વામન પુરાણ · અધ્યાય 16

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતઃ સુકેશિર્દેવર્ષે ગત્વા સ્વપુરમુત્તમમ્ ।
સમ્હૂયાબ્રવીત્ સર્વાન્ રાક્ષસાન્ ધાર્મિકં વચઃ

અહિંસા સત્યમસ્તેયં શૌચમિન્દ્રિયસંયમઃ ।
દાનં દયા ચ ક્ષાન્તિશ્વ બ્રહ્મચર્યમમાનિતા

શુભા સત્યા ચ મધુરા વાઙ્ નિત્યં સત્ક્રિયા રતિઃ ।
સદાચારનિષેવિત્વં પરલોકપ્રદાયકાઃ

ઇત્યૂચુર્મુનયો મહ્યં ધર્મમાદ્યં પુરાતનમ્ ।
સોહમાજ્ઞાપયે સર્વાન્ ક્રિયતામવિકલ્પતઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ।
તતઃ સુકેશિવચનાત્ સર્વ એવ નિશાચરાઃ ।
ત્રયોદશાઙ્ગં તે ધર્મ ચક્રુર્મુદિતમાનસાઃ

તતઃ પ્રવૃદ્ધિં સુતરામગચ્છન્ત નિશાચરાઃ ।
પુત્રપૌત્રાર્થસંયુક્તાઃ સદાટારસમન્વિતાઃ

તજ્જયોતિસ્તેજસ્તેષાં રાક્ષસાનં મહાત્મનામ્ ।
ગન્તું નાશક્તુવન્ સૂર્યો નક્ષત્રાણિ ન ચન્દ્રમાઃ

તતસ્ત્રિભુવને બ્રહ્મન્ નિશાચરપુરો ઽભવત્ ।
દિવા ચન્દ્રસ્ય સદૃશઃ ક્ષણદાયાં ચ સૂર્યવત્

ન જ્ઞાયતે ગતિર્વ્યોમ્નિ ભાસ્કરસ્ય તતો ઽમ્બરે ।
શશઙ્કમિતિ તેજસ્ત્વાદમન્યન્ત પુરોત્તમમ્

સ્વં વિકાસં વિમુઞ્ચન્તિ નિશામિતિ વ્યચિન્તયન્ ।
કમલાકરેષુ કમલા મિત્રમિત્યવગમ્ય હિ ।
રાત્રૌ વિકસિતા બ્રહ્મન્ વિભૂતિં દાતુમીપ્સવઃ

કૌશિકા રાત્રિસમયં બુદ્ધ્વા નિરગમન્ કિલ ।
તાન્ વાયસાસ્તદા જ્ઞાત્વા દિવા નિઘ્નન્તિ કૌશિકાન્

સ્નાતકાસ્ત્વાપગાસ્વેવ સ્નાનજપ્યપરાયણાઃ ।
આકણ્ઠમગ્નાસ્તિષ્ઠન્તિ રાત્રૌ જ્ઞાત્વાથ વાસરમ્

ન વ્યયુજ્યન્ત ચક્રઆશ્ચ તદા વૈ પુરદર્શને ।
મન્માનાસ્તુ દિવસમિદમુચ્ચૈર્બ્રુવન્તિ ચ

નૂનં કાન્તાવિહીનેન કેનચિચ્ચક્રપત્ત્રિણા ।
ઉત્સૃષ્ટં જીવિતં શૂન્યે ફૂત્કૃત્ય સરિતસ્તટે

તતો ઽનુકૃપયાવિષ્ટો વિવસ્વાસ્તીવ્રરશ્મિભિઃ ।
સંતાપયઞ્જગત્ સર્વં નાસ્તમેતિ કથઞ્ચન

અન્યે વદન્તિ ચક્રઆહ્વો નૃનં કશ્ચિન્ મૃતો ભવેત્ ।
તત્કાન્તયા તપસ્તપ્તં ભર્તૃશોકાર્ત્તયા બત

આરાધિતસ્તુ ભગવાંસ્તપસા વૈ દિવાકરઃ ।
તેનાસૌ શશિનિર્જેતા નાસ્તમેતિ રવિર્ધ્રુવમ્

યજ્વિનો હોમશાલાસુ સહ ઋત્વિગ્ભિરધ્વરે ।
પ્રાવર્ત્તયન્ત કર્માણિ રાત્રાવપિ મહામુને

મહાભાગવતાઃ પૂજાં વિષ્ણોઃ કુર્વન્તિ ભક્તિતઃ ।
રવૌ શશિનિ ચૈવાન્યે બ્રહ્મણો ઽન્યે હરસ્ય ચ

કામિનશ્ચાપ્યમન્યન્ત સાધુ ચન્દ્રમસા કૃતમ્ ।
યદિયં રજની રમ્યા કૃતા સતતકૌમુદી

અન્યે ઽબ્રુવંલ્લોકગુરુરસ્માભિશ્ચક્રભૃદ્ વશી ।
નિર્વ્યાજેન મહાગન્ધૈરર્ચિતઃ કુસુમૈઃ શુભૈઃ

સહ લક્ષ્મ્યા મહાયોગી નભસ્યાદિચતુર્ષ્વપિ ।
અશૂન્યશયના નામ દ્વિતીયા સર્વકામદા

તેનાસૌ ભગવાન્ પ્રીતઃ પ્રાદાચ્છયનમુત્તમમ્ ।
અશૂન્યં ચ મહાભોગૈરનસ્તમિતશેખરમ્

અનયે ઽબ્રુવન્ ધ્રુવં દેવ્યા રોહિણ્યાશશિનઃ ક્ષયમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તપ્તં તપો ઘોરં રુદ્રારાધનકામ્યયા

પુણ્યાયામક્ષયાષ્ટમ્યાં વેદોક્તવિધિના સ્વયમ્ ।
તુષ્ટેન શંભુના દત્તં વરં ચાસ્યૈ યદૃચ્છયા

અન્યે ઽબ્રુવન્ ચન્દ્રમસા ધ્રુવમારાધિતો હરિઃ ।
વ્રતેનેહ ત્વખણ્ડેન તેનાખણ્ડઃ શશી દિવિ

અન્યે ઽબ્રવઞ્છશાઙ્કેન ધ્રુવં રક્ષા કૃતાત્મનઃ ।
પદદ્વયં સમભ્યર્ચ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

તેનાસૌ દીપ્તિમાંશ્ચન્દ્રઃ પરિભૂય દિવાકરમ્ ।
અસ્માકમાનન્દકરો દિવા તપતિ સૂર્યવત્

લક્ષ્યતે કારણૈરન્યૈર્બહુભિઃ સત્યમેવ હિ ।
શશઙ્કનિર્જિતઃ સૂર્યો ન વિભાતિ યથા પુરા

યથામી કમલાઃ શ્લક્ષ્ણા રણદ્ભૃઙ્ગણાવૃતાઃ ।
વિકચાઃ પ્રતિભાસન્તે જાતઃ સૂર્યોદયો ધ્રુવમ્

યથા ચામી વિભાસન્તિ વિકચાઃ કુમુદાકરાઃ ।
અતો વિજ્ઞાયતે ચન્દ્ર ઉદિતશ્ચ પ્રતાપવાન્

એવં સંભાષતાં તત્ર સૂર્યો વાક્યાની નારદ ।
અમન્યત કિમેતદ્ધિ લોકો વક્તિ શુભાશુભમ્

એવં સંચિન્ત્ય ભગવાન્ દધ્યૌ ધ્યાનં દિવાકરઃ ।
આસમન્તાજ્જગદ્ ગ્રસ્તં ત્રૈલોક્યં રજનીચરૈઃ

તતસ્તુ ભગવાઞ્જ્ઞાત્વા તેદજસો ઽપ્યસહિષ્ણુતામ્ ।
નિશાચરસ્ય વૃદ્ધિં તામચિન્તયત યોગવિત્

તતો ઽજ્ઞાસીચ્ચ તાન્ સર્વાન્ સદાચારરતાઞ્શુચીન્ ।
દેવબ્રાહ્મણપૂજાસુ સંસક્તાન્ ધર્મસંયુતાન્

તતસ્તુ રક્ષઃક્ષયકૃત્ તિમિરદ્વિપકેસરી ।
મહાંશુનખરઃ સૂર્યસ્તદ્વિઘાતમચિન્તયત્

જ્ઞાતવાંશ્ચ તતશ્છિદ્રં રાક્ષસાનાં દિવસ્પતિઃ ।
સ્વધર્મવિચ્યુતિર્નામ સર્વધર્મવિઘાતકૃત્

તતઃ ક્રોધાભિભૂતેન ભાનુના રિપુભેદિભિઃ ।
ભાનુભી રાક્ષસપુરં તદ્ દૃષ્ટં ચ યથૈચ્છયા

સ ભાનુના તદા દૃષ્ટઃ ક્રોધાધ્માતેન ચત્રુષા ।
નિપપાતામ્બરાદ્ ભ્રષ્ટઃ ક્ષીણપુણ્ય ઇવ ગ્રહઃ

પતમાનં સમાલોક્ય પુરં શાલકટઙ્કટઃ ।
નમો ભવાય શર્વાય ઇદમુચ્ચૈરુદીરયત્

તમાક્રન્દિતમાકર્ણ્ય ચારણા ગગનેચરાઃ ।
હા દેતિ ચુક્રુશુઃ સર્વે હરભક્તઃ પતત્યસૌ

તચ્ચારણવચઃ શર્વઃ શ્રુતવાન્ સર્વગો ઽવ્યયઃ ।
શ્રુત્વા સંચિન્તયામાસ કેનાસૌ પાત્યતે ભુવિ

જ્ઞાતવાન્ દેવપતિના સહસ્રકિરણેન તત્ ।
પાતિતં રાક્ષસપુરં તતઃ ક્રુદ્ધસ્ત્રિલોચનઃ

ક્રુદ્ધસ્તુ ભગવન્તં તં ભાનુમન્તમપશ્યત ।
દૃષ્ટમાત્રસ્ત્રિણેત્રેણ નિપપાત તતો ઽમબરાત્

ગગનાત્ સ પરિભ્રષ્ટઃ પથિ વાયુનિષેવિતે ।
યદૃચ્છયા નિપતિતો યન્ત્રમુક્તો યથોપલઃ

તતો વાયુપથાન્મુક્તઃ કિંશુકોજ્જ્વલવિગ્રહઃ ।
નિપપાતાન્તરિક્ષાત્ સ વૃતઃ કિન્નરચારણૈઃ

ચારણેર્વેષ્ટિતો ભાનુઃ પ્રવિભાત્યમ્બરાત્ પતન્ ।
અર્દ્ધપક્વં યથા તાલાત્ ફલં કપિભિરાવૃતમ્

તતસ્તુ ઋષયો ઽભ્યેત્ય પ્રત્યૂચુર્ભાનુમાલિનમ્ ।
નિપતસ્વ હરિક્ષેત્રે યદિ શ્રેયો ઽભિવાઞ્છસિ

તતો ઽવ્રવીત્ પતન્નેવ વિવસ્વાંસ્તાંસ્તપોધનાન્ ।
કિં તત્ ક્ષેત્રં હરેઃ પુણ્યં વદધ્વં શીઘ્રમેવ મે

તમૂચુર્મુનયઃ સૂર્યં શૃણુ ક્ષેત્રં મહાફલમ્ ।
સામ્પ્રતં વાસુદેવસ્ય ભાવિ તચ્છઙ્કરસ્ય ચ

યોગશાયિનમારભ્ય યાવત્ કેશવદર્શનમ્ ।
એતત્ ક્ષેત્રં હરેઃ પુણ્યં નામ્ના વારાણસી પુરી

તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્ ભાનુર્ભવનેત્રાગ્નિતાપિતઃ ।
વરણાયાસ્તથૈવાસ્યાસ્ત્વન્તરે નિપપાત હ

તતઃ પ્રદહ્યતિ તનૌ નિમજ્યાસ્યાં લુલદ્ રવિઃ ।
વરણાયાં સમભ્યેત્ય ન્યમજ્જત યથેચ્છયા

ભુયો ઽસિં વરણાં ભૂયો ભૂયો ઽપિ વરણામસિમ્ ।
લુલંસ્ત્રિણેત્રવહ્ન્યાર્ત્તો ભ્રમતે ઽલાતચક્રવત્

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મન્ ઋષયો યક્ષરાક્ષસાઃ ।
નાગા વિદ્યાધરાશ્ચાપિ પક્ષિણો ઽપ્સરસસ્તથા

યાવન્તો ભાસ્કરરથે ભૂતપ્રેતાદયઃ સ્થિતાઃ ।
તાવન્તો બ્રહ્મસદનં ગતા વેદયિતું મુને

તતો બ્રહ્મ સુરપતિઃ સુરૈઃ સાર્ધ સમભ્યગાતટ્ ।
રમ્યં મહેશ્વરાવાસં મન્દરં રવિકારણાત્

ગત્વા દૃષ્ટ્વા ચ દેવેશં શઙ્કરં શૂલપાણિનમ્ ।
પ્રસાદ્ય ભાસ્કરાર્થાય વારાણસ્યામુપાનયત્

તતો દિવાકરં ભૂયઃ પાણિનાદાય શઙ્કરઃ ।
કૃત્વા નામાસ્ય લોલેતિ રથમારોપયત્ પુનઃ

આરોપિતે દિનકરે બ્રહ્માભ્યેત્ય સુકેશિનમ્ ।
સબાન્ધવં સનગરં પુનરારોપયદ્ દિવિ

સમારોપ્ય સુકેશિં ચ પરિષ્વજ્ય ચ શઙ્કરમ્ ।
પ્રણમ્ય કેશવં દેવં વૈરાજં સ્વગૃહં ગતઃ

એવં પુરા નારદ ભાસ્કરેણ પુરં સુકેશેર્ભુવિ સન્નિપાતિતમ્ ।
દિવાકરો ભૂમિતલે ભવેન ક્ષિપ્તસ્તુ દૃષ્ટ્યા ન ચ સંપ્રદગ્ધઃ

આરોપિતો ભૃમિતલાદ્ ભવેન ભૂયો ઽપિ ભાનુઃ પ્રતિભાસનાય ।
સ્વયંભુવા ચાપિ નિશાચરેન્દ્રસ્ ત્વારોપિતઃ ખે સપુરઃ સબન્ધુઃ