વામન પુરાણ · અધ્યાય 18

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
માસિ ચાશ્વયુજે બ્રહ્મન્ યદા પદ્મં જગત્પતેઃ ।
નાભ્યા નિર્યાતિ હિ તદા દેવેષ્વેતાન્યથો ઽભવન્

કન્દર્પસ્ય કરાગ્રે તુ કદમ્બશ્ચારુદર્શનઃ ।
તેન તસ્ય પરા પ્રીતિઃ કદમ્બેન વિવર્દ્ધતે

યક્ષાણામધિપસ્યાપિ મણિભદ્રસ્ય નારદ ।
વટવૃક્ષઃ સમભવત્ તસ્મિસ્તસ્ય યતિઃ સદા

મહેશ્વરસ્ય હૃદયે ધત્તૂરવિટપઃ શુભઃ ।
સંજાતઃ સ ચ શર્વસ્ય પતિકૃત્ તસ્ય નિત્યશઃ

બ્રહ્મણો મધ્યતો દેહાઞ્જાતો મરકતપ્રભઃ ।
ખ દરઃ કણ્ટકી શ્રેયાનભવદ્વિશ્વકર્મણઃ

ગિરિજાયાઃ કરતલે કુન્દસુલ્મસ્ત્વજાયત ।
ગણાધિપસ્ય કુમ્ભસ્થો રાજતે સિન્ધુવારકઃ

યમસ્ય ક્ષિણે પાર્શ્વે પાલાશો દક્ષિણોત્તરે ।
કૃષ્ણોદુમ્બરકો રુદ્રાજ્જાતઃ ક્ષોમકરો વૃષઃ

સ્કન્દસ્ય બન્ધુજીવસ્તુ રવેરશ્વત્થ એવ ચ ।
કાત્યાયનયાઃ શમીજાતાબિલ્વો લક્ષ્માયાઃ કરે ઽભવત્

નાગાનાં પતયે બ્રહ્મઞ્છરસ્તમ્બો વ્યજાયત ।
વાસુકેર્વિસ્તૃતે પુચ્છે પૃષ્ઠે દૂર્વા સિતાસિતા

સાધ્યાનાં હૃદયે જાતો વૃક્ષો હરિતચન્દનઃ ।
એવં જાતેષુ સર્વેષુ તેન તત્ રતિર્ભવેત્

તત્ર રમ્યે શુભે કાલે યા શુક્લૈકાદશી ભવેત્ ।
તસ્યાં સંપૂજયેદ્ વિષ્ણું તેન ખણ્ડો ઽસ્ય પૂર્યતે

પુષ્ષૈઃ પુત્રૈઃ ફલૈર્વાપિ ગન્ધવર્ણરસ્ન્વિતૈઃ ।
ઓષધીભિશ્ચ મુખ્યાભિર્યાવત્સ્યાચ્છરદાગમઃ

ઘૃતં તિલા બ્રીહિયવા હિરણ્યકન્કાદિ યત્ ।
મણિમુક્તાપ્રવાલાનિ વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

રસાનિ સ્વાદુકટ્વમ્લકષાયલવણાનિ ચ ।
તિક્તાનિ ચ નિવેદ્યાનિ તાન્યખણ્ડાનિ યાનિ હિ

તત્પૂજાર્થં પ્રદાતવ્યં કેશવાય મહાત્મને ।
યદા સંવત્સરં પૂર્ણમખણ્ડં ભવતે ગૃહે

કૃતોપવાસો દેવર્ષે દ્વિતીયે ઽહનિ સંયતઃ ।
સ્નાનેન તેન સ્નાયીત યેનાખણ્ડં હિ વત્સરમ્

સિદ્ધાર્તકૈસ્તિલૈર્વાપિ તેનૈવોદ્વર્તનં સ્મૃતમ્ ।
હવિષા પદ્મનાભસ્ય સ્નાનમેવ સમાચરેત્ ।
હોમે તદેવ ગદિતં દાને શક્તિર્નિજા દ્વિજ

પૂજયેતાથ કુસુમૈઃ પાદાદારભ્ય કેશવમ્ ।
ધૂપયેદ્ વિવિધં ધૂપં યેન સ્યાદ્ વત્સરં પરમ્

હિરણ્યરત્નવાસોભિઃ પૂજયેત જગદ્ ગુરુમ્ ।
રાગખાણ્ડવચોષ્યાણિ હવિષ્યાણિ નિવેદયેત્

તતઃ સંપૂજ્ય દેવેશં પદ્મનાભં જગદ્ ગુરુમ્ ।
વિજ્ઞાપયેન્મુનિશ્રેષ્ઠ મન્ત્રેણાનેન સુવ્રત

નમો ઽસ્તુ તે પદ્મનાભ પદ્માધવ મહાદ્યુતે ।
ધર્માર્થકામમોક્ષણિ ત્વખણ્ડાનિ ભવન્તુ મે

વિકાસિપદ્મપત્રાક્ષ યથાખણ્ડોસિ સર્વતઃ ।
તેન સત્યેન ધર્માદ્ય અખણ્ડાઃ સન્તુ કેશવ

એવં સંવત્સરં પૂર્ણં સોપવાસો જિતેન્દ્રિયઃ ।
અઘણ્ડં પારયેદ્ બ્રહ્મન્ વ્રતં વૈ સર્વવસ્તુષુ

અસ્મિંશ્ચીર્ણે વ્રતં વ્યક્તં પરિતુષ્યન્તિ દેવતાઃ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાદ્યાસ્ત્વક્ષયાઃ સંભવન્તિ હિ

એતાનિ તે મયોક્તાનિ વ્રતાન્યુક્તાનિ કામિભિઃ ।
પ્રક્ષ્યામ્યધુના ત્વેતદ્વૈષ્ણવં પઞ્જરં શુભમ્

નમો નમસ્તે ગોવિન્દ ચક્રં ગૃહ્ય સુદર્શનમ્ ।
પ્રાચ્યાં રક્ષસ્વ માં વિષ્ણો ત્વામાહં શરણં ગતઃ

ગદાં કૌમોદકીં ગૃહ્ય પદ્મનાભામિતદ્યુતે ।
યામ્યાં રક્ષસ્વ માં વિષ્ણો ત્વમાહં શરણં ગતઃ

હલમાદાય સૌનન્દં નમસ્તે પુરષોત્તમ ।
પ્રતીચ્યાં રક્ષ મે વિષ્ણો ભવન્તં શરણં ગતઃ

મુસલં શાતનં ગૃહ્ય પુણ્ડરીકાક્ષ રક્ષ મામ ।
ઉત્તરસ્યાં જગન્નાથ ભવન્તં શરણં ગતઃ

શાર્ઙ્ગમાદાય ચ ધનુરસ્ત્રં નારાયણં હરે ।
નમસ્તે રક્ષ રક્ષઘ્ન ઐશાન્યાં શરણં ગતઃ

પાઞ્ચજન્યં મહાશઙ્ખમન્તર્બોધ્યં ચ પઙ્કજમ્ ।
પ્રગૃહય્ રક્ષ માં વિષ્ણો આગ્નેય્યાં યજ્ઞસૂકર

ચર્મ સૂર્યશતં ગૃહ્ય ખઙ્ગં ચન્દ્રમસં તથા ।
નૈરૃત્યાં માં ચ રક્ષસ્વ દિવ્યમૂર્તે નૃકેસરિન્

વૈજયન્તીં પ્રગૃહ્ય ત્વં શ્રીવત્સં કણ્ઠભૂષણમ્ ।
વાયવ્યાં રક્ષ માં દેવ અશ્વશીર્ષ નમો ઽસ્તુ તે

વૈનતેયં સમારુહ્ય અન્તરિક્ષે જનાર્દન ।
માં ત્વં રક્ષાજિત સદા નમસ્તે ત્વપરાજતિ

વિશાલાક્ષં સમારુહ્ય રક્ષ માં ત્વં રસાતલે ।
અકૂપાર નમસ્તુભ્યં મહામોહ નમો ઽસ્તુ તે

કરશીર્ષાઙ્ઘ્રર્વેષુ તથાષ્ટબાહુપઞ્જરમ્ ।
કૃત્વા રક્ષસ્વ માં દેવ નમસ્તે પુરુષોત્તમ

એતદુક્તં ભગવતા વૈષ્ણવં પઞ્જરં મહત્ ।
પુરા રક્ષાર્થમીશેન કાત્યાયન્યા દ્વિજોત્તમ

નાશયામાસ સા યત્ર દાનવં મહિષાસુરમ્ ।
નમરં રક્તબીજં ચ તથાન્યાન્ સુરકણ્ટકાન્

નારદ ઉવાચ ।
કાસૌ કાત્યાયાની નામ યચા જઘ્ને મહિષાસુરમ્ ।
નમરં રક્તબીજં ચ તથાન્યાન્ કુરકણ્ટકાન્

કશ્ચસૌ મહિષો નામ કુલે જાતશ્ચ કસ્ય સઃ ।
કશ્ચાસૌ રક્તબીજાખ્યો નમરઃ કસ્ય ચાત્મજઃ ।
એતદ્વિસ્તરતસ્તાત યથાવદ્ વક્તુમર્હસિઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ। ।
શ્રૂયતાં સંપ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ।
સર્વદા વરદા દુર્ગા યેયં કાત્યાયની મુને

પુરાસુરવરૌ રૌદ્રૌ જગત્ક્ષોભકરાવુભૌ ।
રમ્ભશ્ચૈવ કરમ્ભશ્ ચ દ્વાવાસ્તાં સુમાબલૌ

તાવપુત્રૌ ચ દેવર્ષે પુત્રાર્થં તેપતુસ્તપઃ ।
બહૂન્ વર્ષગણાન્ દૈત્યૌ સ્થિતૌ પઞ્ચનદે જલે

તત્રૈકો જલમધ્યસ્થો દ્વિતીયો ઽપ્યગ્નિપઞ્ચમી ।
કરમ્ભશ્ચૈવ રમ્ભશ્ચ યક્ષં માલપટં પ્રતિ

એકં મિમગ્નં સલિલે ગ્રાહરૂપેણ વાસવઃ ।
ચરણાભ્યાં સમાદાય નિજઘાન યથેચ્છયા

તતો ભ્રાતરિ નષ્ટે ચ રમ્ભઃ કોપપરિપ્લુતઃ ।
વહ્નૌ સ્વશીર્ષં સંક્ષિદ્ય હોતુમૈચ્ચન્ મહાબલઃ

તતઃ પ્રગૃહ્ય કેશેષુ ખઙ્ગં ચ રવિસપ્રભમ્ ।
છેત્તુકામો નિજં શીર્ષં વહ્નિના પ્રતિષેધિતઃ

ઉક્તશ્ચ મા દૈત્યવર નાશયાત્માનમાત્મના ।
દુસ્તરા પરવધ્યાપિ સ્વવધ્યાપ્યતિદુસ્તરા

યચ્ચ પ્રાર્થયસે વીર તદ્દદામિ યથેપ્સિતમ્ ।
મા મ્રિયસ્વ મૃતસ્યેહ નષ્ટા ભવતિ વૈ કથા

તતો ઽબ્રવીદ્ વચો રમ્ભો વરં ચેન્મે દદાસિ હિ ।
ત્રૈલોક્યવિજયી પુત્રઃ સ્યાન્મે ત્વત્તેજસાધિકઃ

અજેયો દૈવતૈઃ સર્વૈઃ પુભિર્દૈત્યૈશ્ચ પાવક ।
મહાબલો વાયુરિવ કામરૂપી કૃતાસ્ત્રવિત્

તં પ્રોવાચ કવિર્બ્રહ્મન્ બાઞમેવં ભવિષ્યતિ ।
યસ્યાં ચિત્તં સમાલમ્બિ કરિષ્યસિ તતઃ સુતઃ

ઇત્યેવમુક્તો દેવેન વહ્નિના દાનવો યયૌ ।
દ્રષ્ટું માલવટં યક્ષં યક્ષૈશ્ચ પરિવારિતમ્

તેષાં પદ્મનિધિસ્તત્ર વસતે નાન્યચેતનઃ ।
ગજશ્ચ મહિષાશ્ચાશ્વા ગાવો ઽજાવિપરિપ્લુતાઃ

તાન્ દૃષ્ટ્વૈવ તદા ચક્રે ભાવં દાનવપાર્થિવઃ ।
મહિષ્યાં રૂપયુક્તાયાં ત્રિહાયણ્યાં તપોધન

સા સમાગાચ્ચ દૈત્યૈન્દ્રં કામયન્તી તરસ્વિની ।
સ ચાપિ ગમનં ચક્રે ભવિતવ્યપ્રચોદિતઃ

તસ્યાં સમભવદ્ ગર્ભસ્તાં પ્રગૃહ્યાથ દાનવઃ ।
પાતાલં પ્રવિવેશાથ તતઃ સ્વભવનં ગતઃ

દૃષ્ટશ્ચ દાનવૈઃ સર્વૈઃ પરિત્યક્તશ્ચ બન્ધુભિઃ ।
અકાર્યકારકેત્યેવં ભૃયો માલવટં ગતઃ

સાપિ તેનૈવ પતિના મહિષી ચારુદર્શના ।
સમં જગામ તત્ પુણ્યં યક્ષમણ્ડલમુત્તમમ્

તતસ્તુ વસતસ્તસ્ય શ્યામા સા સુષુવે મુને ।
અજીજનત્ સુતં શુભ્રં મહિષં કામરૂપિણમ્

એતામૃતુમતીં જાતાં મહિષો ઽન્યો દદર્શ હ ।
સા ચાભ્યગાદ્ દિતિવરં રક્ષન્તી શીલમાત્મનઃ

તમુન્નામિતનાસં ચ મહિષં વીક્ષ્ય દાનવઃ ।
ખઙ્ગ નિષ્કૃષ્ય તરસા મહિષં સમુપાદ્રવત્

તેનાપિ દૈત્યસ્તીક્ષ્ણાભ્યાં શૃઙ્ગાભ્યાં હૃદિ તાડિતઃ ।
નિર્ભિન્નહૃદયો ભૂમૌ નિપપાત મમાર ચ । ।
18.63 મૃતે ભર્તરિ સા શ્યામા યક્ષાણાં શરણં ગતા ।
રક્ષિતા ગુહ્યકૈઃ સાધ્વી નિવાર્ય મહિષં તતઃ

તતો નિવારિતો યક્ષૈર્હયારિર્મદનાતુરઃ ।
નિપપાત સરો દિવ્યં તતો દૈત્યૈઽભવન્મૃતઃ

નમરો નામ વિખ્યાતો મહાબલપરાક્રમઃ ।
યક્ષાનાશ્રિત્ય તસ્થૌ સ કાલયન્ શ્વાપદાન્ મુન્

સ ચ દૈત્યેશ્વરો યક્ષૈર્માલવટપુરસ્સરૈઃ ।
ચિતામારોપિતઃ સા ચ શ્યામા તં ચારુહત્ પતિમ્

તતો ઽગ્નિમધ્યાદુત્તસ્થૌ પુરુષો રૌદ્રદર્શનઃ ।
વ્યદ્રાવયત્ સ તાન્ યક્ષાન્ ખઙ્ગપાણિર્ભયઙ્કરઃ

તતો હતાસ્તુ મહિષાઃ સર્વ એવ મહાત્મના ।
ઋતે સંરક્ષિતારં હિ મહિષં રમ્ભનન્દનમ્

સ નામતઃ સ્મૃતો દૈત્યો રક્તબીજો મહામુન્ ।
યો ઽજયત્ સર્વતો દેવાન્ સેન્દ્રરુદ્રાર્કમારુતાન્

એવં પ્રભાવા દનુપુઙ્ગવાસ્તે તેજો ઽધિકસ્તત્ર બભૌ હયારિઃ ।
રાજ્યે ઽભિષિક્તશ્ચ મહાસુરેન્દ્રૈર્વિનિર્જિતૈઃ શમ્બરતારકાદ્યૈઃ

અશક્નુવદ્ભિઃ સહિતૈશ્ચ દેવૈઃ સલોકપાલૈઃ સહુતાશભાસ્કરૈઃ ।
સ્થાનાનિ ત્યક્તાનિ શશીન્દ્રભાસ્કરૈર્ધર્મશ્ચ દૂરે પ્રતિયોજિતશ્ચ