં શંભો વિજાનીયામમોઘો મોઘ એવ વા

યદ્યમોઘો વિભો ચક્રઃ સર્વત્રાપ્રતિઘસ્તવ ।
જિજ્ઞાસાર્થં તવૈવેહ પ્રક્ષેપ્સ્યામિ પ્રતીચ્છ ભોઃ

તદ્વાક્યં વાસુદેવસ્ય નિશમ્યાહ વિનાકધૃક્ ।
યદ્યેવં પ્રક્ષિપસ્વેતિ નિર્વિશઙ્કેન ચેતસા

તન્મહેશાનવચનં શ્રુત્વા વિષ્ણુઃ સુદર્શનમ્ ।
મુમોચ તેજોજિજ્ઞાસુઃ શઙ્કરં પ્રતિ વેગવાન્

મુરારિકરવિભ્રષ્ટં ચક્રમભ્યેત્ય શૂલિનમ્ ।
ત્રિધા ચકાર વિશ્વેશં યજ્ઞેશં યજ્ઞયાજકમ્

હરં હરિસ્ત્રિધાભૂતં દૃષ્ટવા કૃત્તં મહાભુજઃ ।
વ્રીડોપપ્લુતદેહસ્તુ પ્રણિપાતપરો ઽભવત્

પાદપ્રણામાવનતં વીક્ષ્ય દામોદરં ભવઃ ।
પ્રાહ પ્રીતિપરઃ શ્રીમાનુત્તિષ્ઠતિ પુનઃ પુનઃ । ।
56.35 પ્રાકૃતો ઽયં મહાબાહો વિકારશ્ચક્રનેમિના ।
નિકૃત્તો ન સ્વરભાવો મે સો ઽચ્છેદ્યો ઽદાહ્ય એવ ચ

તદ્યદેતાનિ ચક્રેણ ત્રીણિ ભાગાનિ કેશવ ।
કૃતાનિ તાનિ પુણ્યનિ ભવિષ્યન્તિ ન સશયઃ

હિરણ્યાક્ષઃ સ્મૃતો હ્યેકઃ સુવર્ણાક્ષસ્તથા પરઃ ।
તૃતીયશ્ચ વિરૂપાક્ષસ્ત્રયો ઽમી પુણ્યદા નૃણામ્

ઉત્તિષ્ઠ ગચ્છસ્વ વિભો નિહન્તુમમરાર્દનમ્ ।
શ્રીદામ્નિ નિહતે વિષ્ણો નન્દયિષ્યન્તિ દેવતાઃ

ઇત્યેવમુક્તો ભગવાન્ હરેમ ગરુડધ્વજઃ ।
ગત્વા સુરગિરિપ્રસ્થં શ્રીદામાનં દદર્શ હ

તં દૃષ્ટ્વા દેવદર્પઘ્નં દૈત્યં દેવવરો હરિઃ ।
મુમોચ ચક્રં વેગાઢ્યં હતો ઽસીતિ બ્રુવન્મુહુઃ

તતસ્તુ તેનાપ્રતિપૌરુષેણ ચક્રેણ દૈત્યસ્ય શિરો નિકૃત્તમ્ ।
સંછિન્નસીર્ષો નિપપાત શૈલાદ્ વજ્રાહતં શૈલશિરો યથૈવ

તસમિન્ હતે દેવરિપૌ મુરારિરીશં સમારાધ્ય વિરૂપનેત્રમ્ ।
લબ્ધ્વા ચ ચક્રં પ્રવરં મહાયુધં જગામ દેવો નિલયં પયોનિધિમ્

સો ઽયં પુત્ર નિરૂપાક્ષો દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
તમારાધય ચેત્ સાધો ક્ષીરેણોચ્છસિ ભોજનમ્

તન્માતુર્વચનં શ્રુત્વા વીતમન્યુસુતો બલી ।
તમારાધ્ય વિરૂપાક્ષં પ્રાપ્તઃ ક્ષીરેણ ભોજનમ્

એવં તવોક્તં પરમં પવિત્રં સંછેદનં શર્વતનોઃ પુરા વૈ ।
તત્તીર્થવર્યં સ મહાસુરો વૈ સમાસસાદાથ સુપુણ્યહેતોઃ