વામન પુરાણ · અધ્યાય 19

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતસ્તુ દેવા મહિષેમ નિર્જિતાઃ સ્થાનાનિ સંત્યજ્ય સવાહનાયુધાઃ ।
જગ્મુઃ પુરસ્કૃત્ય રિચામહં તે દ્રષ્ટું તદા ચક્રધરં શ્રિયઃ પતિમ્

ગત્વા ત્વપશ્યંશ્ચ મિથઃ સુરોત્તમૌ સ્થિતૌ ખગેન્દ્રાસનશઙ્કરૌ હિ ।
દૃષ્ટાવા પ્રણમ્યૈવ ચ સિદ્દિસાધકૌ ન્યવેદયંસ્તન્મહિષાદિચેષ્ટિતમ્

પ્રભો ઽશ્વિસૂર્યેન્દ્વનિલાગ્નિવેધસાં જલેશશક્રાદિષુ ચાધિકારાન્ ।
આક્રમ્ય નાકાત્તુ નિરાકૃતા વયં કૃતાવનિસ્થા મહિષાસુરેણ

એતદ્ ભવન્તૌ શરણાગતાનાં શ્રુત્વા વચો બ્રૂત હિતં સુરાણામ્ ।
ન ચેદ્ વ્રજામો ઽદ્ય રસાતલં હિ સંકાલ્યમાના યુધિ દાનવેન

ઇત્થં મુરારિઃ સહ શઙ્કરેણ શ્રુત્વા વચો વિપ્લુતચેતસસ્તાન્ ।
દૃષ્ટ્વાથ ચક્રે સહસૈવ કોપં કાલાગ્નિકલ્પો હરિરવ્યયાત્મા

તતો ઽનુકોપાન્મધુસૂદનસ્ય સશઙ્કરસ્યાપિ પિતામહસ્ય ।
તથૈવ શક્રાદિષુ દૈવતેષુ મહર્દ્ધિ તેજો વદનાદ્ વિનિઃસુતમ્

તચ્ચૈકતાં પર્વતકૂટસન્નિભં જગામ તેજઃ પ્રવરાશ્રમ્ મુને ।
કાત્યાયનસ્યાપ્રતિમસ્ય તેન મહર્ષિણા તેજ ઉપાકૃતં ચ

તેનાર્ષિસૃષ્ટેન ચ તેજ-સા વૃતં જ્વલત્પ્રકાશાર્કસહસ્રતુલ્યમ્ ।
તસ્માચ્ચ જાતા તરલાયતાક્ષી કાત્યાયની યોગવિશુદ્ધદેહા

માહેશ્વરાદ્ વક્ત્રમથો બભૂવ નેત્રત્રયં પાવકતેજસા ચ ।
યામ્યેન કેશા હરિતેજસા ચ ભુજાસ્તથાષ્ટાદશ સંપ્જજ્ઞિરે

સૌમ્યેન યુગ્મં સ્તનયોઃ સુસંહતં મધ્યં તથૈન્દ્રેણ ચ તેજસાભવત્ ।
ઊરબ ચજઙ્ઘે ચ નિતમ્બસંયુતે જાતે જલેશસ્ય તુ તેજસા હિ

પાદો ચ લોકપ્રપિતામહસ્ય પદ્માભિકોશપ્રતિમૌ બભૂવતુઃ ।
દિવાકરાણમપિ તેજસાઙ્ગુલીઃ કરાઙ્ગુલીશ્ચ વસુતેજસૈવ

પ્રજાપતીનાં દશનાશ્ચ તેજસા યાક્ષેણ નાસા શ્રવણૌ ચ મારુતાત્ ।
સાધ્યેન ચ ભ્રયુગલં સુકાન્તિમત્ કન્દર્પબાણાસનસન્નિભં બભૌ

તર્થાર્ષિતેજોત્તમમુત્તમં મહન્નામ્ના પૃથિવ્યામભવત્ પ્રસિદ્ધમ્ ।
કાત્યાયનીત્યેવ તદા બભૌ સા નામ્ના ચ તેનૈવ જગત્પ્રસિદ્ધા

દદૌ ત્રિશૂલં વરદસ્ત્રિશૂલી ચક્રં મુરારિર્વરુણશ્ચ શઙ્ખમ્ ।
શક્તિં હુતાશઃ શ્વસનશ્ચ ચાપં તૂણૌ તથાક્ષ્ય્યશરૌ વિવસ્વાન્

વજ્રં તથેન્દ્રઃ સહ ઘણ્ટયા ચ યમો ઽથ દણ્ડં ધનદો ગદાં ચ ।
બ્રહ્મઽક્ષમાલાં સકમણ્ડલું ચ કાલો ઽસિમુગ્રં સહ ચર્મણા ચ

હારં ચ સોમઃ સહ ચામરેણ માલં સમુદ્રો હિમવાન્ મૃગેન્દ્રમ્ ।
ચૂડામણિં કુણ્ડલમર્દ્ધચન્દ્રં પ્રાદાત્ કુઠારં વસુશિલ્પકર્ત્તા

ગન્ધર્વરાજો રજતાનુલિપ્તં પાનસ્ય પૂર્ણં સદૃશં ચ ભાજનમ્ ।
ભુજઙ્ગહારં ભુજગેશ્વરો ઽપિ અમ્લાનપુષ્પામૃતવઃ સ્રજં ચ

તદાતિતુષ્ટા સુરસ્ત્તમાનાં અટ્ટાટ્ટહાસં મુમુચે ત્રિનેત્રા ।
તાં તુષ્ટુવુર્દેવવરાઃ સહેન્દ્રાઃ સવિષ્ણુરુદ્રેન્દ્વનિલાગ્નિભાસ્કરાઃ

નમો ઽસ્તુ દૈવ્યૈ સુરપૂજિતાયૈ યા સંસ્થિતા યોગવિશુદ્ધદેહા ।
નિદ્રાસ્વરૂપેણ મહીં વિતત્ય તૃષ્ણા ત્રપા ક્ષુદ્ ભયદાથ કાન્તિઃ

શ્રદ્ધા સ્મૃતિઃ પુષ્ટિરથો ક્ષમા ચ છાયા ચ શક્તિઃ કમલાલયા ચ ।
વૃત્તિર્દયા ભ્રાન્તિ રથેહ માયા નમો ઽસ્તુ દૈવ્યૈ ભવરૂપિકાયૈ

તતઃ સ્તુતાઃ દેવવરૈર્મૃગેન્દ્રમારુહ્ય દેવી પ્રગતાવનીધ્રમ્ ।
વિન્ધ્યં મહાપર્વતમુચ્ચશૃઙ્ગં ચકાર યં નિમ્નતરં ત્વગસ્ત્યઃ

નારદ ઉવાચ ।
કિર્મથમદ્રિં ભગવાનગસ્ત્યસ્તં નિમ્નશૃઙ્ગં કૃતવાન્ મહર્ષિઃ ।
કસ્મૈ કૃતે કેન ચ કારણેન એતદ્ વદસ્વામલસત્ત્વવૃત્તે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
પુરા હિ વિન્ધ્યેન દિવાકરસ્ય ગતિર્નિરુદ્ધા ગગનેચરસ્ય ।
રવિસ્તતઃ કુમભભવં સમેત્ય હોમાવસાને વચનં બભાષે

સમાગતો ઽહં દ્વિજ દૂરતસ્ત્વાં કુરુષ્વ મામુદ્ધરણં મુનીન્દ્ર ।
દદસ્વ દાનં મમ યન્મનીષિનં ચરામિ યેન ત્રિદિવેષુ નિર્વૃતઃ

ઇત્થં દિવાકરવચો ગુણસંપ્રયોગિ શ્રુત્વા તદા કલશજો વચનં બભાષે ।
દાનં દદામિ તવ યન્મનસસ્ત્વભીષ્ટં નાર્થિ પ્રયાતિ વિમુખો મમ કશ્ચિદેવ

શ્રુત્વા વચો ઽમૃતમયં કલશોદ્ભવસ્ય પ્રાહ પ્રભુઃ કરતલે વિનિધાય મૂર્ધ્નિ ।
એષો ઽદ્ય મે ગિરિવરઃ પ્રરુણાદ્ધિ માર્ગં વિન્ધ્યસ્ય નિમ્નકરણે ભગવન્ યતસ્વ

ઇતિ રવિવચનાદથાહ કુમ્ભજન્મા કુતમિતિ વિદ્ધિ મયા હિ નીચશૃઙ્ગમ્ ।
તવ કિરણજિતો ભવિષ્યતે મહીધ્રો મમ ચરણસમ્શ્રિતસ્ય કા વ્યથા તે

ઇત્યેવમુક્ત્વા કલશોદ્ભાવસ્તુ સૂર્યં હિ સંસ્તૂય વિનમ્ય ભક્ત્યા ।
જગામ સંત્યજ્ય હિ દણ્ડકં હિ વિન્ધ્યાચલં વૃદ્ધ્વપુર્મહર્ષિઃ

ગત્વા વચઃ પ્રાહ મુનિર્મહીધ્રં યાસ્યે મહાતીર્થવરં સુપુણ્યમ્ ।
વૃદ્ધોસ્મયશક્તશ્ચ તવાધિરોઢું તસ્માદ્ ભવાન્ નીચતરો ઽસ્તુ સદ્યઃ

ઇત્યેવમુક્તો મુનિસ્ત્તમેન સ નીચશૃઙ્ગસ્ત્વભવન્મહીધ્રઃ ।
સમાક્રમચ્ચાપિ મહર્ષિમુક્યઃ પ્રોલ્લઙ્ઘ્ય વિન્ધ્યં ત્વિદમાહ શૈલમ્

યાવન્ન ભૂયો નિજમાવ્રજામિ મહાશ્રમં ધૌતવપુઃ સુતીર્થાત્ ।
ત્વયા ન તાવત્ત્વિહ વર્ધિતવ્યં નો ચેદ્ વિશપ્સ્યે ઽહમવજ્ઞયા તે

ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાઞ્જગામ દિશં સ યામ્યાં સહસાન્તરિક્ષમ્ ।
આક્રમ્ય તસ્થૌ સ હિ તાં તદાશાં કાલે વ્રજામ્યત્ર યદા મુનીન્દ્રઃ

તત્રાશ્રમં રમ્યતરં હિ કૃત્વા સંશુદ્ધજામ્બૂનદતોરણાન્તમ્ ।
તત્રાથ નિક્ષિપ્ય વિદર્ભપુત્રીં સ્વમાશ્રમં સૌમ્યમુપાજગામ

ઋતાવૃતૌ પર્વકાલેષુ નિત્યં તમ્મબરે હ્યાશ્રમમાવસત્ સઃ ।
શેષં ચ કાલં સ હિ દણ્ડકસ્થસ્ તપશ્ચારામિતકાન્તિમાન્ મુનિઃ

વિનન્ધ્યો ઽપિ દૃષ્ટ્વા ગગને મહાશ્રમં વૃદ્ધિં ન યાત્યેવ ભયાન્મહર્ષેઃ ।
નાસૌ નિવૃત્તેતિ મતિં વિધાય સ સંસ્થિતો નીચતરાગ્રશૃઙ્ગઃ

એવં ત્વગસ્ત્યેન મહાચલેન્દ્રઃ સ નીચશૃઙ્ગે હિ કૃતો મહર્ષે ।
તસ્યોર્ધ્વશૃઙ્ગે મુનિસંસ્તુતા સા દુર્ગા સ્થિતા દાનવનાશનાર્થમ્

દેવાશ્ચ સિદ્ધાશ્ચ મહોરગાશ્ચ વિદ્યાધરા ભૂતગણાશ્ચ સર્વે ।
સર્વાપ્સરોભિઃ પ્રતિરામયન્તઃ કાત્યાયનીં તસ્થુરપેતશોકાઃ