વામન પુરાણ · અધ્યાય 44

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ત્રિચત્વારિશોધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તસ્મિસ્તદા દૈત્યબલે ચ ભગ્ને શુક્રો ઽબ્રવીદન્દકમાસુરેન્દ્રમ્ ।
એહ્યેહિ વીરાદ્ય ગૃહં મહાસુર યોત્સ્યામ ભૂયો હરમેત્ય શૈલમ્

તમુવાચાન્ધકો બ્રહ્મન્ ન સમ્યગ્ભવતોદિતમ્ ।
રણાન્નૈવાપયાસ્યામિ કુલં વ્યપદિશન્ સ્વયમ્

પશ્ય ત્વં દ્વિજશાર્દૂલ મમ વીર્યં સુદુર્ધરમ્ ।
દેવદાનવગન્ધર્વાન્ જેષ્યે સેન્દ્રમહેશ્વરમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં હિરણ્યાક્ષસુતો ઽન્ધકઃ ।
સમાશ્વાસ્યાબ્રવીચ્છંભું સારિથં સારિથિં મધુરાક્ષરમ્

સાર્થે વાહય રથં હરાભ્યાશં મહાબલ ।
યાવન્નિહન્મિ બાણૈઘૈઃ પ્રમથામરવાહિનીમ્

ઇત્યન્ધકવચઃ શ્રુત્વા સારથિસ્તુરગાંસ્તદા ।
કૃષ્મવર્ણાન્ મહાવેગાન્ કશયાભ્યાહનન્મુને

તે યત્નતો ઽપિ તુરઘાઃ પ્રેર્યમાણા હરં પ્રતિ ।
જઘનેષ્વવસીદન્તઃ કૃચ્છ્રે ણોહુશ્ચ તં રથમ્

વહન્તસ્તુરગા દૈત્યં પ્રાપ્તાઃ પ્રમથવાહિનીમ્ ।
સંવત્સરેણ સાગ્રેણ વાયુવેગસમા અપિ

તતઃ કાર્મુકમાનમ્ય બાણજાલૈર્ગણેશ્વરાન્ ।
સુરાન્ સંછાદયામાસ સેન્દ્રોપેન્દ્રમહેશ્વરાન્

બાણૈશછાદિતમીક્ષ્યૈવ બલં ત્રૈલોક્યરક્ષિતા ।
સુરાન્ પ્રોવાચ ભગવાંશ્ચક્રપિણિર્જનાર્દનઃ

વિષ્ણુરુવાચ ।
કિં તિષ્ઠધ્વં સુરશ્રેષ્ઠા હતેનાનેન વૈ જયઃ ।
તસમાન્મદ્વચનં શીઘ્રં ક્રિયતાં વૈ જયેપ્સવઃ

શાત્યન્તામસ્ય તુરાગાઃ સમં રથકુટુમ્બિના ।
ભજ્યતાં સ્યન્દનશ્ચાપિ વિરથઃ ક્રિયતાં રિપુઃ

વિરથં તુ કૃતં પશ્ચાદેનં ધક્ષ્યતિ શઙ્કરઃ ।
નોપેક્ષ્યઃ શત્રુરુદ્દિષ્ટો દેવાચાર્યેણ દેવતાઃ

ઇતેયવમુક્તાઃ પ્રમથા વાસુદેવેન સામરાઃ ।
ચક્રુર્વેગં સહેન્દ્રેણ સમં ચક્રધરેણ ચ

તુરગાણાં સહસ્રં તુ મેઘાભાનાં જનાર્દનઃ ।
નિમિષાન્તરમાત્રેણ ગદયા વિનિપોથયત્

હતાશ્વાત્ સ્યન્દનાત્ સ્કન્દઃ પ્રગૃહ્ય રથસારથિમ્ ।
શક્ત્યા વિભિન્નહૃદયં ગતાસું વ્યસૃજદ્ ભુવિ

વિનાયકાદ્યાઃ પ્રમથાઃ સમં શક્રેણ દૈવતૈઃ ।
સધ્વજાક્ષં રથં તૂર્ણમભઞ્જન્ત તપોધનાઃ

સહસા સ મહાતેજા વિરથસ્ત્યજ્ય કાર્મુકમ્ ।
ગદામાદાય બલવાનભિદુદ્રાવ દૈવતાન્

પદાન્યષ્ટૌ તતો ગત્વા મેઘગમ્ભીરયા ગિરા ।
સ્થિત્વા પ્રોવાચ દૈત્યેન્દ્રો મહાદેવં સ હેતુમત્

ભિક્ષો ભવાન્ સહાનીકસ્ત્વસહાયો ઽસ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
તથાપિ ત્વાં વિજેષ્યામિ પશ્ય મે ઽદ્ય પરાક્રમમ્

તદ્વાક્યં શઙ્કરઃ શ્રુત્વા સેન્દ્રાન્સુરગણાંસ્તદા ।
બ્રહ્મણા સહિતાન્ સર્વાન્ સ્વશરીરે ન્યવેશયત્

શરીરસ્થાંસ્તાન્ પ્રમથાન્ કૃત્વા દેવાંશ્ચ શઙ્કરઃ ।
પ્રાહ એહ્યેહિ તુષ્ટાત્મન્ અહમેકો ઽપિ સંશ્થિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં સર્વામરગણક્ષયમ્ ।
દૈત્યઃ શઙ્કરમભ્યાગાદ્ ગદામાદાય વેગવાન્

તમાપતન્તં ભગવાન્ દૃષ્ટ્વા ત્યક્ત્વા વૃષોત્તમમ્ ।
શૂલપાણિર્ગિરિપ્રસ્થે પદાતિઃ પ્રત્યતિષ્ઠત

વેગેનૈવાપતન્તં ચ બિભેદોરસિ ભૈરવઃ ।
દારુણં સુમહદ્ રૂપં કૃત્વા ત્રૈલોક્યભીષણમ્

દંષ્ટ્રાકરાલં રવિકોટિસંનિભં મૃગારિચર્માભિવૃતં જટાધરમ્ ।
ભુજઙ્ગહારામલકણ્ઠકન્દરં વિંશાર્ધબાહું સષડર્ધલોચનમ્

એતાદૃસેન રૂપેણ ભગવાન્ ભૂતભાવનનઃ ।
બિભેદ શત્રું શૂલેન શુભદઃ શાશ્વતઃ શિવઃ

સશૂલં ભૈરવં ગૃહ્ય ભિન્નેપ્યુરસિ દાનવઃ ।
વિજહારાતિવેગેન ક્રોશમાત્રં મહામુને

તતઃ કથઞ્ચિદ્ ભગવાન્ સંસ્તભ્યાત્મનામાત્મના ।
તૂર્ણમુત્પાટયામાસ શૂલેન સગદં રિપુમ્

દૈત્યાધિપસ્તવપિ ગદાં હરમૂર્ધ્નિ ન્યપાતયત્ ।
કરાભ્યાં ગૃહ્ય શૂલં ચ સમુત્પતત દાનવઃ

સંસ્થિતઃ સ મહાયોગી સર્વાધારઃ પ્રજાપતિઃ ।
ગદાપાતક્ષતાદ્ ભૂરિ ચતુર્ધાસૃગથાપતત્

પૂર્વધારાસમુદ્ભૂતો ભૈરવો ઽગ્નિસમપ્રભઃ ।
વિદ્યારાજેતિ વિખ્યાતઃ પદ્મમાલાવિભૂષિતઃ

તથા દક્ષિણધારોત્થો ભૈરવઃ પ્રેતમણ્ડિતઃ ।
કાલરાજેતિ વિખ્યાતઃ કૃષ્ણાઞ્જનસમપ્રભઃ

અથ પ્રોતીચીધારોત્થો ભૈરવઃ પત્રભૂષિતઃ ।
અતસીકુસુમપ્રખ્યઃ કામરાજેતિ વિશ્રુતઃ

ઉદગ્ધારાભવશ્ચાન્યો ભૈરવઃ શૂલભૂષિતઃ ।
સોમરાજેતિ વિખ્યાતશ્ચક્રમાલાવિભૂષિતઃ

ક્ષતસ્ય રુધિરાત્ જાતો ભૈરવઃ શૂલભૂષિતઃ ।
સ્વચ્છન્દરાજો વિખ્યાતઃ ઇન્દ્રાયુધસમપ્રભઃ

ભૂમિસ્થાદ્ રુધિરાજ્જાતો ભૈરવઃ શૂલભૂષિતઃ ।
ખ્યાતો લલિતરાજેતિ સૌભાઞ્જનસમપ્રભઃ

એવં હિ સપ્તરૂપો ઽસૌ કથ્યતે ભૈરવો મુને ।
વિઘ્નરાજો ઽષ્ટમઃ પ્રોક્તો ભૈરવાષ્ટકમુચ્યતે

એવં મહાત્મના દૈત્યઃ શૂલપ્રોતો મહાસુરાઃ ।
છત્રવદ્ ધારિતો બ્રહ્મન્ ભૈરવેણ ત્રિશુલિના

તસ્યાસૃગુલ્બણં બ્રહ્મઞ્છૂલભેદાદવાપતત્ ।
યેનાકષ્ઠં મહાદેવો નિમગ્નઃ સપ્તમૂર્તિમાન્

તતઃ સ્વેદો ઽભવદ્ ભૂરિ શ્રમજઃ શઙ્કરસ્ય તુ ।
લલાટફલકે તસ્માજ્જાતા કન્યાસૃગાપ્લુતા

યદ્ભૂભ્યાં ન્યપતદ્ વિપ્ર સ્વેદબિન્દુઃ શિવાનનાત્ ।
તસ્માદઙ્ગરપુઞ્જાભો બાલકઃ સમજાયત

સ બાલસ્તષિતો ઽત્યર્થં પપૌ રુધિરમાન્ધકમ્ ।
કન્યા ચોત્કૃત્ય સંજાતમસૃગ્વિલિલિહે ઽદ્ભુતા

તતસ્તામાહ બાલાર્કપ્રભાં ભૈરવમૂર્તિમાન્ ।
શઙ્કરો વરદો લોકે શ્રેયોર્ઽથાય વચો મહત્

ત્વાં પૂજયિષ્યન્તિ સુરા ઋષઃ પિતરોરગાઃ ।
યક્ષવિદ્યાધરાશ્ચૈવ માનવાશ્ચ શુભઙ્કરિ

ત્વાં સ્તોષ્યન્તિ સદા દેવિ બલિપુષ્પોત્કરૈઃ કરૈઃ ।
ચર્ચ્ચિકેતિ સુભં નામ યસ્માદા રુધિરચર્ચિતા

ઇત્યેવમુક્તા વરદેન ચર્ચિકા ભૂતાનુજાતા હરિચર્મવાસિની ।
મહીં સમન્તાદ્ વિચચાર સુન્દરી સ્થાનં ગતા હૈઙ્ગુલતાદ્રિમુત્તમમ્

તસ્યાં ગતાયાં વરદઃ કુજસ્ય પ્રાદાદ્ વરં સર્વવરોત્તમં યત્ ।
ગ્રહાધિપત્યં જગાતાં શુભાશુભં ભવિષ્યતિ ત્વદ્વરાગં મહાત્મન

હરો ઽન્ધકં વર્ષસહસ્રમાત્રં દિવ્યં સ્વનેત્રાર્કહુતાશનેન ।
ચકાર સંશુષ્કતનું ત્વશોણિતં ત્વગસ્થિશેષં ભગવાન્ સ ભૈરવઃ

તત્રાગ્નિના નેત્રભવેન શુદ્ધઃ સ મુક્તપાપો ઽસુરરાડ્ બભુવ ।
તતઃ પ્રજાનાં બહુરૂપમીશં નાથં હિ સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય

જ્ઞાત્વા સ સર્વેશ્વરમીશમવ્યયં ત્રૈલોક્યનાથં વરદં વરેણ્યમ્ ।
સર્વૈઃ સુરાદ્યૈર્નતમીડ્યમાદ્યં તતો ઽન્ધકઃ સ્તોત્રમિદં ચકાર

અન્ધક ઉવાચ ।
નમો ઽસ્તુ તે ભૈરવ ભીમમૂર્તે ત્રિલોકગોપ્ત્રે શિતશૂલધારિણે ।
વિંશાર્દ્ધબાહો ભુજગેશહાર ત્રિનેત્ર માં પાહિ વિપન્નબુદ્ધિમ્

જયસ્વ સર્વેશ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે સુરાસુરૈર્વન્દિતપાદપીઠ ।
ત્રૈલોક્યમાતુર્ગુરવે વૃષાઙ્ક ભીતઃ શરણ્યં શરણાગતો ઽસ્મિ

ત્વાં નાથ દેવાઃ શિવમીરયન્તિ સિદ્ધા હરં સ્થાણું મહર્ષયશ્ચ ।
ભીમં ચ યક્ષા મનુજા મહેશ્વરં ભૂતાશ્ચ ભૂતાધિપમામનન્તિ

નિશાચરા ઉગ્રમુપાર્ચયન્તિ ભવેતિ પુણ્યાઃ પિતરો નમન્તિ ।
દાસો ઽસ્મિ તુભ્યં હર પાહિ મહ્યં પાપક્ષયં મે કુરુ લોકનાથ

ભાવંસ્ત્રિદેવસ્ત્રિયુગસ્ત્રિધર્મા ત્રિપુષ્કરશ્ચાસિ વિભો ત્રિનેત્ર ।
ત્રય્યારુણિસ્ત્રિતિવ્યયાત્મન્ પુનીહિ માં ત્વાં શરણં ગતો ઽસ્મિ

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિપદપ્રતિષ્ઠઃ ષડઙ્ગવિત્ ત્વં વિષયેષ્વલુબ્ધઃ ।
ત્રૈલોક્યનાથો ઽસિ પુનીહિ શંભો દાસો ઽસ્મિ ભીતઃ શરણાગતસ્તે

કૃતં મહત્ શઙ્કર તે ઽપરાધં મયા મહાભૂતપતે ગિરીશ ।
કામારિણા નિર્જિતમાનસેન પ્રસાદયે ત્વાં શિરસા નતો ઽસ્મિ

પાપો ઽહં પાપકર્માહં પાપાત્મા પાપસંભવઃ ।
ત્રાહિ માં દેવ ઈશાન સર્વપાપહરો ભવ

મા મે ક્રુધ્યસ્વ દેવેશ ત્વયા ચૈતાદૃશો ઽસ્મયહમ્ ।
સૃષ્ટઃ પાપસમાચારો મે પ્રસન્નો ભવેશ્વર

ત્વં કર્ત્તા ચૈવ ધાતા ચ ત્વં જયસ્ત્વં મહાજયઃ ।
ત્વં મઙ્ગલ્યસ્ત્વમોઙ્કારસ્ત્વમીશાનો ધ્રુવો ઽવ્યયઃ

ત્વં બ્રહ્મ સૃષ્ટિકૃન્નાથસ્ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં મહેશ્વરઃ ।
ત્વમિન્દ્રસ્ત્વં વષટ્કારો ધર્મસ્ત્વં ચ સુરોત્તમઃ

સૂક્ષ્મસ્ત્વં વ્યક્તરૂપસ્ત્વં ત્વમવ્યક્તસ્ત્વમીશ્વરઃ ।
ત્વયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્

ત્વમાદિરન્તો મધ્યશ્ચ ત્વમનાદિઃ સહસ્રપાત્ ।
વિજયસ્ત્વં સહસ્રાક્ષો વિરૂપાક્ષો મહાભુજઃ

અન્તઃ સર્વાગો વ્યાપી હંસઃ પ્રાણાધિપો ઽચ્યુતઃ ।
ગીર્વાણપતિરવ્યગ્રો રુદ્રઃ પશુપતિઃ શિવઃ

ત્રૈવિદ્યસ્ત્વં જિતક્રોધો જિતારિર્વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
જયશ્ચ શૂલપાણિસ્ત્વં ત્રાહિ માં શરણાગતમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્થં મહેશ્વરો બ્રહ્મન્ સ્તુતો દૈત્યાધિપેન તુ ।
પ્રીતિયુક્તઃ વિઙ્ગલાક્ષો હૈરણ્યાક્ષિમુવાચ હ

સિદ્ધો ઽસિ દાનવપતે પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ તે ઽન્ધક ।
વરં વરય ભદ્રં તે યમિચ્છસિ વિનામ્બિકામ્

અન્ધક ઉવાચ ।
અમ્બિકા જનની મહ્યં ભગવાંસ્ત્ર્યમ્બકઃ પિતા ।
વન્દામિ ચરણૌ માતુર્વન્દનીયા મમામ્બિકા

વરદો ઽસિ યદીશાન તદ્યાતુ વિલયં મમ ।
શારીરં માનસં વાગ્જં દુષ્કૃતં દુર્વિચિન્તિતમ્

તથા મે દાનવો ભાવો વ્યપયાતુ મહેશ્વર ।
સ્થિરાસ્તુ ત્વયિ ભક્તિસ્તુ વરમેતત્ પ્રયચ્છ મે

મહાદેવ ઉવાચ ।
એવં ભવતુ દૈત્યેન્દ્ર પાપં તે યાતુ સંક્ષયમ્ ।
મુક્તો ઽસિ દૈત્યભાવાચ્ચ ભૃઙ્ગી ગણપતિર્ભવ

ઇત્યેવમુક્ત્વા વરદઃ શૂલગ્રાદવતાર્ય તમ્ ।
નિર્માર્જ્ય નિજહસ્તેન ચક્રે નિર્વ્રણમન્ધકમ્

તતઃ સ્વદેહતો દેવાન્ બ્રહ્માદીનાજુહાવ સઃ ।
તે નિશ્ચેરુર્મહાત્માનો નમસ્યન્તસ્ત્રિલોચનમ્

ગણાન્ સનન્દીનાહૂય સન્નિવેશ્ય તદાગ્રતઃ ।
ભૃઙ્ગિનં દર્શયામાસ ધ્રુવં નૈષો ઽન્ધકતિ હિ

તં દૃષ્ટ્વા દાનવપતિં સંશુષ્કપિશિતં રિપુમ્ ।
ગણાધિપત્યમાપન્નં પ્રશશંસુર્વૃષધ્વજમ્

તતસ્તાન્ પ્રાહ ભગવાન્ સંપરિષ્વજ્ય દેવતાઃ ।
ગચ્છધ્વં સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ભુઞ્જધ્વં ત્રિદિવં સુખમ્

સહસ્રાક્ષો ઽપિ સંયાતુ પર્વતં મલયં શુભમ્ ।
તત્ર સ્વકાર્યં કૃત્વૈવ પશ્ચાદ્ યાતુ ત્રિવિષ્ટપમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા ત્રિદશાન્ સમાભાષ્ય વ્યસર્જયત્ ।
પિમામહં નમસ્કૃત્ય પરિષ્વજ્ય જનાર્દનમ્ ।
તે વિસૃષ્ટા મહેશેન સુરા જગ્મુસ્ત્રક્ષિવિષ્ટપમ્

મહેન્દ્રો મલયં ગત્વા કૃત્વા કાર્યં દિવં ગતઃ ।
ગતેષુ શક્રપાગ્ર્યેષુ દેવેષુ ભગવાઞ્ચિશવઃ

વિસર્જયામાસ ગણાનનુમાન્ય યથાર્હતઃ ।
ગણાશ્ચ શઙ્કરં દૃષ્ટ્વા સ્વં સ્વં વાહનમાસ્થિતાઃ

જગ્મુસ્તે શુભલોકાનિ મહાભોગાનિ નારદ ।
યત્ર કામદુધા ગાવઃ સર્વકામફલદ્રુમાઃ

નદ્યસ્ત્વમૃતવાહિન્યો હ્રદાઃ પાયસકર્દમાઃ ।
સ્વાં સ્વાં ગતિં પ્રયાતેષુ પ્રમથેષુ મહેશ્વરઃ

સમાદાયાન્ધકં હસ્તે સનન્દિઃ શૈલમભ્યગાત્ ।
દ્વાભ્યાં વર્ષસહસ્રાભ્યાં પુનરાગાદ્વરો ગૃહ્મ્

દદૃશે ચ ગિરેઃ પુત્રીં શ્વેતાર્કકુસુમસ્થિતામ્ ।
સમાયાતં નિરીક્ષ્યૈવ સર્વલક્ષણસંયુતમ્

ત્યક્ત્વાર્ઽકપુષ્પં નિર્ગત્ય સખીસ્તાઃ સમુપાહ્વયત્ ।
સમાહૂતાશ્ચ દેવ્યા તા જયાદ્યાસ્તૂર્મમાગમન્

તાભિઃ પરિવૃતા તસ્થૌ હરદર્શનલાલસા ।
તતસ્ત્રિનેત્રો ગિરિજાં દૃષ્ટ્વા પ્રેક્ષ્ય ચ દાનવમ્

નન્દિનં ચ તથા હર્ષાદાલિલિઙ્ગે ગિરેઃ સુતામ્ ।
અથોવાચૈષ દાસસ્તે કૃતો દેવિ મયાન્ધકઃ

પશ્યસ્વ પ્રણતિં યાતં સ્વસુતં ચારુહાસિનિ ।
ઇત્યુચ્ચાર્યાન્ધકં ચૈવ પુત્ર પહ્યેહિ સત્વરમ્

વ્રજસ્વ શરણં માતુરેષ શ્રેયસ્કરી તવ ।
ઇત્યુક્તો વિભુના નન્દી અન્ધકશ્ચ ગણેશ્વરઃ

સમાગમ્યામ્બિકાપાદૌ વવન્દતુરુભાવપિ ।
અન્ધકો ઽપિ તદા ગૌરીં ભક્તિનમ્રો મહામુને ।
સ્તુતિં ચક્રે મહાપુણ્યાં પાપઘ્નીં શ્રુતીસંમિતામ્

અન્ધક ઉવાચ ।
ઓં નમસ્યે ભાવાનીં ભૂતભવ્યપ્રિયાં લોકધાત્રીં જનિત્રીં સ્કન્દમાતરં મહાદેવપ્રિયાં ધારિણીં સ્યન્દિનીં ચેતનાં ત્રૈલોક્યમાતરં ધરિત્રીં દેવમાતરમથેજ્યાં સ્મૃતિં દયાં લજ્જાં કાન્તિમગ્ર્યામસૂયાં મતિં સદાપાવનીં દૈત્યસૈન્યક્ષયકરીં મહામાયાં વૈજયન્તી સુશુભાં કાલરાત્રિં ગોવિન્દભગિનીં શૈલરાજપૂત્રીં સર્વદેવાર્ચિતાં સર્વભૂતાર્ચિતાં વિદ્યાં સરસ્વતીં ત્રિનયનમહિષીં નમસ્યામી મૃડાનીં શરણ્યાં શરણમુપાગતો ઽહં નમો નમસ્તે ।
ઇત્થં સ્તુતા સાન્ધકેન પરિતુષ્ટા વિભાવરી ।
પ્રાહ પુત્ર પ્રસન્નાસ્મિ વૃણુષ્વ પરમુત્તમમ્

ભૃઙ્ગિરુવાચ ।
પાપં પ્રશમમાયાતુ ત્રિવિધં મમ પાર્વતિ ।
તથેશ્વરે ચ સતતં ભક્તિરસ્તુ મમામ્વિકે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
બાઢમિત્યબ્રવીદ્ ગૌરી હિરણ્યાક્ષસુતં તતઃ ।
સ ચાસ્તે પૂજયઞ્શર્વં ગણાનામધિપો ઽભવત્

એવં પુરા દાનવસત્તમં તં મહેશ્વરેણાથ વિરૂપદૃષ્ટ્યા ।
કૃત્વૈવ રૂપં ભયદં ચ ભૈરવં ભૃઙ્ગિત્વમીસેન કૃતં સ્વભક્ત્યા

એતત્ તવોક્તં હરકીર્તિવર્ધનં પુણ્યં પવિત્રં શુભદં મહર્ષે ।
સંકીર્તનીયં દ્વિજસત્તમેષુ ધર્માયુરારોગ્યધનૈષિણા સદા