વામન પુરાણ · અધ્યાય 20

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે એકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતસ્તુ તાં તત્ર તદા વસન્તીં કાત્યાયનીં શૈલવરસ્ય શૃઙ્ગે ।
અપશ્યતાં દાનવસત્તમૌ દ્વૌ ચણ્ડશ્ ચ મુણ્ડશ્ચ તપસ્વિનીં તામ્

દૃષ્ટ્વૈવ શૌલાદવતીર્ય શીઘ્રમાજગ્મતુઃ સ્વભવનં સુરારી ।
દૃષ્ટ્વોચતુસ્તૌ મહિષાસુરસ્ય દૂતાવિદં ચણ્ડમુણ્ડૌ દિતીશમ્

સ્વસ્થો ભવાન્ કિં ત્વસુરેન્દ્ર સામ્પ્રતમાગચ્છ પશ્યામ ચ તત્ર વિન્ધ્યમ્ ।
તત્રાસ્તિ દેવી સુમહાનુભાવા કન્યા સુરૂપા સુરસુન્દરીણામ્

જિતાસ્તયા તોયધરાલકૈર્હિ જિતઃ શશઙ્કો વદનેન તન્વ્યા ।
નેત્રૈસ્ત્રિભિસ્ત્રીણિ હુતાશનાનિ જિતાનિ કણ્ઠેન જિતસ્તુ શઙ્ખઃ

સ્તનૌ સુવૃત્તાવથ મગ્નચૂચુકૌ સ્થિતૌ વિજિત્યેવ ગજસ્ય કુમ્ભૌ ।
ત્વાં સર્વજોતારમિતિ પ્રતર્ક્ય કુચૌ સ્મરેણૈવ કૃતૌ સુદુર્ગૌ

પીનાઃ સશસ્ત્રાઃ પિરઘોપમાશ્ચ ભુજાસ્તથાષ્ટાદશ ભાન્તિ તસ્યાઃ ।
પરાક્રમં વૈ ભવતો વિદિત્વા કામેન યન્ત્રા ઇવ તે કૃતાસ્તુ

મધ્યં ચ તસ્યાસ્ત્રિવલીતરઙ્ગં વિભાતિ દૈત્યેન્દ્ર સુરોમરાજિ ।
ભયાતુરારોહણકાતરસ્ય કામસ્ય સોપાનમિવ પ્રયુક્તમ્

સા રોમરાજી સુતરાં હિ તસ્યા વિરાજતે પીજકુચાવલગ્ના ।
આરોહણે ત્વદ્ભયકાતરસ્ય સ્વેદપ્રવાહો ઽટસુર મન્મથસ્ય

નાભિર્ગભીરા સુતરાં વિભાતિ પ્રદક્ષિણાસ્યાઃ પરિવર્તમાના ।
તસ્યૈવ લાવણ્યગૃહસ્ય મુદ્રા કન્દર્પરાજ્ઞા સ્વયમેવ દત્તા

વિભાતિ રમ્યં જઘનં મૃગાક્ષ્યાઃ સમન્તતો મેખલયાવજુષ્ટમ્ ।
મન્યામ તં કામનરાધિપસ્ય પ્રાકારગુપ્તં નગરં સુદુર્ગમ્

વૃત્તાવરોમૌ ચ મૃદૂ કુમાર્યાઃ શોભેત ઊરૂ સમનુત્તમૌ હિ ।
આવાસનાર્થં મકરધ્વજેન જનસ્ય દેશાવિવ સન્નિવિષ્ટૌ

તઞ્જાનુયુગ્મં મહિષાસુરેન્દ્ર અર્દ્ધેન્નતં ભાતિ તથૈવ તસ્યાઃ ।
સૃષ્ટ્વા વિધાતા હિ નિરૂપણાય શ્રાન્તસ્તથા હસ્તતલે દદૌ હિ

જઙ્ઘે સુવૃત્તે ઽપિ ચ રોમહીને શોભેત દૈત્યેશ્વર તે તદીયે ।
આક્રમ્ય લોકાનિવ મિર્મિતાયા રૂપાર્જિતસ્યૈવ કૃતાધરૌ હિ

પાદૌ ચ તસ્યાઃ કમલોદરાભૌ પ્રયત્નતસ્તૌ હિ કૃતૌ વિધાત્રા ।
આજ્ઞાપિ તાભ્યાં નખરત્નમાલા નક્ષત્રમાલા ગગને યથૈવ

એવંસ્વરૂપા દનુનાથ કન્યા મહોગ્રશસ્ત્રાણિ ચ ધારયન્તી ।
દૃષ્ટ્વા યથેષ્ટં ન ચ વિદ્મ કા સા સુતાથવા કસ્યચિદેવ બાલા

તદ્ભૂતલે રત્નમનુત્તમં સ્થિતં સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય મહાસુરેન્દ્ર ।
ગત્વાત્થ વિન્ધ્યં સ્વયમેવ પશ્ય કુરુષ્વ યત્ તે ઽભિમતં ક્ષમં ચ

શ્રુત્વૈવ તાભ્યાં મહિષાસુરસ્તુ દેવ્યાઃ પ્રવૃત્તિં કમનીયરૂપામ્ ।
ચક્રે મતિં નાત્ર વિચારમસ્તિ ઇત્યેવમુક્ત્વા મહિષો ઽપિ નાસ્તિ

પ્રાગેવ પુંસસ્તુ શુભાશુભાનિ સ્થાને વિધાત્રા પ્રતિપાદિતાનિ ।
યસ્મિન્ યથાયાનિ યતો ઽથવિપ્ર સ નીયતે વા વ્રજતિ સ્વયં વા

તતોનુ મુણ્ડં નમરં સચણ્ડે વિડાલનેત્રં સપિશઙ્ગવાષ્કલમ્ ।
ઉગ્રાયુધં ચિક્ષુરરક્તબીજૌ સમાદિદેશાથ મહાસુરેન્દ્રઃ

આહત્ય ભેરી રમકર્કશાસ્તે સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય મહીધરં તુ ।
આગમ્ય મૂલે શિવિરં નિવેશ્ય તસ્થુશ્ચ સઞ્જા દનુનન્દનાસ્તે

તતસ્તુ દૈત્યો મહિષાસુરેણ સંપ્રેષિતો દાનવયૂથપાલઃ ।
મયસ્ય પુત્રો રિપુસૈન્યમર્દી સ દુન્દુભિર્દુન્દુભિનિઃખનસ્તુ

અભ્યેત્ય દેવીં ગગનસ્થિતો ઽપિ સ દુન્દુભિર્વાક્યમુવાચ વિપ્ર ।
કુમારિ દૂતો ઽસ્મિ મહાસુરસ્ય રમ્ભાત્મજસ્યાપ્રતિમસ્ય યુદ્ધે

કાત્યાયાની દુન્દુભિમભ્યુવાચ એહ્યેહિ દૈત્યેન્દ્ર ભયં વિમુચ્ય ।
વાક્યં ચ યદ્રમ્ભસુતો બભાષે વદસ્વ તત્સત્યમપેતમોહઃ

તથોક્તવાક્યે દિતિજઃ શિવાયાસ્તયજ્યામ્બરં ભૂમિતલે નિષણ્ણઃ ।
સુખોપવિષ્ટઃ પરમાસને ચ રમ્ભાત્મજેનોક્તમુવાચ વાક્યમ્

દુન્દુભિરુવાચ ।
એવં સમાજ્ઞાપયતે સુરારિસ્ત્વાં દેવિ દૈત્યો મહિષાસુરસ્તુ ।
યથામરા હીનબલાઃ પૃથિવ્યાં ભ્રમાન્તિ યુદ્ધે વિજિતા મયા તે

સ્વર્ગં મહી વાયુપથાશ્ચ વશ્યાઃ પાતાલમન્યે ચ મહેશ્વરાદ્યાઃ ।
ઇન્દ્રો ઽસ્મિ રુદ્રો ઽસ્મિ દિવાકરો ઽસ્મિ સર્વેષુ લોક્ષ્વધિપો ઽસ્મિ બાલે

ન સો ઽસ્તિ નાકે ન મહીતલે વા રસાતલે દેવભટો ઽસુરો વા ।
યો માં હિ સંગ્રામમુપેયિવાંસ્તુ ભૂતો ન યક્ષો ન જિજીવિષુર્યઃ

યાન્યેવ રત્નાનિ મહીતલે વા સ્વર્ગે ઽપિ પાતાલતલે ઽથ મુગ્ધે ।
સ્રાવણિ મામદ્ય સમાગતાનિ વીર્યાર્જિતાનીહ વિશાલનેત્રે

સ્ત્રીરત્નમગ્ર્યં ભવતી ચ કન્યા પ્રાપ્તો ઽસ્મિ શૈલં તવ કારણેન ।
તસ્માદ્ ભજસ્વેહ જગત્પતિં માં પતિસ્તવાર્હે ઽસ્મિ વિભુઃ પ્રભુશ્ચ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
ઇત્યેવમુક્તા દિતિજેન દુર્ગા કાત્યાયની પ્રાહ મયસ્ય પુત્રમ્ ।
સત્યં પ્રભુર્દાનવરાટ્ પૃથિવ્યાં સત્યં ચ યુદ્ધે વિજિતામરાશ્ચ

કિં ત્વસ્તિ દૈત્યેશ કુલે ઽસ્મદીયે ધર્મો હિ શુલ્કાખ્ય ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ ।
તં ચેત્ પ્રદદ્યાન્મહિષો મમાદ્ય ભજામિ સત્યેન પતિં હયારિમ્

શ્રુત્વાથ વાક્યં મયજો ઽબ્રવીચ્ચ શુલ્કં વદસ્વામ્બુજપત્રનેત્રે ।
દદ્યાત્સ્વમૂર્ધાનમપિ ત્વદર્થે કિં નામ શુલ્કં યદિહૈવ તભ્યમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
ઇત્યેવમુક્તા દનુનાયકેન કાત્યાયની સસ્વનમુન્નદિત્વા ।
વિહસ્ય ચૈતદ્વચનં બભાષે હિતાય સર્વસ્ય ચરાચરસ્ય

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
કુલે ઽસ્મદીયે શૃણુ દૈત્ય શુલ્કં કૃતં હિ યત્પૂર્વતરૈઃ પ્રસહ્ય ।
યો જેષ્યતે ઽસ્મત્કુલજાં રણાગ્રે તસ્યાઃ સ ભર્ત્તાપિ ભવિષ્યતીતિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં દેવ્યા દુન્દુભિર્દાનવેશ્વરઃ ।
ગત્વા નિવેદયામાસ મહિષાય યથાતથમ્

સ ચાભ્યગાન્મહાતેજાઃ સર્વદૈત્યપુરઃ સરઃ ।
આગત્ય વિન્ધ્યશિખરં યોદ્ધધુકામઃ સરસ્વતીમ્

તતઃ સેનાપતિર્દૈત્યો ચિક્ષુરો નામ નારદ ।
સેનાગ્રગામિનં ચક્રે નમરં નામ દાનવમ્

સ ચાપિ તેનાધિકૃતશ્ચતુરઙ્ગં સમૂર્જિતમ્ ।
બલેકદેશમાદાય દુર્ગા દુદ્રાવ વેગિતઃ

તમાપતન્તં વીક્ષ્યાથ દેવા બ્રહ્મપુરોગમાઃ ।
ઊચુર્વાક્યં મહાદેવીં વર્મ હ્યાબન્ધ ચામ્બિકે

અથોવાચ સુરાન્ દુર્ગા નાહં બધ્નામિ દેવતાઃ ।
કવચં કો ઽત્ર સંતિષ્ઠેત્ મમાગ્રે દાનવાધમઃ

યદા ન દેવ્યા કવચં કૃતં શસ્ત્રનિબર્હણમ્ ।
તદા રક્ષાર્થમસ્યાસ્તુ વિષ્ણુપઞ્જરમુક્તવાન્

સા તેન રક્ષિતા બ્રહ્મન્ દુર્ગા દાનવસત્તમમ્ ।
અવધ્યં દૈવતૈઃ સર્વેર્મહિષં પ્રત્યપીયત્

એવં પુરા દેવવરેણ શંભુના તદ્વૈષ્ણવં પઞ્જરમાયતાક્ષ્યાઃ ।
પ્રોક્તં તયા ચાપિ હિ પાદઘાતૈર્નિષૂદિતો ઽસૌ મહિષાસુરેન્દ્રઃ

એવંપ્રભાવો દ્વિજ વિષ્ણુપઞ્જરઃ સર્વાસુ રક્ષાસ્વધિકો હિ ગીતઃ ।
કસ્તસ્ય કુર્યાદ્ યુધિ દર્ફહાનિં યસ્ય સ્થિતશ્ચેતસિ ચક્રપાણિઃ