વામન પુરાણ · અધ્યાય 48

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સપ્તચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
સંનિવૃત્તે તતો બાણે દાનવાઃ સત્વરં પુનઃ ।
નિવૃત્તા દેવતાનાં ચ સશસ્ત્રા યુદ્ધલાલસાઃ

વિષ્ણુરપ્યમિતૌજાસ્તં જ્ઞાત્વાજેયં બલેઃ સુતમ્ ।
પ્રાહામન્ત્ર્ય સુરાન્ સર્વાન્ યુધ્યધ્વં વિગતજ્વરાઃ

વિષ્ણુનાથ સમાદિષ્ટા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
યુયુધુર્દાનવૈઃ સાર્ધં વિષ્ણુસ્ત્વન્તરધીયત

માધવં ગતમાજ્ઞાય શુક્રો બલિમુવાચ હ। ગોવિન્દેન મુરાસ્ત્યક્તાસ્ત્વં જયસ્વાધુના બલે

સ પુરોહિતવાક્યેન પ્રીતો યાતે જનાર્દને ।
ગદામાદાય દેજસ્વી દેવસૈન્યમભિદ્રુતઃ

બાણો બાહુસહસ્રેણ ગૃહ્ય પ્રહરણાન્યથ ।
દેવસૈન્યમભિદ્રુત્ય નિજઘાન સહસ્રશઃ

મયો ઽપિ માયામાસ્થાય તૈસ્તૈ રૂપાન્તરૈર્મુને ।
યોધયામાસ બલાવાન્ સુરાણાં ચ વરૂછિનીમ્

વિદ્યુજ્જિહ્વઃ પ્રરિભદ્રો વૃષપર્વા શતેક્ષણઃ ।
વિપાકો વિક્ષરઃ સૈન્યં તે ઽપિ દેવાનુપાદ્રવન્

તે હન્યમાના દિતિજૈર્દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
ગતે જનાર્દને દેવે પ્રાયશો વિમુખ્યાભવન્

તાન્ પ્રભગ્નાન્ સુરગાણાન્ બલિબાણાપુરોગમાઃ ।
પૃષ્ઠતશ્ચાદ્રવન્ સર્વે ત્રૈલોક્યવિજિગીષવઃ

સંબાધ્યમાના દૈતેયૈર્દવાઃ સેન્દ્રા ભયાતુરાઃ ।
ત્રિવિષ્ટપં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મલોકમુપાગતાઃ

બ્રહ્મલોકં ગતેષ્વિત્થં સેન્દ્રેષ્વપિ સુરેષુ વૈ ।
સ્વર્ગભોક્તા બલિર્જાતઃ સપુત્રભ્રાતૃબાન્ધવઃ

શક્રો ઽભૂદ્ ભગવાન્ બ્રહ્મન્ બલિર્બાણો યમો ઽભવત્ ।
વરુણો ઽભૂન્મયઃ સોમો રાહુર્હ્લોદો હુતાશનઃ

સ્વર્ભાનુરભવત્ સૂર્યઃ શુક્રશ્ચાસીદ્ બૃહસ્પતિઃ ।
યે ઽન્યે ઽપ્યધિકૃતા દેવાસ્તેષુ જાતાઃ સુરારયઃ

પઞ્ચમસ્ય કલેરાદૌ દ્વાપરાન્તે સુદારુણઃ ।
દેવાસુરો ઽભૂત્ સંગ્રામો યત્ર શક્રો ઽપ્યભૂદ્ બલિઃ

પાતાલાઃ સપ્ત તસ્યાસ્ન્ વશે લોકત્રયં તથા ।
ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ ખ્યાતં દશલોકાધિપો બલિઃ

સ્વર્ગે સ્વયં નિવસતિ ભુઞ્જન્ ભોગાન્ સુદર્લભાન્ ।
તત્રોપાસન્ત ગન્ધર્વા વિશ્વાવસુપુરોગમાઃ

તિલોત્તમાદ્યાપ્સરસો નૃત્યન્તિ સુરતાપસ ।
વાદયન્તિ ચ વાદ્યાનિ યક્ષવિદ્યાધરાદયઃ

વિવિધાનપિ ભોગાંશ્ચ ભુઞ્જન્ દૈત્યેશ્વરો બલિ ।
સસ્માર મનસા બ્રહ્મન્ પ્રહ્લાદં સ્વપિતામહમ્

સંસ્મૃતો નપ્તૃણા ચાસૌ મહાભાગવતો ઽસુરઃ ।
સમભ્યાગાત્ ત્વરાયુક્તઃ પાતાલાત્ સ્વર્ગમવ્યયમ્

તમાગતં સમીક્ષ્યૈવ ત્યક્ત્વા સિંહાસનં બલિઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા વવન્દે ચરણાવુભૌ

પાદયોઃ પતિતં વીરં પ્રહ્લાદસ્ત્વરિતો બલિમ્ ।
સમુત્થાપ્ય પરિષ્યવજ્ય વિવેશ પરમાસને

લં બલિઃ પ્રાહ ભોસ્તાત ત્વત્પ્રસાદાત્ સુરા મયા ।
નિર્જિતાઃ શક્રરાજ્યં ચ હૃતં વીર્યબલાન્મયા

તદિદં તાત મદ્વીર્યવિનિર્જિતસુરોત્તમમ્ ।
ત્રૈલોક્યરાજ્યં ભુઞ્જ ત્વં મયિ ભૃત્યે પુરઃસ્થિતે

એતાવતા પુણ્યયુતઃ સ્યામહં તાત યત્ સ્વયમ્ ।
ત્વદઙ્ઘ્રિપૂજાભિરતસ્ત્વદુચ્છિષ્ટાન્નભોજનઃ

ન સા પાલયતો રાજ્યં ધૃતિર્ભવતિ સત્તમ ।
યા ધૃતિર્ગુરુશુશ્રુષાં કુર્વતો જાયતે વિભો

તતસ્તદુક્તં બલિના વાક્યં શ્રુત્વા દ્વિજોત્તમ ।
પ્રહ્લાદઃ પ્રાહ વચનં ધર્મકામાર્થસાધનમ્

મયા કૃતં રાજ્યમકણ્ટકં પુરા પ્રશાસિતા ભૂઃ સુહૃદો ઽનુપૂજિતાઃ ।
દત્તં યથેષ્ટં જનિનાસ્તથાત્મજાઃ સ્થિતો બલે સમ્પ્રતિ યોગસાધકઃ

ગૃહીતં પુ6 વિધિવન્મયા ભૂયો ઽર્પિતઃ તવ ।
એવં ભવ ગુરૂણાં ત્વં સદા સુશ્રૂષણે રતઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં કરે ત્વાદાય દક્ષિણે ।
શાક્રે સિંહાસને બ્રહ્મન્ બલિં તૂર્ણં ન્યવેશયત્

સોપવિષ્ટો મહેન્દ્રસ્ય સર્વરત્નમયે શુભે ।
સિંહહાસને દૈત્યપતિઃ શુશુભે મઘવાનિવ

તત્રોપવિષ્ટશ્ચૈવાસૌ કૃતાઞ્જલિપુટો નતઃ ।
પ્રહ્લાદં પ્રાહ વચનં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા

યન્મયા તાત કર્તવ્યં ત્રૈલોક્યં પરિરક્ષતા ।
ધર્માર્થકામમોક્ષેભ્યસ્તદાદિશતુ મે ભવાન્

તદ્વાક્યસમ કાલં ચ શુક્રઃ પ્રહ્લાદમબ્રવીત્ ।
યદ્યુક્તં તન્મહાબાહો વદસ્વાદ્યોત્તરં વચઃ

વચનં બલિશુક્રાભ્યાં શ્રુત્વા ભાગવતો ઽસુરઃ ।
પ્રાહ ધર્માર્થસંયુક્તં પ્રહ્લાદો વાક્યમુત્તમમ્

યદાયત્યાં ક્ષમં રાજન્ યદ્ધિતં ભુવનસ્ય ચ ।
અવિરોધેન ધર્મસ્ય અર્થસ્યોપાર્જનં ચ યત્

સર્વસત્ત્વાનુગમનં કામવર્ગફલં ચ યત્ ।
પરત્રેહ ચ યચ્છ્રેયઃ પુત્ર તત્કર્મ આરચ

યતા શ્લાઘ્યં પ્રયાસ્યદ્ય યથા કીર્તિર્ભવેત્તવ ।
યતા નાયશસો યોગસ્તથા કુરુ મહામતે

એતદર્થ શ્રિયં દીપ્તાં કાઙ્ક્ષન્તે પુરુષોત્તમાઃ ।
યેનૈતાનિ ગૃહે ઽસ્માકં નિવસન્તિ સુનિર્વૃતાઃ

કુલજો વ્યસને મગ્નઃ સખા ચાર્થબહિઃ કૃતઃ ।
વૃદ્ધો જ્ઞાતિર્ગુણી વિપ્રઃ કીર્તીશ્ચ યશસા સહ

તસ્માદ્ યથૈતે નિવસન્તિ પુત્ર રાજ્યસ્થિતસ્યેહ કુલોદ્ગતાદ્યાઃ ।
તથા યત્સ્વામલસત્ત્વચેષ્ટ યથા યશસ્વી ભવિતાસિ લોકે

ભૂભ્યાં સદા બ્રાહ્મણભૂષિતાયાં ક્ષત્રાન્વિતાયાં દૃઢવાપિતાયામ્ ।
શુશ્રુષણાસક્તસમુદ્ભવાયા મૃદ્ધિં પ્રયાન્તીહ નરાધિપેન્દ્રાઃ

તસ્માદ્ દ્વિજાગ્ર્યાઃ શ્રુતિશાસ્ત્રયુક્તા નરાધિપાંસ્તે ક્રતુભિર્દ્વિજેન્દ્રા યજ્ઞાગ્નિધૂમેન નૃપસ્ય શાન્તિઃ

તપો ઽધ્યયનસંપન્ના યાજનાધ્યાપને રતાઃ ।
સન્તુ વિપ્રા બલે પૂજ્યાસ્ત્વત્તો ઽનુજ્ઞામવાપ્ય હિ । ।
48.44 સ્વાધ્યાયયજ્ઞનિરતા દાતારઃ શસ્ત્રજીવિનઃ ।
ક્ષત્રિયાઃ સન્તુ દૈત્યેન્દ્ર પ્રજાપાલનધર્મિણઃ

યજ્ઞાધ્યયનસંપન્ના દાતારઃ કૃષિકારિણઃ ।
પાશુપાલ્યં પ્રકુર્વન્તુ વેશ્યા વિપણિજીવિનઃ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં સદા શુશ્રુષણે રતાઃ ।
શૂદ્રાઃ સન્ત્વસુરશ્રેષ્ઠ તવાજ્ઞાકારિણઃ સદા

યદા વર્ણાઃ સ્વધર્મસ્થા ભવન્તિ દિતિજેશ્વર ।
ધર્મવૃદ્ધિસ્તદા સ્યાદ્વૈ ધર્મવૃદ્ધૌ નૃપોદયઃ

તસ્માદ્ વર્ણાઃ સ્વધર્મસ્થાસ્ત્વયા કાર્યાઃ સદા બલે ।
તદ્વૃદ્ધૌ ભવતો વૃદ્ધિસ્તદ્વાનૌ હાનિરુચ્યતે

ઇત્થં વચઃ શ્રાણ્ય મહાસુરેન્દ્રો બલિં મહાત્મા સ બભૂવ તૂષ્ણીમ્ ।
તતો યદાજ્ઞાપયસે કરિષ્યે ઇત્થં બલિઃ પ્રાહ વચો મહર્ષે