વામન પુરાણ · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
જટાધરં હરિર્દ્દષ્ટ્વા ક્રોધાદારક્તલોચનમ્ ।
તસ્માત્ સ્થાનાદપાક્રમ્ય કુબ્જામ્રે ઽન્તર્હિતઃ સ્થિતઃ

વસવો ઽષ્ટૌ હરં દૃષ્ટ્વા સુસ્રુવુર્વેગતો મુને ।
સા તુ જાતા સરિચ્છ્રેષ્ઠા સીતા નામ સરસ્વતી

એકાદશ તથા રુદ્રાસ્ત્રિનેત્રા વૃષકેતનાઃ ।
કાન્દિશીકા લયં જગ્મુઃ સમભ્યેત્યૈવ શઙ્કરમ્

વિશ્વે ઽશ્વિનૌ ચચ સાધ્યાશ્ચ મરુતો ઽનલભાસ્કરાઃ ।
સમાસાદ્ય પુરોડાશં ભક્ષ્યાશ્ચ મહામુને

ચન્દ્રઃ સમમૃક્ષગણૈર્નિશાં સમુપદર્શયન્ ।
ઉત્પત્યરુહ્ય ગગનં સ્વમધિષ્ઠાનમાસ્થિતઃ

કશ્યપાદ્યાશ્ચ ઋષયો જપન્તઃ શતરુદ્રિયમ્ ।
પુષ્પાઞ્જલિપુટા ભૂત્વા પ્રણતાઃ સંસ્થિતા મુને

અસકૃદ્ દક્ષદયિતા દૃષ્ટ્વા રુદ્રં બલાધિકમ્ ।
શક્રાદીનાં સુરેશાનાં કૃપણં વિલલાપ હ

તતઃ ક્રોધાભિભૂતેન શઙ્કરેણ મહાત્મના ।
તલપ્રહારૈરમરા બહવો વિનિપાતિતાઃ

પાદપ્રહારૈરમરા ત્રિશુલેનાપરે મુને ।
દૃષ્ટ્યગ્નિના તથૈવાન્યે દેવાદ્યાઃ પ્રલયીકૃતાઃ

તતઃ પૂષા હરં વીક્ષ્ય વિનિઘ્નન્તં સુરાસુરાન્ ।
ક્રોધાદ્ બાહૂ પ્રસાર્યથ પ્રદુદ્રાવ મહેશ્વરમ્

તમાપતન્તં ભગવાન્ સંનિરીક્ષ્ય ત્રિલોચનઃ ।
બાહુભ્યાં પ્રતિજગ્રાહ કરેણૈકેન શઙ્કરઃ

કરાભ્યાં પ્રગૃહીતસ્ય શંભુનાંશુમતો ઽપિ હિ ।
કરાઙ્ગુલિભ્યો નિશ્ચેરુરસૃગ્ધારાઃ સમન્તતઃ

તતો વેગેન મહતા અંશુમન્તં દિવાકરમ્ ।
ભ્રામયામાસ સતતં સિંહો મૃગશિશું યથા

ભ્રામિતસ્યાતિવેગેન નારદાંશુમતો ઽપિ હિ ।
ભુજૌ હસ્વત્વમાપન્નૌ ત્રુટિતસ્નાયુબન્ધનૌ

રુધિરાપ્લુતસર્વાઙ્ગમંશુમન્તં મહેશ્વરઃ ।
સંનિરીભ્યોત્સસર્જૈનમન્યતો।ભિજગામ હ

તતસ્તુ પૂષા વિહસન્ દશનાનિ વિદર્શયન્ ।
પ્રોવાચૈહ્યેહિ કાપાલિન્ પુનઃ પુનરથેશ્વરમ્

તતઃ ક્રોધાભિભૂતેન પૂષ્ણે વેગેન શંભુના ।
મુષ્ટિનાહત્ય દશનાઃ પાતિતા ધરણીતલે

ભગ્નદન્તસ્તથા પૂષા શોણિતાભિપ્લુતાનનઃ ।
પપાત ભુવિ નિઃસંજ્ઞો વજ્રાહત ઇવાચલઃ

ભગો।ભિવીભ્ય પૂષાણં પતિતં રુધિરોક્ષિતમ્ ।
નેત્રાભ્યાં ઘોરરૂપાભ્યાં વૃષધ્વજમવૈક્ષત

ત્રિપુરઘ્નસ્તતઃ ક્રુદ્ધસ્તલેનાહત્ય ચક્ષુષી ।
નિપાતયામાસ ભુવિ ક્ષોભયન્સર્વદેવતાઃ

તતો દિવાકરાઃ સર્વે પુરસ્કૃત્ય શતક્રતુમ્ ।
મરુદ્ભિશ્ચ હુતાશૈશ્ચ ભયાજ્જગ્મુર્દિશો દશ । ।
5.21 પ્રતિયાતેષુ દેવેષુ પ્રહ્લાદાદ્યા દિતીસ્વરાઃ ।
નમસ્કૃત્ય તતઃ સર્વે તસ્થુઃ પ્રાઞ્જલયો મુને

તતસ્તં યજ્ઞવાટં તુ શઙ્કરો ઘોરચક્ષુષા ।
દદર્શ દગ્ધું કોપેન સર્વાંશ્ચૈવ સુરામુરાન્

તતો નિલિલ્યિરે વીરાઃ પ્રણેમુર્દુદ્રુસ્તથા ।
ભયાદન્યે હરં દૃષ્ટ્વા ગતા વૈવસ્વતક્ષયમ્

ત્રયો ઽગ્નયસ્ત્રિભિર્નેર્દુઃસહં સમવૈક્ષત ।
દૃષ્ટમાત્રાસ્ત્રિનેત્રેણ ભસ્મીભૂતાભવન્ ક્ષણાત્

અગ્નૌ પ્રણષ્ટે યજ્ઞો ઽપિ ભૂત્વા દિવ્યવપુર્મૃગઃ ।
દુદ્રાવ વિક્લવગતિર્દક્ષિણાસહિતો ઽમ્બરે

તમેવાનુસસારેશશ્ચાપમાનમ્ય વેગવાન્ ।
શરં પાશુપતં કૃત્વા કાલરૂપી મહેશ્વરઃ

અર્દ્ધેન યજ્ઞવાટાન્તે જટાધર ઇતિ શ્રુતઃ ।
અર્દ્ધેન ગગને શર્વઃ કાલરૂપી ચ કથ્યતે

નારદ ઉવાચ ।
કાલરૂપી ત્વયાખ્યાતઃ શંભુર્ગગનગોચરઃ ।
લક્ષણં ચ સ્વરૂપં ચ સર્વં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
સ્વરૂપં ત્રિપુરઘ્નસ્ય વદિષ્યે કાલપૂપિણઃ ।
યેનામ્બરં મુનિશ્રેષ્ઠ વ્યાપ્તં લોકહિતેપ્સુના

યત્રાશ્વિની ચ ભરણી કુત્તિકાયાસ્તથાંશકઃ ।
મેષો રાશિઃ કુજક્ષેત્રં તચ્છિરઃ કાલરૂપિણઃ

આગ્નેયાશાસ્ત્રયો બ્રહ્મન્ પ્રાજાપત્યં કવેર્ગૃહમ્ ।
સૌમ્યાર્દ્ધ વૃષનામેદં વદનં પરિકીર્તિતમ્

મૃગાર્દ્ધમાર્દ્રાદિત્યાંશાસ્ત્રયઃ સૌમ્યગૃહં ત્વિદમ્ ।
મિથુનં ભુજયોસ્તદસ્ય ગગનસ્થસ્ય શૂલિનઃ

આદિત્યાંશશ્ચ પુષ્યં ચ આશ્લેષા શશિનો ગૃહમ્ ।
રાશિઃ કર્કટકો નામ પાર્શ્વે મખવિનાશિનઃ।થ ।
5.34 પિત્ર્યર્ક્ષં ભગદૈવત્યમુત્તરાંશ્ ચ કેસરી ।
સૂર્યક્ષેત્રં વિભોર્બ્રહ્મન્ હૃદયં પરિગીયતે

ઉત્તરાંશાસ્ત્રયઃ પાણિશ્ચિત્રાર્ધં કન્યકા ત્વિયમ્ ।
સોમપુત્રસ્ય સદ્મૈતદ્ દ્વિતીયં જઠરં વિભોઃ

ચિત્રાંશદ્વિતયં સ્વાતિર્વિશાખાયાંશકત્રયમ્ ।
દ્વિતીયં સુક્રસદનં તુલા નાભિરુદાહૃતા

વિશાખાંશમનૂરાધા જ્યેષ્ઠા ભૌમગૃહં ત્વિદમ્ ।
દ્વિતીયં વૃશ્ચિકો રાશિર્મેઢ્રં કાલસવરૂપિણઃ

મૂલં પૂર્વોત્તરાંશશ્ચ દેવાચજાર્યગૃહં ધનુઃ ।
ઊરુયુગલમીશસ્ય અમરર્ષે પ્રગીયતે

ઉત્તરાંશાસ્ત્રયો ઋક્ષં શ્રવણં મકરો મુને ।
ધનિષ્ઠાર્ધં શતભિષા જાનુની પરમેષ્ઠિનઃ

ધનિષ્ઠાર્ધં શતભિષા પ્રૌષ્ઠપદ્યાંશકત્રયમ્ ।
સૌરેઃ સદ્માપરમિદં કુમ્ભો જઙ્ઘે ચ વિશ્રતે

પ્રોષ્ઠપદ્યાંશમેકં તુ ઉત્તરા રેવતી તથા ।
દ્વિતીયં જીવસદનં મીનસ્તુ ચરણાવુભૌ

એવં કૃત્વા કાલરૂપં ત્રિનેત્રો યજ્ઞં ક્રોધાન્માર્ગરાજઘાન ।
વિદ્ધશ્ચાસૌ વેદનાબુદ્ધિમુક્તઃ ખે સંતસ્થૌ તારકાભિશ્ચિતાઙ્ગઃ

નારદ ઉવાચ ।
રાશયો ગદિતા બ્રહ્મંસ્ત્વયા દ્વાદશ વૈ મમ ।
તેષાં વિશેષતો બ્રૂહિ લક્ષણાનિ સ્વરૂપતઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
સ્વરૂપં તવ વક્ષ્યામિ રાશીનાં શૃણુ નારદ ।
યાદૃશા યત્ર સંચારા યસ્મિન્ સ્થાને વસન્તિ ચ

મેષઃ સમાનમૂર્તિશ્ચ અજાવિકધનાદિષુ ।
સંચારસ્થાનમેવાસ્ય ધાન્યરત્નાકરાદિષુ

નવશાદૂલસંછન્નવસુધાયાં ચ સર્વશઃ ।
નિત્યં ચરતિ ફુલ્લેષુ સરસાં પુલિનેષુ ચ

વૃષઃ સદૃશરૂપો હિ ચરતે ગોકુલાદિષુ ।
તસ્યાધિવાસભૂમિત્તુ કુષીવલધરાશ્રયઃ

સ્ત્રીપુંસયોઃ સમં રૂપં શય્યાસનપરિગ્રહઃ ।
વીણાવાદ્યધૃઙ્ મિથુનં ગીતનર્તકશિલ્પિષુ

સ્થિતઃ ક્રીડારતિર્નિત્યં વિહારાવનિરસ્ય તુ ।
મિથુનં નામ વિખ્યાતં રાશિર્દ્વેધાત્મકઃ સ્થિતઃ

કર્કિઃ કુલીરેણ સમઃ સલિલસ્થઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
કેદારવાપીપુલિને વિવિક્તાવનિરેવ ચ

સિહસ્તુ પર્વતારણ્યદુર્ગકન્દરભૂમિષુ ।
વસતે વ્યાધપલ્લીષુ ગહ્વરેષુ ગુહાસુ ચ

વ્રીહિપ્રદીપિકકરા મનાવારૂઢા ચ કન્યકા ।
ચરતે સ્ત્રીરતિસ્થાને વસતે નડ્વલેષુ ચ

તુલાપાણિશ્ચ પુરુષો વીથ્યાપણવિચારકઃ ।
નગરાધ્વાનશાલાસુ વસતે તત્ર નારદ

શ્વભ્રવલ્મીકસંચારી વૃશ્ચિકો વૃશ્ચિકાકૃતિઃ ।
વિષગોમયકીટાદિપાષાણાદિષુ સંસ્થિતઃ

ધનુસ્તુ રઙ્ગજઘનો દીપ્યમાનો ધનુર્ધરઃ ।
વાજિશૂરાસ્ત્રવિદ્વીરઃ સ્થાયી ગજરથાદિષુ

મૃગાસ્યો મકરો બ્રહ્મન્ વૃષસ્કન્ધેક્ષણાઙ્ગજઃ ।
મકરો ઽસૌ નદીચારી વસતે ચ મહોદધૌ

રિક્તમુમ્ભશ્ચ પુરુષઃ સ્કન્ધધારી જલાપ્લુતઃ ।
દ્યૂતશાલાચરઃ કુમ્ભઃ સ્થાયી શૌણ્ડિકસદ્મસુ

મીનદ્વયમથાસક્તં મીનસ્તીર્થાબ્ધિસંચરઃ ।
વસતે પુણ્યદેશેષુ દેવબ્રાહ્નણસદ્મસુ

લક્ષણા ગદિતાસ્તુભ્યં મેષાદીનાં મહામુને ।
ન કસ્યચિત્ ત્વયાખ્યેયં ગુહ્યમેતત્પુરાતનમ્

એતન્ મયા તે કથિતં સુરર્ષે યથા ત્રિનેત્રઃ પ્રમાથ યજ્ઞમ્ ।
પુણ્યં પુરાણં પરમં પવિત્રમાખ્યાતવાન્પાપહરં શિવં ચ