વામન પુરાણ · અધ્યાય 41

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ચત્વારિશો ઽધ્યાયઃ
પુલાસ્ત્ય ઉવાચ ।
હરો ઽપિ શમ્બરે યાતે સમાહૂયાથ નન્દિનમ્ ।
પ્રાહામન્ત્રય શૈલાદે યે સ્થિતાસ્તવ શાસને

તતો મહેશવચનાન્નન્દી તૂર્ણતરં ગતઃ ।
ઉપસ્પૃશ્ય જલં શ્રીમાન્ સસ્માર ગણનાયકાન્

નન્દિના સંસ્મૃતાઃ સર્વે ગણનાથાઃ સહસ્રશઃ ।
સમુત્પત્ય ત્વરાયુક્તાઃ પ્રણતાસ્ત્રિદસેશ્વરમ્

આગતાંશ્ચ ગણાન્નન્દી કૃતાઞ્જલિપુટો ઽવ્યયઃ ।
સર્વાન્ નિવેદયામાસ શઙ્કરાય મહાત્મને

નન્દ્યુવાચ ।
યાનેતાન્ પશ્યસે શંભો ત્રિનેત્રાઞ્જટિલાઞ્શુચીન્ ।
એતે રુદ્રા ઇતિ ખ્યાતાઃ કોટ્ય એકાદશૈવ તુ

વાનરાસ્યાન્ પશ્યસે યાન્ શાર્દૂલસમવિક્રમાન્ ।
એતેષાં દ્વારપાલાસ્તે મન્નમાનો યશોધનાઃ

ષણ્મુખાન્ પશ્યસે યાંશ્ચ શક્તિપાણીઞ્શિખિધ્વજાન્ ।
ષટ્ ચ ષષ્ટિસ્તથા કોટ્યઃ સ્કન્દનામ્નઃ કુમારકાન્

એતાવત્યસ્તથા કોટ્ય શાખા નામ ષડાનનાઃ ।
વિશાખાસ્તાવદેવોક્તા નૈગમેયાશ્ચ શઙ્કર

સપ્તકોટિશતં શંભો અમી વૈ પ્રમથોત્તમાઃ ।
એકૈકં પ્રતિ દેવેશ તાવત્યો હ્યપિ માતરઃ

ભસ્મારુણિતદેહાશ્ચ ત્રિનેત્રાઃ શૂલપાણયઃ ।
એતે શૈવા ઇતિ પ્રોક્તાસ્તવ ભક્તા ગણેશ્વરાઃ

તથા પાશુપતાશ્ચાન્યે ભસ્મપ્રહારણા વિભો ।
એતે ગણાસ્ત્વસંખ્યાતાઃ સહાયાર્થં સમાગતાઃ

પિનાકધારિણો રૌદ્રા ગણાઃ કાલમુખાપરે ।
તવ ભક્તાઃ સમાયાતા જટામણ્ડલિનોદ્ભુતાઃ

ખટ્વાઙ્ગયોધિનો વીરા રક્તચર્મસમાવૃતાઃ ।
ઇમે પ્રાપ્તા ગણા યોદ્ધું મહાવ્રતિન ઉત્તમાઃ

દિગ્વાસસો મૌનિનશ્ચ ઘણ્ટાપ્રહરણાસ્તથા ।
નિરાશ્રયા નામ ગણાઃ સમાયાતા જગદ્ગુરો

સાર્ધદ્વિનેત્રાઃ પદ્માક્ષાઃ શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસઃ ।
સમાયાતાઃ ખગારૂઢા વૃષભધ્વજિનો ઽવ્યયાઃ

મહાપાશુપતા નામ ચક્રશૂલધરાસ્તથા ।
ભૈરવો વિષ્ણુના સાર્દ્ધમભેદેનાર્ચિતો હિ યૈ

ઇમે મૃગોન્દ્રવદનાઃ શૂલબાણધનુર્ધરાઃ ।
ગણાસ્ત્વદ્રોમસંભૂતા વીરભદ્રપુરોગમાઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
સહાયાર્થં તવાયાતા યથાપ્રીત્યાદિશસ્વ તાન્

તતો ઽભ્યેત્ય ગણાઃ સર્વે પ્રણેમુર્વૃષભધ્વજમ્ ।
તાન્ કરેણૈવ ભગવાન્ સમાશ્વાસ્યોપવેશયત્

મહાપાશુપતાન્ દૃષ્ટ્વા સમુત્થાય મહેશ્વરઃ ।
સંપરિષ્વજતાધ્યક્ષાંસ્તે પ્રણેમુર્મહેશ્વરમ્

તતસ્તદદ્ભુતતમં દૃષ્ટ્વા સર્વે ગણેશ્વરાઃ સુચિરં વિસ્મિતાક્ષાશ્ચ વૈલક્ષ્યમગમત્ પરમ્

વિસ્મિતાક્ષાન્ ગણાન્ દૃષ્ટ્વા સૈલદિર્યોગિનાં વરઃ ।
પ્રાહ પ્રહસ્ય દેવેશં શૂલપાણિં ગણાધિપમ્

વિસ્મિતામી ગણા દેવ સર્વ એવ મહેશ્વર ।
મહાપાશુપતાનાં હિ યત્ ત્વયાલિઙ્ગનં કૃતમ્

તદેતેષાં મહાદેવ સ્ફુટં ત્રૈલોક્યવિન્દકમ્ ।
રૂપં જ્ઞાનં વિવેકં ચ વદસ્વ સ્વેચ્છયા વિભો

પ્રમથાધિપતેર્વાક્યં વિદિત્વા ભૂતભાવનઃ ।
બભાષે તાન્ ગણાન્ સર્વાન્ ભાવાભાવવિચારિણઃ

રુદ્ર ઉવાચ। ।
ભવ્દ્ભિર્ભક્તિસંયુક્તૈર્હરો ભાવેન પૂજિતઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢૈશ્ચ નિન્દદ્ભિર્વૈષ્ણવં પદમ્

તેનાજ્ઞાનેન ભવતોનાદૃત્યાનુવિરોધિતાઃ ।
યો ઽહં સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્વિષ્ણુર્યઃ સો ઽહમવ્યયઃ

નાવયોર્વૈ વિશેષો ઽસ્તિ એકા મૂર્તિર્દ્વિધા સ્થિતા ।
તદમીભિર્નરવ્યાઘ્રૈર્ભક્તિભાવયુતૈર્ગણૈઃ

યથાહં વૈ પરિજ્ઞાતો ન ભવદ્ભિસ્તથા ધ્રુવમ્ ।
યેનાહં નિન્દિતો નિત્યં ભવદ્ભિર્મૂઢબુદ્ધિભિઃ

તેન જ્ઞાનં હિ વૈ નષ્ટં નાતસ્ત્વાલિઙ્ગિતા મયા ।
ઇત્યેવમુક્તે વચને ગણાઃ પ્રોચુર્મહેશ્વરમ્

કથં ભવાન્ યથૈક્યેન સંસ્થિતો ઽસ્તિ જનાર્દનઃ ।
ભવાન્ હિ નિર્મલઃ સુદ્ધઃ શાન્તઃ સુક્લો નિરઞ્જનઃ

સ ચાપ્યઞ્જનસંકાશઃ કથં તેનેહ યુજ્યતે ।
તેષાં વચનમર્થાઢ્યં શ્રુત્વા જીમૂતવાહનઃ

વિહસ્ય મેઘગમ્ભીરં ગણાનિદમુવાચ હ ।
શ્રૂયતાં સર્વમાખ્યાસ્યે સ્વયશોવર્દ્ધનં વચઃ

ન ત્વેવ યોગ્યા યૂયં હિ મહાજ્ઞાનસ્ય કર્હિચિત્ ।
અપવાદભયાદ્ ગુહ્યં ભવતાં હિ પ્રકાશયે

પ્રિયધ્વમપિ ચૈતેન યન્મચ્ચિત્તાસ્તુ નિત્યશઃ ।
એકરૂપાત્મકં દેહં કુરુધ્યં યત્નમાસ્થિતાઃ

પયસા હવિષાદ્યૈશ્ચ સ્નાપનેન પ્રયત્નતઃ ।
ચન્દનાદિભિરેકાગ્રૈર્ન મે પ્રીતિઃ પ્રજાયતે

યત્નાત્ ક્રકચમાદાય છિન્દધ્વં મમ વિગ્રહમ્ ।
નરકાર્હા ભવદ્ભક્તા રક્ષામિ સ્વયશોર્ઽથતઃ

માયં વદિષ્યતે લોકો મહાન્તમપવાદિનમ્ ।
યથા પતન્તિ નરકે હરભક્તાસ્તપસ્વિનઃ

વ્રજન્તિ નરકં ઘોરં ઇત્યેવં પરિવાદિનઃ ।
અતોર્ઽથં ન ક્ષિપામ્યદ્ય ભવતો નરકે ઽદ્ભુતે

યન્નિન્દધ્વં જગન્નાથં પુષ્કરાક્ષં ચ મન્મયમ્ ।
સ ચૈવ સદૃશો લોકે વિદ્યતે સચરાચરે ।
શ્વેતમૂર્તિઃ સ ગવાન્ પીતો રક્તો ઽઞ્જનપ્રભઃ

ન તસ્ય સદૃશો લોકે વિદ્યતે સચરાચરે ।
શ્વેતમૂર્તિઃ સ ભગવાન્ પીતો રક્તો ઽઞ્જનપ્રભઃ

તસ્માત્ પરતરં લોકે નાન્યદ્ ધર્મ હિ વિદ્યતે ।
સાત્ત્વિકં રાજસં ચૈવ તામસં મિશ્રકં તથા ।
સ એવ ધત્તે ભગવાન્ સર્વપૂજ્યઃ સદાશિવઃ

શઙ્કરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શૈવાદ્યા પ્રમથોત્તમાઃ ।
પ્રત્યૂચુર્ભગવન્ બ્રૂહિ સદાશિવવિશેણમ્

તેષાં તદ્ ભાષિતં શ્રુત્વા પ્રમથાનામથેશ્વરઃ ।
દર્શયામાસ તદ્રૂપં સદાશૈવં નિરઞ્જનમ્

તતઃ પશ્યન્તિ હિ ગણાઃ તમીસં વૈ શહસ્રશઃ ।
સહસ્રવક્ત્રચરણં સહસ્ત્રભુજમીશ્વરમ્

દણ્ડપાણિં સુદુર્દૃશ્યં લોકૈર્વ્યાપ્તં સમન્તતઃ ।
દણ્ડસંસ્થાસ્ય દૃશ્યન્તે દેવપ્રહરણાસ્તથા

તત એકમુખં ભૂયો દદૃશુઃ શઙ્કરં ગણાઃ ।
રૌદ્રૈશ્ચ વૈષ્ણવૈશ્ચૈવ વૃતં ચિહ્નૈઃ સહસ્રશઃ

અર્દ્ધેન વૈષ્ણવવપુર્દ્ધેન હરવિગ્રહઃ ।
ખગધ્વજં વૃષારૂઢં વૃષધ્વજમ્

યથા યથા ત્રિનયનો રૂપં ધત્તે ગુણાગ્રણીઃ ।
તથા તથા ત્વજાયન્ત મહાપાશુપતા ગણાઃ

તતો ઽભવચ્ચૈકરૂપી શઙ્કરો બહુરૂપવાન્ ।
દ્વિરૂપશ્ચાભવદ્ યોગી એકરૂપો ઽપ્યરૂપવાન્ ।
ક્ષણાચ્છ્વેતઃ ક્ષણાદ્ રક્તઃ પીતો નીલઃ ક્ષણાદપિ

મિશ્રકો વર્ણહીનશ્ચ મહાપાશુપતસ્તથા ।
ક્ષણાદ્ ભવતિ રુદ્રેન્દ્રઃ ક્ષણાચ્છંભુઃ પ્રભાકરઃ

ક્ષણાર્દ્ધાચ્છઙ્કરો વિષ્ણુઃ ક્ષણાચ્છર્વઃ પિતામહઃ ।
તતસ્તદદ્ભુતતમં દૃષ્ટ્વા શૈવાદયો ગણાઃ

અજાનન્ત તદૈક્યેન બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશભાસ્કરાન્ ।
યદાભિન્નમમન્યન્ત દેવેદેવં સદાશિવમ્

તદા નિર્ધૂતપાપાસ્તે સમજાયન્ત પાર્ષદાઃ ।
તેષ્વેવં ધૂતપાપેષુ અભિન્નેષુ હરીશ્વરઃ

પ્રીતાત્મા વિબભો શંશુઃ પ્રીતીયુક્તો ઽબ્રવીદ્ વચઃ ।
પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ વઃ સર્વે જ્ઞાનેનાનેન સુવ્રતાઃ

વૃણુધ્વં વરમાનન્ત્યં દાસ્યે વો મનસેપ્સિતમ્ ।
ઊચુસ્તે દેહિ ભગવન્ વરમસ્માકમીશ્વર ।
ભિન્નદૃષ્ટ્યુદ્ભવં પાપં યત્તદ્ ભ્રંશં પ્રયાતુ નઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
બાઢમિત્યબ્રવીચ્છર્વશ્ચક્રે નિર્ધૂતકલ્પષાન્ ।
સંપરિષ્વજતાવ્યક્તસ્તાન્ સર્વાન્ ગણયૂથપાન્

ઇતિ વિભુના પ્રણતાર્તિહરેણ ગણપતયો વૃષમેઘરથેન ।
શ્રુતિગદિતાનુગમેનેવ મન્દરં ગિરિમવતત્ય સમધ્યવસન્તમ્

આચ્છાદિતો ગિરિવરઃ પ્રમથૈર્ઘનાભૈ રાભાતિ શુક્લતનુરીશ્વરપાદજુષ્ટઃ ।
નીલાજિનાતતતનુઃ શરદભ્રવર્ણો યદ્વદ્ વિભાતિ બલવાન્ વૃષભો હરસ્ય