વામન પુરાણ · અધ્યાય 21

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે વિંશો ઽધ્યાયઃ
નારદ ઉવાચ ।
કથં કાત્યાયની દેવી સાનગં મહિષાસુરમ્ ।
સવાહનં હતવતી તથા વિસ્તરતો વાદ

એતચ્ચ સંશયં બ્રહ્મન્ હૃદિ મે પરિવર્તતે ।
વિદ્યામાનેષુ શસ્ત્રેષુ યત્પદ્ભ્યાં તમમર્દયત્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા કથામેતાં પુરાતનીમ્ ।
વૃત્તાં દેવયુગસ્યાદૌ પુણ્યાં પાપભયાપહામ્

એવં સ નમરઃ ક્રુદ્ધઃ સમાપતત વેગવાન્ ।
સગજાશ્વરથો બ્રહ્મન્ દૃષ્ટો દેવ્યા યથેચ્છયા

તતો બાણગણૈર્દૈત્યઃ સમાનમ્યાથ કાર્મુકમ્ ।
વવર્ષ શૈલં ધારૌઘૈર્દ્યૈરિવામ્બુદવૃષ્ટિભિઃ

શરવર્ષેણ તેનાથ વિલોક્યાદ્રિં સમાવૃતમ્ ।
ક્રુદ્ધા ભગવતી વેગાદાચકર્ષ ધનુર્વરમ્

તદ્ધનુર્દાનવે સૈન્યે દુર્ગયા નામિતં બલાન્ ।
સુવર્ણપૃષ્ઠં વિબભૌ વિદ્યુદમ્બુધરેષ્વિવ

બાણૈઃ સુરરિપૂનન્યાન્ ખડ્ગેનાન્યાન્ શુભવ્રત ।
ગદયા મુસલેનાન્યાંશ્ચર્મણાન્યાનપાતયત્

એકો ઽપ્યસૌ બહૂન્ દેવ્યાઃ કેસરી કાલસંનિભઃ ।
વિધુન્વન્ કેસરસટાં નિષૂદયતિ દાનવાન્

કુલિશાભિહતા દૈત્યાઃ શક્ત્યા નિર્ભિન્નવક્ષસઃ ।
લાઙ્ગલૈર્દારિતગ્રીવા વિનિકૃત્તાઃ પરશ્વધૈઃ

દણ્ડનિર્ભિંન્નશિરસશ્ચક્રવિચ્છિન્નબન્ધનાઃ ।
ચેલુઃ પેતુશ્ચ મમ્લુશ્ ચ તત્યજુશ્ચાપરે રણમ્

તે વધ્યમાના રૌદ્રય દુર્ગયા દૈત્યદાનવાઃ ।
કાલરાત્રિં મન્યમાના દુદ્રુવુર્ભયપીડિતાઃ

સૈન્યાગ્રં ભગ્નમાલોક્ય દુર્ગામગ્રે તથા સ્થિતામ્ ।
દૃષ્ટ્વાજગામ નમરો મત્તકુઞ્જરસંસ્થિતઃ

સમાગમ્ય ચ વેગેન દેવ્યાઃ શક્તિં મુમોચ હ ।
ત્રિશુલમપિ સિંહાય પ્રાહિણોદ્ દાનવો રણે

તાવાપતન્તૌ દેવ્યા તુ હુઙ્કારેણાથ ભસ્મસાત્ ।
કૃતાવથ ગજેન્દ્રેણ ગૃહીતો મધ્યતો હરિઃ

અથોત્પત્ય ચ વેગેન તલેનાહ્તય દાનવમ્ ।
ગતાસુઃ સુઞ્જરસ્કન્ધાત્ ક્ષિપ્ય દૈવ્યૈ નિવેદિતઃ

ગૃહીત્વા દાનવં મધ્યે બ્રહ્મન્ કાત્યાયની રુષા ।
સવ્યેન પાણિના ભ્રામ્ય વાદયત્ પહં યથા

તતો ઽટ્ટહાસં મુમુચે તાદૃશે વાદ્યતાં ગતે ।
હાસ્યાત્ સમુદ્ભવંસ્તસ્યા ભૂતા નાનાવિધાદ્ભુતાઃ

કેચિદ્ વ્યાઘ્રમુખા રૌદ્રા વૃકાકારાસ્તથા પરે ।
હયાસ્યા મહિષાસ્યાશ્ચ વરાહવદનાઃ પરે

આખુકુક્કુટવક્ત્રાશ્ચ ગો ઽજાવિકમુખાસ્તથા ।
નાનાવક્ત્રાક્ષિચરણા નાનાયુધધરાસ્તથા

ગાયન્ત્યન્યે હસન્ત્યન્યે પમન્ત્યન્યે તુ સંઘશઃ ।
વાદયન્ત્યપરે તત્ર સ્તુવન્ત્યન્યે તથામ્બિકામ્

સા તૈર્ભૂતગણૈર્દેવી સાર્દ્ધ તદ્દાનવં બલમ્ ।
શાતયામાસ ચાક્રમ્ય યથા સસ્યં મહાશનિઃ

સેનાગ્રે નિહતે તસ્મિન્ તથા સેનાગ્રગામિનિ ।
ચિક્ષુરઃ સૈન્યપાલસ્તુ યોધયામાસ દેવતાઃ

કાર્મુકં દૃઢમાકર્ણમાકૃષ્ય રથિનાં વરઃ ।
વવર્ષ શરજાલાનિ યથા મેઘો વસુન્ધરામ્

તાન્ દુર્ગા સ્વશરૈશ્છિત્ત્વા શરસંઘાન્ સુપર્વભિઃ ।
સૌવર્ણપુઙ્ખાનપરાઞ્શરાન્ જગ્રાહ ષોડશ

તતશ્ચતુર્ભિશ્ચતુરસ્તુરઙ્ગનપિ ભામિની ।
હત્વા સારથિમેકેન ધ્વજમેકેન ચિચ્છિદે

તતસ્તુ સશરં ચાપં ચિચ્છેદૈકેષુણામ્બિકા ।
છિન્ને ધનુષુ ખઙ્ગં ચ ચર્મ ચાદત્તવાન્ બલી

તં ખઙ્ગ ચર્મણા સાર્ધ દૈત્યસ્યાધુન્વતો બલાત્ ।
શરૈશ્ચતુર્ભિશ્ચિચ્છેદ તતઃ શૂલં સમાદદે

સમુદ્ભ્રામ્ય મહચ્છૂલં સંપ્રાદ્રવદથામ્બિકામ્ ।
ક્રોષ્ટુકો મુદિતો ઽરણ્યે મૃગરાજવધૂં યથા

તસ્યાભિપતતઃ પાદૌ કરૌ શીર્ષ ચ પઞ્ચભિઃ ।
શરૈશ્ચિચ્છદ સંક્રુદ્ધા ન્યપતિન્નિહતો ઽસુરઃ

તસ્મિન્ સેનાપતૌ ક્ષુણ્ણે તદોગ્રાસ્યો મહાસુરઃ ।
સમાદ્રવત વેગેન કરાલાસ્યશ્ચ દાનવઃ

બાષ્કલશ્ચોદ્ધતશ્ચૈવ ઉદગ્રાખ્યોગ્રકાર્મુકઃ ।
દુર્દ્ધરો દુર્મુખશ્ચૈવ બિડાલનયનો ઽપરઃ

એતે ઽન્યે ચ મહાત્માનો દાનવા બલિનાં વરાઃ ।
કાત્યાયનીમાદ્રવન્ત નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રપાણયઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વા લીલયા દુર્ગા વીણાં જગ્રાહ પાણિના ।
વાદયામાસ હસતી તથા ડમરુકં વરમ્

યથા યથા વાદયતે દેવી વાદ્યાનિ તાનિ તુ ।
તથા તથા ભૂતગણા નૃત્યન્તિ ચ હસ્ન્તિ ચ

તતો ઽસુરાઃ શસ્ત્રધરાઃ સમભ્યેત્ય સરસ્વતીમ્ ।
અભ્યઘ્નંસ્તાંશ્ ચ જગ્રાહ કેશેષુ પરમેશ્વરી

પ્રહૃહ્ય કેશેષુ મહાસુરાંસ્તાન્ ઉત્પત્ય સિંહાત્તુ નગસ્ય સાનુમ્ ।
નનર્ત વીણાં પરિવાદયન્તી પપૌ ચ પાનં જગતો જનિત્રી

તતસ્તુ દેવ્યા બલિનો મહાસુરા દોર્દણ્ડનિર્ધૂતવિશીર્મદર્પાઃ ।
વિસ્રસ્તવસ્ત્રા વ્યસવશ્ચ જાતાઃ તતસ્તુ તાન્ વીક્ષ્ય મહાસુરેન્દ્રાન્

દેવ્યા મહૌજા મહિષાસુરસ્તુ વ્યદ્રાવયદ્ ભૂતગણાન્ ખુરાગ્રૈઃ ।
તુણ્ડેન પુચ્છેન તથોરસાન્યાન્ નિઃશ્વાસવાતેન ચ ભૂતસંઘાન્

નાદેન ચૈવાશનિસન્નિભેન વિષાણાકોટ્યા ત્વપરાન્ પ્રમથ્ય ।
દુદ્રાવ સિંહં યુધિ હન્તુકામઃ તતો ઽમ્બકા ક્રોધવશં જગામ

તતઃ સ કોપાદથ તીક્ષ્ણશૃઙ્ગઃ ક્ષિપ્રં ગિરીન્ ભૂમિમશીર્ણયચ્ચ ।
સંક્ષોભયયયંસ્તોયનિધીન્ ઘનાંશ્ ચ વિધ્વંસયન્ પ્રાદ્વતાથ ગુર્ગામ્

સા ચાથ પાશેન બબન્ધ દુષ્ટં સ ચાપ્યભૂત્ ક્લિન્નકટઃ કરીન્દ્રઃ ।
કરં પ્રચિચ્છેદ ચ હસ્તિનો ઽગ્રં સ ચાપિ ભૃયો મહિષો ઽભિજાતઃ

તતો ઽસ્ય શૂલં વ્યસૃજન્યમૃડાની સ શીર્ણમૂલો ન્યપતત્ પૃથિવ્યામ્ ।
શક્તિં પ્રચિક્ષેપ હુતાશદત્તાં સા કુણ્ઠિતાગ્રા ન્યપતનમાર્ષે

ચક્રં હરેર્દાનપચક્રહન્તુઃ ક્ષિપ્તં ત્વચક્રત્વમુપાગતં હિ ।
ગદાં સમાવિધ્ય ધનેશ્વરસ્ય ક્ષિપ્તાતુ ભગ્ના ન્યપતત્ પૃથિવ્યામ્

જલેશપાશો ઽપિ મહાસુરેણ વિષાણતુણ્ડાગ્રખુરપ્રણુન્નઃ ।
નિરસ્ય તત્કોપિતયા ચ મુક્તો દણ્ડસ્તુ યામ્યો બહુખણ્ડતાં ગતઃ

વજ્રં સુરેન્દ્રસ્ય ચ વિગ્રહે ઽસ્ય મુક્તં સુસૂક્ષ્મત્વમુપાજગામ ।
સંત્યજ્ય સિંહં મહિષાસુરસ્ય દુર્ગાધિરૂઢા સહસૈવ પૃષ્ઠમ્

પૃષ્ઠસ્થિતાયાં મહિષાસુરો ઽપિ પોપ્લૂયતે વીર્યમદાન્મૃડાન્યામ્ ।
સા ચાપિ પદ્ભ્યાં મૃદુકોમલાભ્યાં મમર્દ તં ક્લિન્નમિવાજિનં હિ

સ મૃદ્યમાનો ધરણીધરાભો દેવ્યા બલી હીનબલો બભૂવ ।
તતો ઽસ્ય શૂલેન બિબેદ કણ્ઠં તસ્માત્ પુમાન્ ખઙ્ગધરો વિનિર્ગતઃ

નિષ્ક્રાન્તમાત્રં હૃદયે પદા તમ્ આહત્ય સંગૃહ્ય કચેષુ કોપાત્ ।
શિરઃ પ્રચિચ્છેદ વરાસિનાસ્ય હાહાકૃતં દૈત્યબલં તદાભૂત્

સચણ્ડમુણ્ડાઃ સમયાઃ સતારાઃ સહાસિલોમ્ના ભયકાતરાક્ષાઃ ।
સંતાડ્યમાનાઃ પ્રમથૈર્ભવાન્યાઃ પાતલમેવાવિવિશુર્ભયાર્તાઃ

દેવ્યા જયં દેવાગણા વિલોક્ય સ્તુવન્તિ દેવીં સ્તુતિભિર્મહર્ષે ।
નારાયણીં સર્વજગત્પ્રતિષ્ઠાં કાત્યાયનીં ઘોરમુખીં સુરૂપામ્

સંસ્તૂયમાના સુરસિદ્ધસંઘૈર્ન્નિષણ્ણભૂતા હરપાદમુલે ।
ભૂયો ભવિષ્યામ્યમરાર્થમેવમુક્ત્વા સુરાંસ્તાન્ પ્રવિવેશ દુર્ગા