વામન પુરાણ · અધ્યાય 22

ઇતી શ્રીવામનપુરાણે એકવિંશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
પુલસ્ત્ય કથ્યતાં તાવદ્ દેવ્યા ભૂયઃ સમુદ્ભવઃ ।
મહત્કૌતૂહલં મે ઽદ્ય વિસ્તરાદ્ બ્રહ્મવિત્તમ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શ્રૂયતાં કથયિષ્યામિ ભૂયો ઽસ્યાઃ સંભવં મુને ।
શુમ્ભાસુરવધાર્થાય લોકાનાં હિતકામ્યયા

યા સા હિમવતઃ પુત્રી ભવેનોઢા તપોધના ।
ઉમા નામ્ના ચ તસ્યાઃ સા કોશાઞ્જાતા તુકૌશિકી

સંભીય વિન્ધ્યં ગત્વા ચ ભૃયો ભૂતગણૈર્વૃતા ।
શુમ્ભં ચૈવ નિશુમ્ભં ચ વધિષ્યતિ વરાયુધૈઃ

નારદ ઉવાચ ।
બ્રહ્મંસ્ત્વયા સમાખ્યાતા મૃતા દક્ષત્મજા સતી ।
સા જાતા હિમવત્પુત્રીત્યેવં મે વક્તુમર્હસિ

યથા ચ પાર્વતીકોશાત્ સમુદ્ધભૂતા હિ કૌશિકી ।
યથા હતવતી શુમ્ભં નિસુમ્ભં ચ મહાસુરમ્

કસ્ય ચેમૌ સુતૌ વીરૌ ખ્યાતૌ શુમ્ભનિશુમ્ભકૌ ।
એતદ્ વિસ્તરતઃ સર્વં યથાવદ્ વક્તુમર્હસિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
એતત્તે કથયિષ્યામિ પાર્વત્યાઃ સંભવં મુને ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા સ્કન્દોત્પત્તિં ચ શાશ્વતીમ્

રુદ્રઃ સત્યાં પ્રણષ્ટાયાં બ્રહ્મચારિવ્રતે સ્તિતઃ ।
નિરાશ્રયત્વમાપન્નસ્તપસ્તપ્તું વ્યવસ્થિતઃ

સ ચાસીદ્ દેવસેનાનીર્દૈત્યદર્ફવિનાશનઃ

તતો નિરાકૃતા દેવાઃ સેનાનાથેન શંભુના ।
દાનવેન્દ્રેણ વિક્રમ્ય મહિષેણ પરાજિતાઃ

તતો જગ્મુઃ મુરેશાનં દ્રષ્ટું ચક્રગદાધરમ્ ।
શ્વેત્દવીપે મહાહંસં પ્રપન્નાઃ શરણં હરિમ્

તાનાગતાન્ સુરાન્ દૃષ્ટ્વા તતઃ શક્રપુરોગમાન્ ।
વિહસ્ય મેઘગમ્ભીરં પ્રોવાચ પુરુષોત્તમઃ

કિં જિતાસ્ત્વસુરેન્દ્રેણ મહિષેણ દુરાત્મના ।
યેન સર્વે સમેત્યૈવં મમ પાર્શ્વમુપાગતાઃ

તદ્ યુષ્માકં હિતાર્થાય યદ્ વદામિ સુરોત્તમાઃ ।
તત્કુરુધ્વં જયો યેન સમાશ્રિત્ય ભવેદ્ધિ વઃ

ય એતે પિતરો દિવ્યાસ્ત્વગ્નિષ્વાત્તેતિ વિશ્રુતાઃ ।
અમીષાં માનસી કન્યા મેના નામ્નાસ્તિ દેવતાઃ

તામારાધ્ય મહાતિથ્યાં શ્રદ્ધયા પરયામરાઃ ।
પ્રાર્થયધ્વં સતીં મેનાં પ્રાલેયાદ્રેરિહાર્થતઃ

તસ્યાં સા રૂપસંયુક્તા ભવિષ્યતિ તપસ્વિની ।
દક્ષકોપાદ્ યયા મુક્તં મલવજ્જીવિતં પ્રિયમ્

સા શઙ્કરાત્ સ્વતેજોંઽશં જનયિષ્યતિ યં સુતમ્ ।
સ હનિષ્યતિ દૈત્યેન્દ્રં મહિષં સપદાનુગમ્

તસ્માદ્ ગચ્છત પુણ્યં તત્ કુરુક્ષેત્રં મહાફલમ્ ।
તત્ર પૃથૂદકે તીર્થે પૂજ્યન્તાં પિતરો ઽવ્યયઃ

મહાતિથ્યાં મહાપુણ્યે યદિ શત્રુપરાભવમ્ ।
જિહાસતાત્મનઃ સર્વે ઇત્થં વૈ ક્રિયતામિતિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા વાસુદેવેન દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટા ભૂત્વા પપ્રચ્છુઃ પરમ્શ્વરમ્

દેવા ઊચુઃ ।
કો ઽયં કુરુક્ષેત્ર ઇતિ યત્ર પુણ્યં પૃથૂદકમ્ ।
ઉદ્ભવં તસ્ય તીર્થસ્ય ભગવાન્ પ્રબ્રવીતુ નઃ

કેયં પ્રોક્તા મહાપુણ્યા તિથીનામુત્તમા તિથિઃ ।
યસ્યાં હિ પિતરો દિવ્યાઃ પૂજ્યાસ્માભિઃ પ્રયન્તતઃ

તતઃ સુરાણાં વચનાન્મુરારિઃ કૈટભાર્દનઃ ।
કુરુક્ષેત્રોદ્ભવં પુણ્યં પ્રોક્તવાંસ્તાં તિથીમપિ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
સોમવંશોદ્ભવો રાજા ઋક્ષો નામ મહાબલઃ ।
કૃસ્યાદૌ સમભવદૃક્ષાત્ સંવરણો ઽવત્

સ ચ પિત્રા નિજે રાજ્યે બાલ એવાભિષેચિતઃ ।
બાલ્યે ઽપિ ધર્મનિરતો મદ્ભક્તશ્ચ સદાભવત્

પુરોહિતસ્તુ તસ્યાસીદ્ વસિષ્ઠો વરુણાત્મજઃ ।
સ ચાસ્યાધ્યાપયામાસ સાઙ્ગાન્ વેદાનુદારધીઃ

તતો જગામ ચારણ્યં ત્વનધ્યાયે નૃપાત્મજઃ ।
સર્વકર્મસુ નિક્ષિપ્ય વસિષ્ઠં તપસાં નિધિમ્

તતો મૃગયાવ્યાક્ષેપાદ્ એકાકી વિજનં વનમ્ ।
વૈભ્રાજં સ જગામાથ અથોન્માદનમભ્યયાત્

તતસ્તુ કૌતુકાવિષ્ટઃ સર્વતુકુસુમે વને ।
અવિતૃપતઃ સુગન્ધસ્ય સમન્તાદ્ વ્યચરદ્ વનમ્

સ વનન્તં ચ દદૃશે ફુલ્લકોકનદાવૃતમ્ ।
કહ્લારપદ્મકુમુદૈઃ કમલેન્દીવરૈરપિ

તત્ર ક્રીડન્તિ સતતમપ્સરો ઽમરકન્યકાઃ ।
તાસાં મધ્યે દદર્શાથ કન્યાં સંવરણો ઽધિકામ્

દર્શનાદેવ સ નૃપઃ કામમાર્ગણપીડિતઃ ।
જાતઃ સા ચ તમીક્ષ્યૈવ કામબાણાતુરાભવત્

ઉભૌ તૌ પીડિતૌ મોહં જગ્મતુઃ કામમાર્ગણૈઃ ।
રાજા ચલાસનો ભૂમ્યાં નિપપાત તુરઙ્ગમાત્

તમભ્યેત્ય મહાત્માનો ગન્ધર્વાઃ કામરૂપિણઃ ।
સિષિચુર્વારિણાભ્યેત્ય લબ્ધસંજ્ઞો ઽભવત્ ક્ષણાત્

સા ચાપ્સરોભિરુત્પાત્ય નીતા પિતૃકુલં નિજમ્ ।
તાભિરાશ્વાસિતા ચાપિ મધુરૈર્વચનામ્બુભિઃ

સ ચાપ્યરુહ્ય તુરગં પ્રતિષ્ઠાનં પુરોત્તમમ્ ।
ગતસ્તુ મેરુશિખરં કામચારી યથામરઃ

યદાપ્રભૃતિ સા દૃષ્ટા આર્ક્ષિણા તપતી ગિરૌ ।
તદાપ્રભૃતિ નાશ્નાતિ દિવા સ્વપિતિ નો નિશિ

તતઃ સર્વવિદવ્યગ્રોવિદિત્વા વરુણાત્મજઃ ।
તપતીતાપિતં વીરં પાર્થિવં તપસાં નિધિઃ

સમુત્પત્ય મહાયોગી ગગનં રવિમણ્ડલમ્ ।
વિવેશ દેવં તિગ્માંશુ દદર્શ સ્યન્દને સ્થિતમ્

તં દૃષ્ટ્વા ભાસ્કરં દેવં પ્રણમદ્ દ્વિજસત્તમઃ ।
પ્રતિપ્રણમિતશ્ચાસૌ ભાસ્કરેણાવિશદ્ રથે

જ્વલજ્જટાકલાપો ઽસૌ દિવાકરસમીપગઃ ।
શોભતે વારુણિઃ શ્રીમાન્ દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ

તતઃ સંપૂજિતોર્ઽઘાર્ભાસ્કરેણ તપોધનઃ ।
પૃષ્ટશ્ચાગમને હેતું પ્રત્યુવાચ દિવાકરમ્

સમાયાતો ઽસ્મિ દેવેશ યાચિતું ત્વાં મહાદ્યુતે ।
સુતાં સંવરણસ્યાર્થે તસ્ય ત્વં દાતુમર્હસિ

તતો વસિષ્ઠાય દિવાકરેણ નિવેદિતા સા તપતી તનૂજા ।
ગૃહાગતાય દ્વિજપુઙ્ગવાય રાજ્ઞોર્ઽથતઃ સંવરણસ્ય દેવાઃ

સાવિત્રિમાદાય તતો વસિષ્ઠઃ સ્વમાશ્રમં પુણ્યમુપાજગામ ।
સા ચાપિ સંસ્મૃત્ય નૃપાત્મજં તં કૃતાઞ્જલિર્વારુણિમાહ દેવી

તપત્યુવાચ ।
બ્રહ્મન્ મયા ખેદમુપેત્ય યો હિ સહાપ્સરોભિઃ પરિચારિકાભિઃ ।
દૃષ્ટો હ્યરણ્યે ઽમરગર્ભતુલ્યો નૃપાત્મજો લક્ષણતો ઽભિજાને

પાદૌ શુભૌ ચક્રગદાસિચિહ્નૌ જઙ્ઘે તથોરૂ કરિહસ્તતુલ્યૌ ।
કટિસ્તથા સિંહકટિર્યથૈવ ક્ષામં ચ મધ્યં ત્રિબલીનિબદ્ધમ્

ગ્રીવાસ્ય શઙ્ખાકૃતિમાદધાતિ ભુજૌ ચ પીનૌ કઠનૌસુદીર્ઘૌ ।
હસ્તૌ તથા પદ્મદલોદ્ભવાઙ્કૌ છત્રાકૃતિસ્તસ્ય શિરો વિભાતિ

નીલાશ્ચ કેશાઃ કુટિલાશ્ચ તસ્ય કર્ણૌ સમાંસૌ સુસમા ચ નાસા ।
દીર્ઘાશ્ચ તસ્યાઙ્ગુલયઃ સુપર્વાઃ પદ્ભ્યાં કરાભ્યાં દશનાશ્ચ સુભ્રાઃ

સમુન્નતઃ ષડ્ભિરુદારવીર્યસ્ત્રિભિર્ગભીરસ્ત્રિપુ ચ પ્રલમ્બઃ ।
રક્તસ્તથા પઞ્ચસુ રાજપુત્રઃ કૃષ્ણશ્ચતુર્ભિસ્ત્રિભિરાનતો ઽપિ

દ્વાભ્યાં ચ શુક્લઃ સુરાભિશ્ચતુર્ભિઃ દૃશ્યન્તિ પદ્માનિ દશૈવ ચાસ્ય ।
વૃતઃ સ ભર્તા ભગવાન્ હિ પૂર્વં તં રાજપુત્રં ભુવિ સંવિચિન્ત્ય

દદસ્વ માં નાથ તપસ્વિને ઽસ્મૈ ગુણોપપન્નાય સમીહિતાય ।
નેહાન્યકામાં પ્રવદન્તિ સન્તો દાતું તથાન્યસ્ય વિભો ક્ષમસ્વ

દેવદેવ ઉવાચ ।
ઇત્યેવમુક્તઃ સવિતુશ્ચ પુત્ર્યા ઋષિસ્તદા ધ્યાનપરો બભૂવ ।
જ્ઞાત્વા ચ તત્રાર્કસુતાં સકામાં મુદા યુતો વાક્યમિદં જગાદ

સ એવ પુત્રિ નૃપતેસ્તનૂજો દૃષ્ટઃ પુરા કામયસે યમદ્ય ।
સ એવ ચાયાતિ મમાશ્રમં વૈ ઋક્ષાત્મજઃ સંવરણો હિ નામ્ના

અથાજગામ સ નૃપસ્ય પુત્રસ્તમાશ્રમં બ્રાહ્મણપુઙ્કવસ્ય ।
દૃષ્ટ્વા વસિષ્ઠં પ્રણિપત્ય મૂર્ધ્ના સ્થિતસ્ત્વપશ્યત્ તપતીં નરેન્દ્રઃ

દૃષ્ટ્વા ચ તાં પદ્મવિશાલનેત્રાં તાં પૂર્વદૃષ્ટામિતિ ચિન્તયિત્વા ।
પપ્રચ્છ કેયં લલના દ્વિજેન્દ્ર સ વારુણિઃ પ્રાહ નરાધિપેન્દ્રમ્

ઇયં વિવસ્વદ્દુહિતા નરેન્દ્ર નામ્ના પ્રસિદ્ધા તપતી પૃથિવ્યામ્ ।
મયા તવાર્થાય દિવાકરો ઽર્થિતઃ પ્રાદાન્મયા ત્વાશ્રમમાનિનિન્યે

તસ્માત્ મસુત્તિષ્છ નરેન્દ્ર દેવ્યાઃ પાણિં તપત્યા વિધિવદ્ ગૃહાણ ।
ઇત્યેવમુક્તો નૃપતિઃ પ્રહૃષ્ટો જગ્રાહ પાણિં વિધિવત્ તપત્યાઃ

સા તં પતિં પ્રાપ્ય મનો ઽભિરામં સૂર્યામજા શક્રસમાપ્રભાવમ્ ।
રરામ તન્વી ભવનોત્તમેષુ યતા મહૈન્દ્રં દિવિ દૈત્યકન્યા