વામન પુરાણ · અધ્યાય 49

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે અષ્ટચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતો ગતેષુ દેવેષુ બ્રહ્મલોકં પ્રતિ દ્વિજ ।
ત્રૈલોક્યં પાલયામાસ બલિર્ધર્માન્વિતઃ સદા

કલિસ્તદા ધર્મયુતં જગદ્ દૃષ્ટ્વા કૃતે યથા ।
બ્રહ્માણં શરણં ભેજે સ્વભાવસ્ય નિષેણાત્

ગત્વા સ દદૃશે દેવં સેન્દ્રૈર્દેવૈઃ સમન્વિતમ્ ।
સ્વદીપ્ત્યા દ્યોતયન્તં ચ સ્વદેશં સસુરાસુરમ્

પ્રણિપત્ય તમાહાથ તિષ્યો બ્રહ્માણમીશ્વરમ્ ।
મમ સ્વભાવો બલિના નાશિતો દેવસત્તમ

તં પ્રાહ ભગવાન્ યોગી સ્વભાવં જગતો ઽપિ હિ ।
ન કેવલં હિ ભવતો હૃતં તેન બલીયસા

પશ્યસ્વ તિષ્ય દેવેન્દ્રં વરુણં ચ સમારુતમ્ ।
ભાસ્કરો ઽપિ હિ દીનત્વં પ્રયાતો હિ બલાદ્ બલેઃ

ન તસ્ય કશ્ચિત્ ત્રૈલોક્યે પ્રતિષેદ્ધાસ્તિ કર્મણઃ ।
ઋતે સહસ્રં શિરસં હરિં દશશતાઙ્ઘ્રિકમ્

મ ભૂમિં ચ તથા નાકં રાજ્યં લક્ષ્મીં યસો ઽવ્યયઃ ।
સમાહરિષ્યતિ બલેઃ કર્તુઃ સદ્ધર્મગોચરમ્

ઇત્યેવમુક્તો દેવેન બ્રહ્મણા કલિરવ્યયઃ ।
દીનાન્ દૃષ્ટ્વા સ શક્રાદીન્ વિભીતકવનં ગતઃ

કૃતઃ પ્રાવર્ત્તત તદા કલેર્નાસાત્ જગત્ત્રયે ।
ધર્મો ઽભવચ્ચતુષ્પાદશ્ચાતુર્વર્ણ્યે ઽપિ નારદ

તપો ઽહિંસા ચ સત્યં ચ શૌચમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ ।
દયા દાનં ત્વાનૃશંસ્યં શુશ્રુષા યજ્ઞકર્મ ચ

એતાનિ સર્વજગતઃ પરિવ્યાપ્ય સ્થિતાનિ હિ ।
બલિના બલવાન્ બ્રહ્મન્ તિષ્યો ઽપિ હિ કૃતઃ કૃતઃ

સ્વધર્મસ્થાયિનો વર્ણા હ્યાશ્રમાંશ્ચાવિશ્ન્ દ્વિજાઃ ।
પ્રજાપાલનધર્મસ્થાઃ સદૈવ મનુજર્ષભાઃ

ધર્મોત્તરે વર્તમાને બ્રહ્મન્નસ્મિઞ્જગત્ત્રયે ।
ત્રૈલોક્યલક્ષ્મીર્વરદા ત્વાયાતા દાનવેશ્વરમ્

તામાગતાં નિરીક્ષ્યૈવ સહસ્રાક્ષશ્રિયં બલિઃ ।
પપ્રચ્છ કાસિ માં બ્રૂહિ કેનાસ્યર્થેન ચાગતા

સા તદ્વચનમાકર્ણ્ય પ્રાહ શ્રીઃ પદ્મમાલિની ।
બલે શૃણુષ્વ યાસ્મિ ત્વામાયાતા મહિષિ બલાત્

અપ્રમેયબલો દેવો યો ઽસૌ ચક્રગદાધરઃ ।
તેન ત્યક્તસ્તુ મઘવા તતો ઽહં ત્વામિહાગતા

સ નિર્મમે યુવતયશ્ચાસ્રો રૂપસંયુતાઃ ।
શ્વેતામ્બરધરા ચૈવ શ્વેતસ્રગનુલેપના

શ્વેતવૃન્દારકારૂઢા સત્ત્વાઢ્યા શ્વેતવિગ્રહા ।
રક્તામ્બરધરા ચાન્યા રક્તસ્રગનુલેપના

રક્તવાજિસામારૂઢા રક્તાઙ્ગી રાજસી હિ સા ।
પીતામ્બરા પીરવર્ણા પીતમાલ્યાનુલેપના

સૌવર્ણસ્યન્દનચરા તામસં ગુણમાશ્રિતા ।
નીલામ્બરા નીમાલ્યા નીલગન્ધામનુલેપના

નીલવૃષસમારૂઢા ત્રિગુણા સા પ્રકીર્તિતા ।
યા સા શ્વેતામ્ભરા શ્વેતા સત્ત્વાઢ્યા કુઞ્જરસ્થિતા

સા બ્રહ્માણં સમાયાતા ચન્દ્રં ચન્દ્રાનુગાનપિ ।
યા રક્તા રક્તવસના વાજિસ્થા રજસાન્વિતા

તાં પ્રાદાદ્ દેવરાજાય મનેવ તત્સમેષુ ચ ।
પીતામ્બરા યા સુભગા રથસ્થા કનકપ્રભા

પ્રજાપતિભ્યસ્તાં પ્રાદાત્ શુક્રાય ચ વિશઃસુ ચ ।
નીલવસ્ત્રાલિસદૃશી યા ચુર્થી વૃષસ્થિતા

સા દાનવાન્ નૈઋતાંશ્ ચ શૂદ્રાન્ વિદ્યાધરાનપિ ।
વિપ્રાદ્યાઃ શ્વેતરૂપાં તાં કથયન્તિ સરસ્વતીમ્

સ્તુવન્તિ બ્રહ્મણા સાર્ધં મખે મન્ત્રાદિભિઃ સદા ।
ક્ષત્રિયા રક્તવર્ણાં તાં જયશ્રીમિતિ શંસિરે

સા ચેન્દ્રેણાસુરશ્રેષ્ઠ મનુના ચ યશસ્વિની ।
વૈશ્યાસ્તાં પીતવસનાં કનકાઙ્ગીં સદૈવ હિ

સ્તુવન્તિ લક્ષ્મીમિત્યેવં પ્રજાપાલાસ્તથૈવ હિ ।
શૂદ્રાસ્તાં નીલવર્ણાઙ્ગીં સ્તુવન્તિ ચ સુભક્તિતઃ

શ્રિયા દેવીતિ નામ્ના તાં સમં દૈત્યૈશ્ચ રાક્ષસૈઃ ।
એવં વિભક્તાસ્તા નાર્યસ્તેન દેવેન ચક્રિણા

એતાસાં ચ સ્વરૂપસ્તાસ્તિષ્ઠન્તિ નિધયો ઽવ્યયાઃ ।
ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાઃ સાઙ્ગાસ્તથોક્તયઃ

ચતુઃષષ્ટિકલાઃ શ્વેતા મહાપદ્મો નિધિઃ સ્થિતઃ ।
મુક્તાસુવર્ણરજતં રથાશ્વગજભૂષણમ્

શસ્ત્રાસ્ત્રાદિકવસ્ત્રાણિ રક્તા પદ્મો નિધિઃ સ્મૃતઃ ।
ગોમહિષ્યઃ ખરોષ્ટ્રં ચ સુવર્ણામ્બરભૂમયઃ

ઓષધ્યઃ પશવઃ પીતા મહાનીલો નિધિઃ સ્થિતઃ ।
સર્વાસામપિ જાતીનાં જાતિરેકા પ્રતિષ્ઠિતા

અન્યેષામપિ સંહર્ત્રી નીલા શઙ્ખો નિધિઃ સ્થિતઃ ।
એતાસુ સંસ્થિતાનાં ચ યાનિ રૂપાણિ દાનવ ।
ભવન્તિ સુરુષાણાં વૈ તાન્ વિબોધ વદામિ તે

સત્યશૌચાભિસંયુક્તા મખદાનોત્સવે રતાઃ ।
ભવન્તિ દાવનપતે મહાપદ્માશ્રિતા નરાઃ

યજ્વિનઃ સુભગા દૃપ્તા માનિનો બહુદક્ષિણાઃ ।
સર્વસામાન્યસુખિનો નરાઃ પદ્માશ્રિતાઃ સ્મૃતાઃ

સત્યાનૃતસમાયુક્તા દાનાહરણદક્ષિણાઃ ।
ન્યાયાન્યાયવ્યયોપેતા મહાનીલાશ્રિતા નરાઃ

નાસ્તિકાઃ શૌચરહિતાઃ કૃપણા ભોગવર્જિતાઃ ।
સ્તેયાનૃતકથાયુક્તા નરાઃ શઙ્ખશ્રિતા બલે

ઇત્યેવં કથિતસ્તુભ્યં તેષાં દાનવ નિર્ણયઃ

અહં સા રાગિણી નામ જાયશ્રીસ્ત્વામુપાગતા ।
મમાસ્તિ દાવનપતે પ્રતિજ્ઞા સાધુસંમતા

સમાશ્રયામિ શૌર્યઢ્યં ન ચ ક્લીબં કથઞ્ચન ।
ન ચાસ્તિ ભવતસ્તુલ્યો ત્રૈલોક્યે ઽપિ બલાધિકઃ

ત્વયા બલવિભૂત્યા હિ પ્રીતિર્મે જનિતા ધ્રુવા ।
યત્ત્વયા યુધિ વિક્રમ્ય દેવરાજો વિનિર્જિતઃ

અતો મમ પરા પ્રીતિર્જાતા દાનવ શાશ્વતી ।
દૃષ્ટ્વા તે પરમં સત્ત્વં સર્વેભ્યો ઽપિ બલાધિકમ્

શૌણ્ડીર્યમાનિનં વીરં તતો ઽહં સ્વયમાગતા ।
નાશ્ચર્ય દાનવશ્રેષ્ઠ હિરણ્યકશિપોઃ કુલે

પ્રસૂતસ્યાસુરેન્દ્રસ્ય તવ કર્મ યદીદૃશમ્ ।
વિશેષિતસ્ત્વયા રાજન્ દૈતેયઃ પ્રપિતામહઃ

વિજિતં વિક્રમાદ્ યેન ત્રૈલોક્યં વૈ પરૈર્હૃતમ્ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં દાનવૈન્દ્રં તદા બલિમ્

જયશ્રીશ્ચન્દ્રવદના પ્રવિષ્ટાદ્યોતયચ્છુભા ।
તસ્યાં ચાથ પ્રવિષ્ટાયાં વિધવા ઇવ યોષિતઃ

સમાશ્રયન્તિ બલિનં હ્રીશ્રીધીધૃતિકીર્ત્તયઃ ।
પ્રભા મતિઃ શ્રમા ભૂતિર્વિદ્યા નીતિર્દયા તથા

શ્રુતિઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ કીર્તિર્મૂર્તિઃ શાન્તિ ક્રિયાન્વિતાઃ ।
પુષ્ટિસ્તુષ્ટી રુચિસ્ત્વન્યા તથા સત્ત્વાશ્રિતા ગુણાઃ ।
તાઃ સર્વા બલિમાશ્રિત્ય વ્યશ્રામ્યન્ત યથાસુખમ્

એવં ગુણો ઽભૃદ્ દનુપુઙ્ગવો ઽસૌ બલિર્મહાત્મા શુભબુદ્ધિરાત્મવાન્ ।
યજ્વા તપસ્વી મૃદુરેવ સત્યવાક્ દાતા વિભર્તા સ્વજનાભિગોપ્તા

ત્રિવિષ્ટપં શાસતિ દાનવેન્દ્રે નાસીન્ ક્ષુધાર્તો મલિનો ન દીનઃ ।
સદોજ્જ્વલો ધર્મરતો ઽથ દાન્તઃ કામોપભોક્તા મનુજો ઽપિ જાતઃ