વામન પુરાણ · અધ્યાય 25

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે ચતુર્વિંશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
મેનાયાઃ કન્યકાસ્તિસ્રો જાતા રૂપગુણાન્વિતાઃ ।
સુનાભ ઇતિ ચ ખ્યાતશ્ચતુર્થસ્તનયો ઽભવત્

રક્તાઙ્ગી રક્તનેત્રા ચ રક્તામ્બરવિભૂષિતા ।
રાગિણિ નામ સંજાતા જ્યેષ્ઠા મેનાસુતા મુને

શુભાઙ્ગી પદ્મપત્રાક્ષી નીલકુઞ્ચિતમૂર્ધજા ।
શ્વેતમાલ્યામ્બરધરા કુટિલા નામ ચાપરા

નીલાઞ્ચનચયપ્રખ્યા નીલેન્દીવરલોચના ।
રૂપેણાનુપમા કાલી જઘન્યા મેનકાસુતા

જાતાસ્તાઃ કન્યકાસ્તિસ્રઃ ષડબ્દાત્ પરતો મુને ।
કર્તું તપઃ પ્રયાતાસ્તા દેવાસ્તા દદૃશુઃ શુભાઃ

તતો દિવાકરૈઃ સર્વૈર્વસુભિશ્ચ તપસ્વિની ।
કુટિલા બ3હ્મલોકં તુ નીતા શશિકરપ્રભા

અથોચુર્દેવતાઃ સર્વાઃ કિં ત્વિયં જનયિષ્યતિ ।
પુત્રં મહિષહન્તારં બ્રહ્મન્ વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

તતો ઽબ્રવીત્ સુરપતિર્નેયં શક્તા તપસ્વિની ।
શાર્વં ધારયિતું તેજો વરાકી મુચ્યાતાં ત્વિયમ્

તતસ્તુ કુટુલા ઋદ્ધા બ્રહ્માણં પ્રાહ નારદ ।
તથા યતિષ્યે ભગવન્ યતા શાર્વં સુદુર્દ્ધરમ્

ધારયિષ્યામ્યહં તેજસ્તથૈવ શ્રુણુ સત્તમ ।
તપસાહં સુતપ્તેન સમારાધ્ય જનાર્દનમ્

યથા હરસ્ય મૂર્ધાનં નમયિથ્યે પિતામહ ।
તથા દેવ કરિષ્યામિ સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતઃ પિતામહઃ ક્રુદ્ધઃ કુટિલાં પ્રાહ દારુણામ્ ।
ભગવાનાદિકૃદ્ બ્રહ્મા સર્વેશો ઽપિ મહામુન્

બ્રહ્મોવાચ ।
યસ્માન્મદ્વચનં પાપે ન ક્ષાન્તં કુટિલે ત્વયા ।
તસ્માન્મચ્છાપનિર્દગ્ધા સર્વા આપો ભવિષ્યસિ

ઇત્યેવં બ્રહ્મણા શપ્તા હિમવદ્ દુહિતા મુને ।
આપોમયી બ્રહ્મલોકં પ્લાવયામાસ વેગિની

તામુદ્વૃત્તજલાં દૃષ્ટ્વા પ્રબબન્ધ પિતામહઃ ।
ઋક્સામાથર્વયજુભિર્વાઙ્મયૈર્બન્ધનૈર્દૃઢમ્

સા બદ્ધા સિસ્થિતા બ્રહ્મન્ તત્રૈવ ગિરિકન્યકા ।
આપોમયી પ્લાવયન્તી બ્રહ્મણો વિમલા જટાઃ

યા સા રાગવતી નામ સાપિ નીતા સુરૈર્દિવમ્ ।
બ્રહ્મણે તાં નિવેદ્યૈવં તામપ્યાહ પ્રજાપતિઃ
સાપિ ક્રુદ્ધાબ્રવીન્નૂનં તથા તપ્સ્યે મહત્તપઃ ।
યથા મન્નામસંયુક્તો મહિષઘ્નો ભવિષ્યતિ

તામપ્યથાશપદ્ બ્રહ્મ સન્ધ્યા પાપે ભવિષ્યસિ ।
યા મદ્વાક્યમલઙ્ઘ્યં વૈ સુરૈર્લઙ્ઘયસે બલાત્

તામપ્યથાશપદ્ બ્રહ્મ સન્ધ્યા પાપે ભવિષ્યસિ ।
યા મદ્વાક્યમલઙ્ઘ્યં વૈ સુરૈર્લઙ્ઘયસે બલાત્

સાપિ જાતા મુનિશ્રેષ્ઠ સન્ધ્યા રાગવતી તતઃ ।
પ્રતીચ્છત્ કૃત્તિકાયોગં શૈલેયા વિગ્રહં દૃઢમ્

તતો ગતે કન્યકે દ્વે જ્ઞાત્વા મેના તપસ્વિની ।
તપસો વારયમાસ ઉમેત્યેવાબ્રવીચ્ચ સા

તદેવ માતા નામાસ્યાશ્ચક્રે પિતૃસુતા શુભા ।
ઉમેત્યેવ હિ કન્યાયાઃ સા જગામ તપોવનમ્

તતઃ સા મનસા દેવં શૂલપાણિં વૃષધ્વજમ્ ।
રુદ્રં ચેતસિ સંધાય તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્

તતો બ્રહ્માબ્રવીદ્ દેવાન્ ગચ્છધ્વં હિમવત્સુતામ્ ।
ઇહાનયધ્વં તાં કાલીં તપસ્યન્તીં હિમાલયે

તતો દેવાઃ સમાજગ્મુર્દદૃશુપઃ શૈલનન્દિનીમ્ ।
તેજસા વિજિતાસ્તસ્યા ન શેકુરુપસર્પિતુમ્

ઇન્દ્રો ઽમરગણૈઃ સાર્દ્ધં નિર્દ્ધૂતસ્તેજસા તયા ।
બ્રહ્મણો ઽધિકતેજો ઽસ્યા વિનિવેદ્ય પ્રતિષ્ઠિતઃ

તતો બ્રહ્માબ્રવીત્ સા દિ ધ્રવં શઙ્કરવલ્લભા ।
યૂયં યત્તેજસા નૂનં વિક્ષિપ્તાસ્તુ હતપ્રભાઃ

તસ્માદ્ ભજધ્વં સ્વ સ્વં હિ સ્થાનં ભો વિગતજ્વરાઃ ।
સતારકં હિ મહિષં વિદધ્વં નિહતં રણે

ઇત્યેવમુક્તા દેવેન બ્રહ્મણા સેન્દ્રકાઃ સુરાઃ ।
જગ્મુઃ સ્વાન્યેવ ધિષ્ણ્યાનિ સદ્યો વૈ વિગતજ્વરાઃ

ઉમામપિ તપસ્યન્તીં હિમવાન્ પર્વતેશ્વરઃ ।
નિવર્ત્ય તપસસ્તસ્માત્ સદારો હ્યનયદ્ગૃહાન્

દેવો ઽપ્યાશ્રિત્ય તદ્રૌદ્રં વ્રતં નામ્ના નિરાશ્રયમ્ ।
વિચચાર મહાશૈલાન્ સેરુપ્રાગ્ર્યાન્ મહામતિઃ

સ કદાચિન્મહાશૈલં હિમવન્તં સમાગતઃ ।
તેનાર્ચિતઃ શ્રદ્ધયાસૌ તાં રાત્રિમવસદ્ધરઃ

દ્વિતીયે ઽહ્નિ ગિરીશેન મહાદેવો નમન્ત્રિતઃ ।
ઇહૈવ તિષ્ઠસ્વ વિભો તપઃસાધનાકારણાત્

ઇત્યેવમુક્તો ગિરિણા હરશ્ચક્રે મતિં ચ તામ્ ।
તસ્થાવાશ્રમમાશ્રિત્ય ત્યક્ત્વા વાસં નિરાશ્રયમ્

વસતો ઽપ્યાશ્રમે તસ્ય દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ ।
તં દેશમગમત્ કાલી ગિરિરાજસુતા શુભા

તામાગતાં હરો દૃષ્ટ્વા ભૂયો જાતાં પ્રિયાં સતીમ્ ।
સ્વાગતેનાભિસંપૂજ્ય તસ્થૌ યોગરતો હરઃ

સા ચાભ્યેત્ય વરારોહા કૃતાઞ્જપરિગ્રહા ।
વવન્દે ચરણૌ શૌવૌ સખીભિઃ સહ ભામિની

તતસ્તુ સુચિરાચ્છર્વઃ સમીક્ષ્ય ગિરિકન્યકામ્ ।
ન યુક્તં ચૈવમુક્ત્વાથ સગણો ઽન્તર્દધે તતઃ

સાપિ શર્વવચો રૌદ્રં શ્રુત્વા જ્ઞાનસમન્વિતા ।
અન્તર્દુઃખેન દહ્યન્તી પિતરં પ્રાહ પાર્વતી

તાત યાસ્યે મહારણ્યે તપ્તું ઘોરં મહત્તપઃ ।
આરાધનાય દેવસ્ય શઙ્કરસ્ય પિનાકિનઃ

તથેત્યુક્તં વચઃ પિત્રા પાદે તસ્યૈવ વિસ્તૃતે ।
લલિતાખ્યા તપસ્તેપે હરારાધનાકામ્યયા

તસ્યાઃ સખ્યસ્તદા દેવ્યાઃ પરિચર્યા તુ કુર્વતે ।
સમિત્કુશફલં ચાપિ મૂલાહરણમાદિતઃ

વિનોદનાર્થં પાર્વત્યા મૃન્મયઃ શૂલધૃગ્ હરઃ ।
કૃતસ્તુ તેજસા યુક્તો ભદ્રમસ્ત્વિતિ સાબ્રવીત્

પૂજાં કરોતિ તસ્યૈવ તં પશ્યતિ મુહુર્મુહુઃ ।
તતો ઽસ્યાસ્તુષ્ટિમગમચ્છ્રદ્ધયા ત્રિપુરાન્તકૃત્

બટુરૂપં સમાધાય આષાઢી મુઞ્જમેખલી ।
યજ્ઞોપવીતી છત્રી ચ મૃગાજિનધરસ્તથા

કમણ્ડલુવ્યગ્રકરો ભસ્મારુણિતવિગ્રહઃ ।
પ્રત્યાશ્રમં પર્યટન્ સ તં કાલ્યાશ્રમમાગતઃ

તમુત્થાય તદા કાલી સખીભિઃ સહ નારદ ।
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં પર્યપૃચ્છદિદં તતઃ

ઉમોવાચ ।
કસ્માદાગમ્યતે ભિક્ષો કુત્ર સ્થાને તવાશ્રમઃ ।
ક્વ ચ ત્વં પ્રતિગન્તાસિ મમ શીઘ્રં નિવેદય

ભિક્ષુરુવાચ। ।
મમાશ્રમપદં બાલે વારાણસ્યાં શુચિવ્રતે ।
અથાતસ્તીર્થયાત્રાયાં ગમિષ્યામિ પૃથૂદકમ્

દેવ્યુવાચ ।
કિં પુણ્યં તત્ર વિપ્રેન્દ્ર લબ્ધાસિ ત્વં પૃથૂદકે ।
પથિ સ્નાનેન ચ ફલં કેષુ કિં લબ્દવાનસિ

ભિક્ષુરુવાચ ।
મયા સ્નાનં પ્રયાગે તુ કૃતં પ્રથમમેવ હિ ।
તતો ઽથ તીર્થે કુબ્જામ્રે જયન્તે ચણ્ડિકેશ્વરે

બન્ધુવૃન્દે ચ કર્કન્ધે તીર્થે કનખલે તથા ।
સરસ્વત્યામગ્નિકુણ્ડે ભદ્રાયાં તુ ત્રિવિષ્ટપે

કોનટે કોટિતીર્થે ચ કુબ્જકે ચ કૃસોદરિ ।
નિથ્કામેન કૃતં સ્નાનં તતો ઽભ્યાગાં તવાશ્રમમ્

ઇહસ્થાં ત્વાં સમાભાષ્ય ગમિષ્યામિ પૃથૂદકમ્ ।
પૃચ્છામિ યદહં ત્વાં વૈ તત્ર ન ક્રોદ્ધુમર્હસિ

અહં યત્તપસાત્માનં શોષયામિ કૃશોદરિ ।
બાલ્યે ઽપિ સંયતતનુસ્તત્તુ શ્લાઘ્યં દ્વિજન્મનામ્

કિમર્થં ભવતી રૌદ્રં પ્રથમે વયસિ સ્થિતા ।
તપઃ સમાશ્રિતા ભીરુ સંશયઃ પ્રતિભાતિ મે

પ્રથમે વયસિ સ્ત્રીણાં સહ ભર્ત્રા વિલાસિનિ ।
સુભોગા ભોગિતાઃ કાલે વ્રજન્તિ સ્થિરયૌવને

તપસા વાઞ્છયન્તીહ ગિરિજે સચરાચરાઃ ।
રૂપાભિજનમૈશ્વર્યં તચ્ચ તે વિદ્યતે બહુ

તત્ કિમર્થમપાસ્યૈતાનલઙ્કારાઞ્ જટા ધૃતાઃ ।
ચીનાંશુકં પરિત્યજ્ય કિં ત્વં વલ્કલધારિણી

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતસ્તુ તપસા વૃદ્ધા દેવ્યાઃ સોમપ્રભા સખી ।
ભિક્ષવે કથયામાસ યથાવત્ સા હિ નારદ

સોમપ્રભોવાચ ।
તપશ્ચર્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠ પાર્વત્યા યેન હેતુના ।
તં શૃણુષ્વ ત્વિયં કાલી હરં ભર્તારમિચ્છતિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
સોમપ્રભાયા વચનં શ્રુત્વા સંકમ્પ્ય વૈ શિરઃ ।
વિહસ્ય ચ મહાહાસં ભિક્ષુરાહ વચસ્ત્વિદમ્

ભિક્ષુરુવાચ। ।
વદામિ તે પાર્વતિ વાક્યમેવં કેન પ્રદત્તા તવ બુદ્ધિરેષા ।
કથં કરઃ પલ્લવકોમલસ્તે સમેષ્યતે શાર્વકરં સસર્પમ્

તથા દુકૂલામ્બરશાલિની ત્વં મૃગારિચર્માભિવૃતસ્તુ રુદ્રઃ ।
ત્વં ચન્દનાક્તા સ ભસ્મભૂષિતો ન યુક્તરૂપં પ્રતિભાતિ મે ત્વિદમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એવં વાદિનિ વિપ્રેન્દ્ર પાર્વતી ભિક્ષુમબ્રવીત્ ।
મા મૈવં વદ બિક્ષો ત્વં હરઃ સર્વગુણાધિકઃ

શિવો વાપ્યથવા ભીમઃ સધનો નિર્ધનો ઽપિ વા ।
અલઙ્કૃતો વા દેવેશસ્તથા વાપ્યનલઙ્કૃતઃ

યાદૃશસ્તાદૃશો વાપિ સ મે નાથો ભવિષ્યતિ ।
નિવાર્યતામયં ભિક્ષુર્વિવક્ષુઃ સ્ફુરિતાધરઃ ।
ન તથા નિન્દકઃ પાપી યથા શૃણ્વન્ શશિપ્રભે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યેવમુક્ત્વા વરદા સમુત્થાતુમથૈચ્છત ।
તતો ઽત્યજદ્ ભિક્ષુરૂપં સ્વરૂપસ્થો ઽભવચ્છિવઃ

ભૂત્વોવાચ પ્રિયે ગચ્છ સ્વમેવ ભવનં પિતુઃ ।
તવાર્થાય પ્રહેષ્યામિ મહર્ષિન્ હિમવદ્ગૃહે

યચ્ચેહ રુદ્રમીહન્ત્યા મૃન્મયશ્ચેશ્વરઃ કૃતઃ ।
અસૌ ભદ્રેશ્વરેત્યેવં ખ્યાતો લોકે ભવિષ્યતિ

દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષાઃ કિંપુરુષોરગાઃ ।
પૂજયિષ્યન્તિ સતતં માનવાશ્ચ શુભેપ્સવઃ

ઇત્યેવમુક્તા દેવેન ગિરિરાજસુતા મુને ।
જગામામ્બરમાવિશ્ય સ્વમેવ ભવનં પિતુઃ

શઙ્કરો ઽપિ મહાતેજા વિસૃજ્ય કિરિકન્યકામ્ ।
પૃથૂદકં જગામાથ સ્નાનં ચક્રે વિધાનતઃ

તતસ્તુ દેવપ્રવરો મહેશ્વરઃ પૃથૂદકે સ્નાનમપાસ્તકલ્મષઃ ।
કૃત્વા સનન્દિઃ સગણઃ સવાહનો મહાગિરિં મન્દરમાજગામ

આયાતિ ત્રિપુરાન્તકે સહ ગણૈર્બ્રહ્મર્ષિભિઃ સપ્તભિરારોહત્પુલકો બભૌ ગિરિવરઃ સંહૃષ્ટતિત્તઃ ક્ષણાત્ ।
ચક્રે દિવ્યફલૈર્જલેન શુચિના મૂલૈશ્ચ કન્દાદિભિઃ પૂજાં સર્વગણેશ્વરૈઃ સહ વિભોરદ્રિસ્ત્રિનેત્રસ્ય તુ