વામન પુરાણ · અધ્યાય 42

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે એકચત્વારિશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તઃ સમં દૈત્યૈસ્તથાન્ધકઃ ।
મન્દરં પર્વતશ્રેષ્ઠં પ્રમથાશ્રિતકન્દરમ્

પ્રમથા દાનવાતન્ દૃષ્ટ્વા ચક્રુઃ કિલકિલાધ્વનિમ્ ।
પ્રમથાશ્ચાપિ સંરબ્ધા જઘ્નુસ્તૂર્યાણ્યનેકશઃ

સ ચાવૃણોન્મહાનાદો રોદસી પ્રલયોપમઃ ।
શુશ્રાવ વાયુમાર્ગસ્થો વિઘ્નરાજો વિનાયકઃ

સમભ્યયાત્ સુસંક્રુદ્ધઃ પ્રમથૈરભિસંવૃતઃ ।
મન્દરં પર્વતશ્રેષ્ઠં દદૃશે પિતરં તથા

પ્રણિપત્ય તથા ભક્ત્યા વાક્યમાહ મહેશ્વરમ્ ।
કિં તિષ્ઠસિ જગન્નાથ સમુત્તિષ્ઠ રણોત્સુકઃ

તતો વિઘ્નેશવચનાજ્જગન્નાથો ઽમ્બિકાં વચઃ ।
પ્રાહ યાસ્યે ઽન્ધકં હન્તું સ્થેયમેવાપ્રમત્તયા

તતો ગિરિસુતા દેવં સમાલિઙ્ગ્ય પુનઃ પુનઃ ।
સમીક્ષ્ય સસ્નેહહરં પ્રાહ ગચ્છ જયાન્ધકમ્

તતો ઽમરગુરોર્ગૌરી ચન્દનં રોચનાઞ્જનમ્ ।
પ્રતિવન્દ્ય સુસંપ્રીતા પાદાવેવાભ્યવન્દત

તતો હરઃ પ્રાહ વચો યશસ્યં માલિનીમપિ ।
જયાં ચ વિજયાં ચૈવ જયન્તીં ચાપરાજિતામ્

યુષ્માભિરપ્રમત્તાભિઃ સ્થેયં ગેહે સુરક્ષિતે ।
રક્ષણીયા પ્રયત્નેન ગિરિપુત્રી પ્રમાદતઃ

ઇતિ સંદિશ્ય તાઃ સર્વાઃ સમારુહ્ય વૃષં વિભુઃ ।
નિર્જગામ ગૃહાત્ તુષ્ટો જયેપ્સુઃ શૂલધૃગ્ બલી

નિર્ગચ્છતસ્તુ ભવનાદીશ્વરસ્ય ગણાધિપાઃ ।
સમન્તાત્ પરિવાર્યૈવ જયશબ્દાંશ્ચ ચક્રિરે

રણાય નિર્ગચ્છતિ લોકપાલે મહેશ્વરે શૂલધરે મહર્ષે ।
શુભાનિ સૌમ્યાનિ સુમઙ્ગલાનિ જાતાની ચિહ્નાનિ જયાય શંભોઃ

શિવા સ્થિતા વામતરે ઽથ ભાગે પ્રયાતિ ચાગ્રે સ્વનમુન્નદન્તી ।
ક્રવ્યાદસંઘાશ્ ચ તથામિષૈણઃ પ્રયાન્તિ હૃષ્ટાસ્તૃષિતાસૃગર્થે

દક્ષિણાઙ્ગં નખાન્તં વૈ સમકમ્પત શૂલિનઃ ।
શકુનિશ્ ચાપિ હારીતો મૌની યાતિ પરાઙ્ગમુખઃ

નિમિત્તાનીદૃશાન્ દૃષ્ટ્વા ભૂતભવ્યભવો વિભુઃ ।
શૈલાદિં પ્રાહ વચનં સસ્મિતં શશિશેખરઃ

હર ઉવાચ ।
નન્દિન્ જજો ઽદ્ય મે ભાવી ન કથઞ્ચિત્ પરાજયઃ ।
નિમિત્તાનીહ દૃસ્યન્તે સંભૂતાનિ ગણેશ્વર

તચ્છંભુવચનં શ્રુત્વા શૈલાદિઃ પ્રાહ સંકરમ્ ।
કઃ સંદેહો મહાદેવ યત્ ત્વં જયસિ શાત્રવાન્

તચ્છંભુવચનં શ્રુત્વા શૈલાદિઃ પ્રાહ શઙ્કરમ્ ।
સમાદિદેશ યુદ્ધાય મહાપશુપતૈઃ સહ

તે ઽભ્યેત્ય દાનવબલં મર્દયન્તિ સ્મ વેગિતાઃ ।
નાનાશસ્ત્રધરા વીરા વૃક્ષાનશનયો યથા

તે વધ્યમાના બલિભિઃ પ્રમથૈર્દૈત્યદાનવાઃ ।
પ્રવૃત્તાઃ પ્રમથાન્ હન્તું કૂટમુદ્ગરપાણયઃ

તતો ઽમ્બરતલે દેવાઃ સેન્દ્રવિષ્ણુપિતામહાઃ ।
સસૂર્યાગ્નિપુરોગાસ્તુ સમાયાતા દિદૃક્ષવઃ

તતો ઽમ્બરતલે ઘોષઃ સસ્વનઃ સમજાયત ।
ગીતવાદ્યાદિસંમિશ્રો દુન્દુભીનાં કલિપ્રિય

તતઃ પશ્યત્સુ દેવેષુ મહાપાશુપતાદયઃ ।
ગણાસ્તદ્દાનવં સૈન્યં જિઘાંસન્તિ સ્મ કોપિતાઃ

ચતુરઙ્ગબલં દૃષ્ટ્વા હન્યમાનં ગણેશ્વરૈઃ ।
ક્રોધાન્વિતસ્તુહુણ્ડસ્તુ વેગોનાબિસસાર હ

આદાય પરિઘં ઘોરં પટ્ટોદ્બ્દ્ધમયસ્મયમ્ ।
રાજતં રાજતે ઽત્યર્થમિન્દ્રધ્વજમિવોચ્છ્રિતમ્

તં ભ્રામયાનો બલવાન્ નિજઘાન રણે ગણાન્ ।
રુદ્રાદ્યાઃ સ્કન્દપર્યન્તાસ્તે ઽભજ્યન્ત ભયાતુરાઃ

તત્પ્રભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા ગણનાથો વિનાયકઃ ।
સમાદ્રવત વેગેન તુહુણ્ડં દનુરુઙ્ગવમ્

આપતન્તં ગણપતિં દૃષ્ટ્વા દૈત્યો દુરાત્મવાન્ ।
પરિઘં પાતયામાસ ગુમ્ભપૃષ્ઠે મહાબલઃ

વિનાયકસ્ય તત્કુમ્ભે પરિઘં વજ્રભૂષણમ્ ।
શતધા ત્વગમદ્ બ્રહ્મન્ મેરોઃ કૂટ ઇવાશનિઃ

પરિઘં વિફલં દૃષ્ટ્વા સમાયાન્તં ચ પાર્ષદમ્ ।
બબન્ધ બાહુપાશેન રાહૂ રક્ષન્ હિ માતુલમ્

સ બદ્ધો બાહુપાસેન બલાદાકૃષ્ય દાનવમ્ ।
સમાજઘાન શિરશિ કુઠારેણ મહોદરઃ

કાષ્ઠવત્ સ દ્વિધા ભૂતો નિપપાત ધરાતલે ।
તથાપિ નાત્યજદ્ રાહુર્બલવાન્ દાનવેશ્વરઃ ।
સ મોક્ષાર્થે ઽકરોદ્ યત્નં ન શશાક ચ નારદ

વિનાયકં સંયતમીક્ષ્ય રાહુણા કુણ્ડોદરો નામ ગણેશ્વરો ઽથ ।
પ્રગૃહ્ય તૂર્ણ મુશલં મહાત્મા રાહું દુરાત્માનમસૌ જઘાન

તતો ગણેશઃ કલશધ્વજસ્તુ પ્રાસેન રાહું હૃદયે બિભેદ ।
ઘટોદરો વૈ ગદયા જઘાન ખડ્ગેન રક્ષો ઽધિપતિઃ સુકેશી

સ તૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિતાડ્યમાનો ગણાધિપં રાહુરથોત્સસર્જ ।
સંત્યક્તમાત્રો ઽથ પરશ્વધેન તુહુણ્મૂર્દ્ધાનમથો બિભેદ

હતે તુહુણ્ડે વિમુખે ચ રાહૌ ગણેશ્વરાઃ ક્રોધવિષં મુમુક્ષવઃ ।
પઞ્ચૈકકાલાનલસન્નિકાશા વિશાન્તિ સેનાં દનુપુઙ્ગવાનામ્

તાં બધ્યમાનાં સ્વચમૂં સમીક્ષ્યચબલિર્બલી મારુતતુલ્યવેગઃ ।
ગદાં સમાવિધ્ય જઘાન મૂર્ધ્નિ વિનાયકં કુમ્ભતટે કરે ચ

કુણ્ડોદરં ભગ્નકટિં ચકાર મહોદરં શીર્ણશિરઃકપાલમ્ ।
કુમ્ભધ્વજં ચૂર્ણિતસંધિબન્ધં ઘટોદરં ચોરુવિભિન્નસંધિમ્

ગણાધિપાંસ્તાન્ વિમુખાન્ સ કૃત્વા બલન્વિતો વીરતરો ઽસુરેન્દ્રઃ ।
સમભ્યધાવત્ ત્વરિતો નિહન્તું ગણેશ્વરાન્ સ્કન્દવિશાખમુખ્યાન્

તમાપતન્તં ભગવાન્ સમીક્ષ્ય મહેશ્વરઃ શ્રેષ્ઠતમં ગણાનામ્ ।
શૈલાદિમામન્ત્ર્ય વચો બભાષે ગચ્છસ્વ દૈત્યાન્ જહિ વીર યુદ્ધ

ઇત્યેવમુક્તો વૃષભધ્વજેન વજ્રં સમાદાય શિલાદસૂનુઃ ।
બલિં સમ્ભ્યેત્ય જઘાન મૂર્ધ્નિ સંમોહિતઃ સો ઽવનિમાસસાદ

સંમોહિતં ભ્રાતૃસુતં વિદિત્વા બલી કુજમ્ભો મુસલં પ્રગૃહ્ય ।
સંભ્રામયંસ્તૂર્ણતરં સ વેગાત્ સસર્જ નન્દિં પ્રતિ જાતકોપઃ

તમાપતન્તં મુસલં પ્રગૃહ્ય કરેણ તૂર્ણ ભગવાન્ સ નન્દી ।
જઘાન તેનૈવ કુજમ્ભમાહવે સ પ્રાણહીનો નિપપાત ભૂમૌ

હત્વા કુજમ્ભં મુસલેન નન્દી વજ્રેણ વીરઃ શતશો જઘાન ।
તે વધ્યમાના ગણનાયકેન દુર્યોધનં વૈ શરણં પ્રપન્નાઃ

દુર્યોધનઃ પ્રેક્ષ્ય ગણાધિપેન વજ્રપહારૈર્નિહતાન્ દિતીશાન્ ।
પ્રાસં સમાવિધ્ય તડિત્પ્રકાશં નન્દિં પ્રચિક્ષેપ હતો ઽસિ વૈ બ્રુવન્

તમાપતન્તં કુલિશેન નન્દી બિભેદ ગુહ્યં પિશુનો યથા નરઃ ।
તત્પ્રાસમાલક્ષ્ય તદા નિકૃત્તં સંવર્ત્ત્ય મુષ્ટિં ગણમાસસાદ

તતો ઽસ્ય નન્દી કુલિસેન તૃર્ણ શિરો ઽચ્છિનત્ તાલફલપ્રકાશમ્ ।
હતો ઽથ ભૂમૌ નિપપાત વેગાદ્ દૈત્યાશ્ચ ભીતા વિગતા દિશો દશ

તતો હતં સ્વં તનયં નિરીક્ષ્ય હસ્તી તદા નન્દિનમાજગામ ।
પ્રગૃહ્ય બાણાસનમુગ્રવેગં બિભેદ બાણૈર્યમદણ્ડકલ્પૈઃ

ગણાન્ સન્દીન્ વૃષભધ્વજાંસ્તાન્ ધારાભિરેવામ્બુરાસ્તુ શૈલાન્ ।
તે છાદ્યમાનાસુરબામજાલૈર્વિનાયકાદ્યા બલિનો ઽપિ સમન્તાન્

પરાઙ્મુખાન્ વીક્ષ્ય ગણાન્ કુમારઃ શક્ત્યા પૃષત્કાન્થ વારયિત્વા ।
તૂર્ણં સભભ્યેત્ય રિપું સમીક્ષ્ય પ્રગૃહ્ય શક્ત્યા હૃદયે વિભેદ

શક્તિનિર્ભિન્નહૃદયો હસ્તી ભૂમ્યાં પપાતહ ।
મમાર ચારિપૃતના જાતા ભૂયઃ પરાઙ્મુખી

અમરારિબલં દૃષ્ટ્વા ભગ્નં ક્રુદ્ધા ગણેશ્વરાઃ ।
પુરતો નન્દિનં કૃત્વા જિઘાંસન્તિ સ્મ દાનવાન્

તે વધ્યમાનાઃ પ્રમથૈર્દૈત્યાશ્ચાપિ પરાઙ્મુખાઃષ ।
ભૂયો નિવૃત્તા બલિનઃ કાર્ત્તસ્વરપુરોગમાઃ

તાન્ નિવૃત્તાન્ સમીક્ષ્યૈવ ક્રોધદીપ્તેક્ષણઃ શ્વશસન્ ।
નન્દિષેણો વ્યાઘ્રમુખો નિવૃત્તશ્ચાપિ વેગવાન્

તસ્મિન્ નિવૃત્તે ગણપે પટ્ટિશાગ્રકરે તદા ।
કાર્ત્તસ્વરો નિવવૃતે ગદામાદાય નારદ

તમાપતન્તં જ્વલનપ્રકાશં ગમઃ સમીક્ષ્યૈવ મહાસુરેન્દ્રમ્ ।
તં પટ્ટિશં ભ્રામ્ય જઘાન મૂર્ધ્નિ કાર્તસ્વરં વિસ્વરમુન્નદન્તમ્

તસ્મિન્ હતે સમાવિધ્ય તુરઙ્ગકન્ધરઃ ।
બબન્ધ વીરઃ સહ પટ્ટિશેન ગણેશ્વરં ચાપ્યથ નન્દિષેણમ્

નન્દિષેણં તથા બદ્ધં સમીક્ષ્ય બલિનાં વરઃ ।
વિશાખઃ કપિતો ઽભ્યેત્ય શક્તિપાણિરવસ્થિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા બલિનાં શ્રેષ્ઠઃ પાશપાણિરયઃશિરાઃ ।
સંયોધયામાસ બલી વિશાખં કુક્કુટધ્વજમ્

વિશાખં સંનિરુદ્ધં વૈ દૃષ્ટ્વાયશિરસા રણે ।
શાખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ તૂર્ણમાદ્રવતાં રિપુમ્

એકતો નૈગમેયેન ભિન્નઃ શક્ત્યા ત્વયઃસિરાઃ ।
શાખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ તૂર્ણમાદ્રવતાં રિપુમ્

સ ત્રિભિઃ શઙ્કરસુતૈઃ પીડ્યમાનો જહૌ પણમ્ ।
તે પ્રાપ્તાઃ શમ્બરં તૂર્ણં પ્રેક્ષ્યમાણા ગણેશ્વરાઃ

પાશં શક્ત્યા સમાહત્ય ચતુર્ભિઃ શઙ્કરાત્મજૈઃ ।
જગામ વિલયં તૂર્ણમાકાસાદિવ ભૂતલમ્

પાશે નિરાશતાં યાતે શમ્બરઃ કાતરેક્ષણઃ ।
દિશો ઽથ ભેજે દેવર્ષે કુમારઃ સૈન્યમર્દયત્

તૈર્વધ્યમાના પૃતના મહર્ષે સાદાનવી રુદ્રસુતૈર્ગણૈશ્ચ ।
વિષણ્ણારૂપા ભયવિહ્વલાઙ્ગી જગામ સુક્રં શરણં ભયાર્તા