ઉપદેશસાહસ્રી · ભાગ 120

શંકર: ઉપદેશસાહસ્રી
ચૈતન્યં સર્વગં સર્વં સર્વભૂતગુહાશયમ્ ।
યત્ સર્વવિષયાતીતં તસ્મૈ સર્વવિદે નમઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.1 ॥
સમાપય્ય ક્રિયાઃ સર્વા દારાગ્ન્યાધાનપૂર્વિકાઃ ।
બ્રહ્મવિદ્યામ્ અથેદાનીં વક્તું વેદઃ પ્રચક્રમે ॥ સમુપદ્_ઇ,1.2 ॥
કર્માણિ દેહયોગાર્થં દેહયોગે પ્રિયાપ્રિયે ।
ધ્રુવે સ્યાતાં તતો રાગો દ્વેષશ્ ચૈવ તતઃ ક્રિયાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.3 ॥
ધર્માધર્મૌ તતો ઽજ્ઞસ્ય દેહયોગસ્ તથા પુનઃ
એવં નિત્યપ્રવૃત્તો ઽયં સંસારશ્ ચક્રવદ્ ભૃશમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.4 ॥
અજ્ઞાનં તસ્ય મૂલં સ્યાદ્ ઇતિ તદ્ધાનમ્ ઇષ્યતે ।
બ્રહ્મવિદ્યાત આરબ્ધા તતો નિઃશ્રેયસં ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.5 ॥
વિદ્યૈવાજ્ઞાનહાનાય ન કર્માપ્રતિકૂલતઃ ।
નાજ્ઞાનસ્યાપ્રહાણે હિ રાગદ્વેષક્ષયો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.6 ॥
રાગદ્વેષક્ષયાભાવે કર્મ દોષોદ્ભવં ધ્રુવમ્ ।
તસ્માન્ નિઃશ્રેયસાર્થાય વિદ્યૈવાત્ર વિધીયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,1.7 ॥
નનુ કર્મ તથા નિત્યં કર્તવ્યં જીવને સતિ ।
વિદ્યાયાઃ સહકારિત્વં મોક્ષં પ્રતિ હિ તદ્ વ્રજેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.8 ॥
યથા વિદ્યા તથા કર્મ ચોદિતત્વાવિશેષતઃ ।
પ્રત્યવાયસ્મૃતેશ્ ચૈવ કાર્યં કર્મ મુમુક્ષુભિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.9 ॥
નનુ ધ્રુવફલા વિદ્યા નાન્યત્ કિંચિદ્ અપેક્ષતે ।
નાગ્નિષ્ટોમો યથૈવાન્યદ્ ધ્રુવકાર્યો ઽપ્ય્ અપેક્ષતે ॥ સમુપદ્_ઇ,1.10 ॥
તથા ધ્રુવફલા વિદ્યા કર્મ નિત્યમ્ અપેક્ષતે ।
ઇત્ય્ એવં કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ ન કર્મ પ્રતિકૂલતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.11 ॥
વિદ્યાયાઃ પ્રતિકૂલં હિ કર્મ સ્યાત્ સાભિમાનતઃ ।
નિર્વિકારાત્મબુદ્ધિશ્ ચ વિદ્યેતીહ પ્રકીર્તિતા ॥ સમુપદ્_ઇ,1.12 ॥
અહં કર્તા મમેદં સ્યાદ્ ઇતિ કર્મ પ્રવર્તતે ।
વસ્ત્વધીના ભવેદ્ વિદ્યા કર્ત્રધીનો ભવેદ્ વિધિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.13 ॥
કારકાણ્ય્ ઉપમૃદ્નાતિ વિદ્યાબ્બુદ્ધિમ્ ઇવોષરે ।
તત્સત્યમતિમ્ આદાય કર્મ કર્તું વ્યવસ્યતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.14 ॥
વિરુદ્ધત્વાદ્ અતઃ શક્યં કર્મ કર્તું ન વિદ્યયા ।
સહૈવં વિદુષા તસ્માત્ કર્મ હેયં મુમુક્ષુણા ॥ સમુપદ્_ઇ,1.15 ॥
દેહાદ્યૈર્ અવિશેષેણ દેહિનો ગ્રહણં નિજમ્ ।
પ્રાણિનાં તદ્ અવિદ્યોત્થં તાવત્ કર્મવિધિર્ ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.16 ॥
નેતિ નેતીતિ દેહાદીન્ અપોહ્યાત્માવશેષિતઃ ।
અવિશેષાત્મબોધાર્થં તેનાવિદ્યા નિવર્તિતા ॥ સમુપદ્_ઇ,1.17 ॥
નિવૃત્તા સા કથં ભૂયઃ પ્રસૂયેત પ્રમાણતઃ ।
અસત્ય્ એવાવિશેષે હિ પ્રત્યગાત્મનિ કેવલે ॥ સમુપદ્_ઇ,1.18 ॥
ન ચેદ્ ભૂયઃ પ્રસૂયેત કર્તા ભોક્તેતિ ધીઃ કથમ્ ।
સદ્ અસ્મીતિ ચ વિજ્ઞાને તસ્માદ્ વિદ્યાસહાયિકા ॥ સમુપદ્_ઇ,1.19 ॥
અત્યરેચયદ્ ઇત્ય્ ઉક્તો ન્યાસઃ શ્રુત્યાત એવ હિ ।

કર્મભ્યો માનસાન્તેભ્ય એતાવદ્ ઇતિ વાજિનામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.20 ॥
અમૃતત્વં શ્રુતં તસ્માત્ ત્યાજ્યં કર્મ મુમુક્ષુભિઃ ।
અગ્નિષ્ટોમવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્રેદમ્ અભિધીયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,1.21 ॥
નૈકકારકસાધ્યત્વાત્ ફલાન્યત્વાચ્ ચ કર્મણઃ ।
વિદ્યા તદ્વિપરીતાતો દૃષ્ટાન્તો વિષમો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.22 ॥
કૃષ્યાદિવત્ ફલાર્થત્વાદ્ અન્યકર્મોપબૃંહણમ્ ।
અગ્નિષ્ટોમસ્ ત્વ્ અપેક્ષેત વિદ્યાન્યત્ કિમ્ અપેક્ષતે ॥ સમુપદ્_ઇ,1.23 ॥
પ્રત્યવાયસ્ તુ તસ્યૈવ યસ્યાહંકાર ઇષ્યતે ।
અહંકારફલાર્થિત્વે વિદ્યેતે નાત્મવેદિનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.24 ॥
તસ્માદ્ અજ્ઞાનહાનાય સંસારવિનિવૃત્તયે ।
બ્રહ્મવિદ્યાવિધાનાય પ્રારબ્ધોપનિષત્ ત્વ્ ઇયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1.25 ॥
સદેર્ ઉપનિપૂર્વસ્ય ક્વિપિ ચોપનિષદ્ ભવેત્ ।
મન્દીકરણભાવાચ્ ચ ગર્ભાદેઃ શાતનાત્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,1.26 ॥
ઇતિ ચૈતન્યપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,1 ॥
પ્રતિષેદ્ધુમ્ અશક્યત્વાન્ નેતિ નેતીતિ શેષિતમ્ ।
ઇદં નાહમ્ ઇદં નાહમ્ ઇત્ય્ અદ્ધા પ્રતિપદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,2,1 ॥
ઇદંધીર્ ઇદમાત્મોત્થા વાચારમ્ભણગોચરા ।
નિષિદ્ધાત્મોદ્ભવત્વાત્ સા ન પુનર્ માનતાં વ્રજેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,2.2 ॥
પૂર્વબુદ્ધિમ્ અબાધિત્વા નોત્તરા જાયતે મતિઃ ।
દૃશિર્ એકઃ સ્વયંસિદ્ધઃ ફલત્વાત્ સ ન બાધ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,2.3 ॥
ઇદંવનમ્ અતિક્રમ્ય શોકમોહાદિદૂષિતમ્ ।
વનાદ્ ગાન્ધારકો યદ્વત્ સ્વમ્ આત્માનં પ્રપદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,2.4 ॥
ઇતિ પ્રતિષેધપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,2 ॥
ઈશ્વરશ્ ચેદ્ અનાત્મા સ્યાન્ નાસાવ્ અસ્મીતિ ધારયેત્ ।
આત્મા ચેદ્ ઈશ્વરો ઽસ્મીતિ વિદ્યા સાન્યનિવર્તિકા ॥ સમુપદ્_ઇ,3.1 ॥
આત્મનો ઽન્યસ્ય ચેદ્ ધર્મા અસ્થૂલત્વાદયો મતાઃ ।
અજ્ઞેયત્વે ઽસ્ય કિં તૈઃ સ્યાદ્ આત્મત્વે ત્વ્ અન્યધીહ્નુતિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,3.2 ॥
મિથ્યાધ્યાસનિષેધાર્થં તતો ઽસ્થૂલાદિ ગૃહ્યતામ્ ।
પરત્ર ચેન્ નિષેધાર્થં શૂન્યતાવર્ણનં હિ તત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,3.3 ॥
બુભુત્સોર્ યદિ ચાન્યત્ર પ્રત્યગાત્મન ઇષ્યતે ।
અપ્રાણો હ્ય્ અમનાઃ શુભ્ર ઇતિ ચાનર્થકં વચઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,3.4 ॥
ઇતીશ્વરપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,3 ॥
અહંપ્રત્યયબીજં યદ્ અહંપ્રત્યયવત્સ્થિતમ્ ।
નાહંપ્રત્યયવહ્ન્યુષ્ટં કથં કર્મ પ્રરોહતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,4.1 ॥
દૃષ્ટવચ્ ચેત્ પ્રરોહઃ સ્યાન્ નાન્યકર્મા સ ઇષ્યતે ।
તન્નિરોધે કથં તત્ સ્યાત્ પૃચ્છામો વસ્ તદ્ ઉચ્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,4.2 ॥
દેહાદ્યારમ્ભસામર્થ્યાજ્ જ્ઞાનં સદ્વિષયં ત્વયિ ।
અભિભૂય ફલં કુર્યાત્ કર્માન્તે જ્ઞાનમ્ ઉદ્ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,4.3 ॥
આરબ્ધસ્ય ફલે હ્ય્ એતે ભોગો જ્ઞાનં ચ કર્મણઃ ।
અવિરોધસ્ તયોર્ યુક્તો વૈધર્મ્યં ચેતરસ્ય તુ ॥ સમુપદ્_ઇ,4.4 ॥

દેહાત્મજ્ઞાનવજ્ જ્ઞાનં દેહાત્મજ્ઞાનબાધકમ્ ।
આત્મન્ય્ એય ભવેદ્ યસ્ય સ નેચ્છન્ન્ અપિ મુચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,4.5 ॥
[તતઃ સર્વમ્ ઇદં સિદ્ધં પ્રયોગો ઽસ્માભિર્ ઈરિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,4.5 ॥]
ઇત્ય્ અહંપ્રત્યયપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,4 ॥
મૂત્રાશઙ્કો યથોદઙ્કો નાગ્રહીદ્ અમૃતં મુનિઃ ।
કર્મનાશભયાજ્ જન્તોર્ આત્મજ્ઞાનાગ્રહસ્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,5.1 ॥
બુદ્ધિસ્થશ્ ચલતીવાત્મા ધ્યાયતીવ ચ દૃશ્યતે ।
નૌગતસ્ય યથા વૃક્ષાસ્ તદ્વત્ સંસારવિભ્રમઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,5.2 ॥
નૌસ્થસ્ય પ્રાતિલોમ્યેન નગાનાં ગમનં યથા ।
આત્મનઃ સંસૃતિસ્ તદ્વદ્ ધ્યાયતીવેતિ હિ શ્રુતિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,5.3 ॥
ચૈતન્યપ્રતિબિમ્બેન વ્યાપ્તો બોધો હિ જાયતે ।
બુદ્ધેઃ શબ્દાદિનિર્ભાસસ્ તેન મોમુહ્યતે જગત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,5.4 ॥
ચૈતન્યાભાસતાહમસ્ તાદર્થ્યં ચ તદ્ અસ્ય યત્ ।
ઇદમંશપ્રહાણે ન પરઃ સો ઽનુભવો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,5.5 ॥
ઇતિ મૂત્રાશઙ્કપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,5 ॥
છિત્ત્વા ત્યક્તેન હસ્તેન સ્વયં નાત્મા વિશેષ્યતે ।
તથા શિષ્ટેન સર્વેણ યેન યેન વિશેષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,6.1 ॥
તસ્માત્ ત્યક્તેન હસ્તેન તુલ્યં સર્વં વિશેષણમ્ ।
અનાત્મત્વેન તસ્માજ્ જ્ઞો મુક્તઃ સર્વવિશેષણૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,6.2 ॥
વિશેષણમ્ ઇદં સર્વં સાધ્વલંકરણં યથા ।
અવિદ્યાસ્તમ્ અતઃ સર્વં જ્ઞાત આત્મન્ય્ અસદ્ ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,6.3 ॥
જ્ઞાતૈવાત્મા સદા ગ્રાહ્યો જ્ઞેયમ્ ઉત્સૃજ્ય કેવલઃ ।
અહમ્ ઇત્ય્ અપિ યદ્ ગ્રાહ્યં વ્યપેતાઙ્ગસમં હિ તત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,6.4 ॥
યાવાન્ સ્યાદ્ ઇદમંશો યઃ સ સ્વતો ઽન્યો વિશેષણમ્ ।
વિશેષપ્રક્ષયો યત્ર સિદ્ધો જ્ઞશ્ ચિત્રગુર્ યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,6.5 ॥
ઇદમ્ અંશો ઽહમ્ ઇત્ય્ અત્ર ત્યાજ્યો નાત્મેતિ પણ્ડિતૈઃ ।
અહં બ્રહ્મેતિ શિષ્ટો ઽંશો ભૂતપૂર્વગતેર્ ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,6.6 ॥
ઇતિ છિત્ત્વાપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,6 ॥
બુદ્ધ્યારૂઢં સદા સર્વં દૃશ્યતે યત્ર તત્ર વા ।
મયા તસ્માત્ પરં બ્રહ્મ સર્વજ્ઞશ્ ચાસ્મિ સર્વગઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,7.1 ॥
યથાત્મબુદ્ધિચારાણાં સાક્ષી તદ્વત્ પરેષ્વ્ અપિ ।
નૈવાપોઢું ન વાદાતું શક્યસ્ તસ્માત્ પરો હ્ય્ અહમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,7.2 ॥
વિકારિત્વમ્ અશુદ્ધત્વં ભૌતિકત્વં ન ચાત્મનઃ ।
અશેષબુદ્ધિસાક્ષિત્વાદ્ બુદ્ધિવચ્ ચાલ્પવેદના ॥ સમુપદ્_ઇ,7.3 ॥
મણૌ પ્રકાશ્યતે યદ્વદ્ રક્તાદ્યાકારતાતપે ।
મયિ સંદૃશ્યતે સર્વમ્ આતપેનેવ તન્ મયા ॥ સમુપદ્_ઇ,7.4 ॥
બુદ્ધૌ દૃશ્યં ભવેદ્ બુદ્ધૌ સત્યાં નાસ્તિ વિપર્યયે ।
દ્રષ્ટા યસ્માત્ સદા દ્રષ્ટા તસ્માદ્ દ્વૈતં ન વિદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,7.5 ॥
અવિવેકાત્ પરાભાવં યથા બુદ્ધિર્ અવેત્ તથા ।
વિવેકાત્ તુ પરાદ્ અન્યઃ સ્વયં ચાપિ ન વિદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,7.6 ॥

ઇતિ બુદ્ધ્યારૂઢપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,7 ॥
ચિતિસ્વરૂપં સ્વત એવ મે મતે રસાદિયોગસ્ તવ મોહકારિતઃ ।
અતો ન કિંચિત્ તવ ચેષ્ટિતેન મે ફલં ભવેત્ સર્વવિશેષહાનતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,8.1 ॥
વિમુચ્ય માયામયકાર્યતામ્ ઇહ પ્રશાન્તિમ્ આયાહ્ય્ અસદીહિતાત્ સદા ।
અહં પરં બ્રહ્મ સદા વિમુક્તવત્ તથાજમ્ એકં દ્વયવર્જિતં યતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,8.2 ॥
સદા ચ ભૂતેષુ સમો ઽસ્મિ કેવલો યથા ચ ખં સર્વગમ્ અક્ષરં શિવમ્ ।
નિરન્તરં નિષ્કલમ્ અક્રિયં પરં તતો ન મે ઽસ્તીહ ફલં તવેહિતૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,8.3 ॥
અહં મમૈકો ન તદન્યદ્ ઇષ્યતે તથા ન કસ્યાપ્ય્ અહમ્ અસ્મ્ય્ અસઙ્ગતઃ ।
અસઙ્ગરૂપો ઽહમ્ અતો ન મે ત્વયા કૃતેન કાર્યં તવ ચાદ્વયત્વતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,8.4 ॥
ફલે ચ હેતૌ ચ જનો વિષક્તવાન્ ઇતિ પ્રચિન્ત્યાહમ્ અતો વિમોક્ષણે ।
જનસ્ય સંવાદમ્ ઇમં પ્રકૢપ્તવાન્ સ્વરૂપતત્ત્વાર્થવિબોધકારણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,8.5 ॥
સંવાદમ્ એતં યદિ ચિન્તયેન્ નરો વિમુચ્યતે ઽજ્ઞાનમહાભયાગમાત્ ।
વિમુક્તકામશ્ ચ તથા જનઃ સદા ચરત્ય્ અશોકઃ સમ આત્મવિત્ સુખી ॥ સમુપદ્_ઇ,8.6 ॥
ઇતિ ચિતિસ્વરૂપપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,8 ॥
સૂક્ષ્મતાવ્યાપિતે જ્ઞેયે ગન્ધાદેર્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
પ્રત્યગાત્માવસાનેષુ પૂર્વપૂર્વપ્રહાણતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,9.1 ॥
શારીરા પૃથિવી તાવદ્ યાવદ્ બાહ્યા પ્રમાણતઃ ।
અબાદીનિ ચ તત્ત્વાનિ તાવજ્ જ્ઞેયાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,9.2 ॥
વાય્વાદીનાં યથોત્પત્તેઃ પૂર્વં ખં સર્વગં તથા ।
અહમ્ એકઃ સદા સર્વશ્ ચિન્માત્રઃ સર્વગો ઽદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,9.3 ॥
બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાન્તા યે પ્રાણિનો મમ પૂઃ સ્મૃતાઃ ।
કામક્રોધાદયો દોષા જાયેરન્ મે કુતો ઽન્યતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,9.4 ॥
ભૂતદોષૈઃ સદાસ્પૃષ્ટં સર્વભૂતસ્થમ્ ઈશ્વરમ્ ।
નીલં વ્યોમ યથા બાલો દુષ્ટં માં વીક્ષતે જનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,9.5 ॥
મચ્ચૈતન્યાવભાસ્યત્વાત્ સર્વપ્રાણિધિયાં સદા ।
પૂર્ મમ પ્રાણિનઃ સર્વે સર્વજ્ઞસ્ય વિપાપ્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,9.6 ॥
જનિમજ્ જ્ઞાનવિજ્ઞેયં સ્વપ્નજ્ઞાનવદ્ ઇષ્યતે ।
નિત્યં નિર્વિષયં જ્ઞાનં તસ્માદ્ દ્વૈતં ન વિદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,9.7 ॥
જ્ઞાતુર્ જ્ઞાતિર્ હિ નિત્યોક્તા સુષુપ્તે ત્વ્ અન્યશૂન્યતઃ ।
જાગ્રજ્જ્ઞાતિસ્ ત્વ્ અવિદ્યાતસ્ તદ્ ગ્રાહ્યં ચાસદ્ ઇષ્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,9.8 ॥
રૂપવત્ત્વાદ્યસત્ત્વાન્ ન દૃષ્ટ્યાદેઃ કર્મતા યથા ।
એવં વિજ્ઞાનકર્મત્વં ભૂમ્નો નાસ્તીતિ ગમ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,9.9 ॥
ઇતિ સૂક્ષ્મતાપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,9 ॥
દૃશિસ્વરૂપં ગગનોપમં પરં સકૃદ્વિભાતં ત્વ્ અજમ્ એકમ્ અક્ષરમ્ ।
અલેપકં સર્વગતં યદ્ અદ્વયં તદ્ એવ ચાહં સતતં વિમુક્ત ઓમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.1 ॥
દૃશિસ્ તુ શુદ્ધો ઽહમ્ અવિક્રિયાત્મકો ન મે ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ વિષયઃ સ્વભાવતઃ ।
પુરસ્ તિરશ્ ચોર્ધ્વમ્ અધશ્ ચ સર્વતઃ સુપૂર્ણભૂમા ત્વ્ અજ આત્મનિ સ્થિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.2 ॥
અજો ઽમરશ્ ચૈવ તથાજરો ઽમૃતઃ સ્વયંપ્રભઃ સર્વગતો ઽહમ્ અદ્વયઃ ।
ન કારણં કાર્યમ્ અતીવ નિર્મલઃ સદૈવ તૃપ્તશ્ ચ તતો વિમુક્ત ઓમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.3 ॥
સુષુપ્તજાગ્રત્સ્વપતશ્ ચ દર્શનં ન મે ઽસ્તિ કિંચિત્ સ્વમ્ ઇવેહ મોહનમ્ ।

સ્વતશ્ ચ તેષાં પરતો ઽપ્ય્ અસત્ત્વતસ્ તુરીય એવાસ્મિ સદા દૃગ્ અદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.4 ॥
શરીરબુદ્ધીન્દ્રિયદુઃખસંતતિર્ ન મે ન ચાહં મમ નિર્વિકારતઃ ।
અસત્ત્વહેતોશ્ ચ તથૈવ સંતતેર્ અસત્ત્વમ્ અસ્યાઃ સ્વપતો હિ દૃશ્યવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.5 ॥
ઇદં તુ સત્યં મમ નાસ્તિ વિક્રિયા વિકારહેતુર્ ન હિ મે ઽદ્વયત્વતઃ ।
ન પુણ્યપાપે ન ચ મોક્ષબન્ધને ન ચાસ્તિ વર્ણાશ્રમતાશરીરતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.6 ॥
અનાદિતો નિર્ગુણતો ન કર્મ મે ફલં ચ તસ્માત્ પરમો ઽહમ્ અદ્વયઃ ।
યથા નભઃ સર્વગતં ન લિપ્યતે તથા હ્ય્ અહં દેહગતો ઽપિ સૂક્ષ્મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.7 ॥
સદા ચ ભૂતેષુ સમો ઽહમ્ ઈશ્વરઃ ક્ષરાક્ષરાભ્યાં પરમો હ્ય્ અથોત્તમઃ ।
પરાત્મતત્ત્વશ્ ચ તથાદ્વયો ઽપિ સન્ વિપર્યયેણાભિવૃતસ્ ત્વ્ અવિદ્યયા ॥ સમુપદ્_ઇ,10.8 ॥
અવિદ્યયા ભાવનયા ચ કર્મભિર્ વિવિક્ત આત્માવ્યવધિઃ સુનિર્મલઃ ।
દૃગાદિશક્તિપ્રચિતો ઽહમ્ અદ્વયઃ સ્થિતઃ સ્વરૂપે ગગનં યથાચલમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.9 ॥
અહં પરં બ્રહ્મ વિનિશ્ચયાત્મદૃઙ્ ન જાયતે ભૂય ઇતિ શ્રુતેર્ વચઃ ।
ન ચૈવ બીજે ત્વ્ અસતિ પ્રજાયતે ફલં ન જન્માસ્તિ તતો હ્ય્ અમોહતા ॥ સમુપદ્_ઇ,10.10 ॥
મમેદમ્ ઇત્થં ચ તવાદ ઈદૃશં તથાહમ્ એવં ન પરો ઽપિ ચાન્યથા ।
વિમૂઢતૈવાસ્ય જનસ્ય કલ્પના સદા સમે બ્રહ્મણિ વાદ્વયે શિવે ॥ સમુપદ્_ઇ,10.11 ॥
યદ્ અદ્વયં જ્ઞાનમ્ અતીવ નિર્મલં મહાત્મનાં તત્ર ન શોકમોહતા ।
તયોર્ અભાવે ન હિ કર્મ જન્મ વા ભવેદ્ અયં વેદવિદાં વિનિશ્ચયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.12 ॥
સુષુપ્તવજ્ જાગ્રતિ યો ન પશ્યતિ દ્વયં તુ પશ્યન્ન્ અપિ ચાદ્વયત્વતઃ ।
તથા ચ કુર્વન્ન્ અપિ નિષ્ક્રિયશ્ ચ યઃ સ આત્મવિન્ નાન્ય ઇતીહ નિશ્ચયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.13 ॥
ઇતીદમ્ ઉક્તં પરમાર્થદર્શનં મયા હિ વેદાન્તવિનિશ્ચિતં પરમ્ ।
વિમુચ્યતે ઽસ્મિન્ યદિ નિશ્ચિતો ભવેન્ ન લિપ્યતે વ્યોમવદ્ એવ કર્મભિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,10.14 ॥
ઇતિ દૃશિપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,10 ॥
ઈક્ષિતૃત્વં સ્વતઃસિદ્ધં જન્તૂનાં ચ તતો ઽન્યતા ।
અજ્ઞાનાદ્ ઇત્ય્ અતો ઽન્યત્વં સદ્ અસીતિ નિવર્ત્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,11.1 ॥
એતાવદ્ ધ્ય્ અમૃતત્વં ન કિંચિદ્ અન્યત્ સહાયકમ્ ।
જ્ઞાનસ્યેતિ બ્રુવચ્ છાસ્ત્રં સલિઙ્ગં કર્મ બાધતે ॥ સમુપદ્_ઇ,11.2 ॥
સર્વેષાં મનસો વૃત્તમ્ અવિશેષેણ પશ્યતઃ ।
તસ્ય મે નિર્વિકારસ્ય વિશેષઃ સ્યાત્ કથંચન ॥ સમુપદ્_ઇ,11.3 ॥
મનોવૃત્તં મનશ્ ચૈવ સ્વપ્નવજ્ જાગ્રતીક્ષિતુઃ ।
સંપ્રસાદે દ્વયાસત્ત્વાચ્ ચિન્માત્રઃ સર્વગો ઽદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.4 ॥
સ્વપ્નઃ સત્યો યથાબોધાદ્ દેહાત્મત્વં તથૈવ ચ ।
પ્રત્યક્ષાદેઃ પ્રમાણત્વં જાગ્રત્ સ્યાદ્ આત્મવેદનાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.5 ॥
વ્યોમવત્ સર્વભૂતસ્થો ભૂતદોષૈર્ વિવર્જિતઃ ।
સાક્ષી ચેતાગુણઃ શુદ્ધો બ્રહ્મૈવાસ્મીતિ કેવલઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.6 ॥
નામરૂપક્રિયાભ્યો ઽન્યો નિત્યમુક્તસ્વરૂપવાન્ ।
અહમ્ આત્મા પરં બ્રહ્મ ચિન્માત્રો ઽહં સદાદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.7 ॥
અહં બ્રહ્માસ્મિ કર્તા ચ ભોક્તા ચાસ્મીતિ યે વિદુઃ ।
તે નષ્ટા જ્ઞનકર્મભ્યાં નાસ્તિકાઃ સ્યુર્ ન સંશયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.8 ॥
ધર્માધર્મફલૈર્ યોગ ઇષ્ટો ઽદૃષ્ટો યથાત્મનઃ ।
શાસ્ત્રાદ્ બ્રહ્મત્વમ્ અપ્ય્ અસ્ય મોક્ષો જ્ઞાનાત્ તથેષ્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.9 ॥

યા માહારજનાદ્યાસ્ તા વાસનાઃ સ્વપ્નદર્શિભિઃ ।
અનુભૂયન્ત એવેહ તતો ઽન્યઃ કેવલો દૃશિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.10 ॥
કોશાદ્ ઇવ વિનિષ્કૃષ્ટઃ કાર્યકારણવર્જિતઃ ।
યથાસિર્ દૃશ્યતે સ્વપ્ને તદ્વદ્ બોદ્ધા સ્વયંપ્રભઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.11 ॥
આપેષાત્ પ્રતિબુદ્ધસ્ય જ્ઞસ્ય સ્વાભાવિકં પદમ્ ।
ઉક્તં નેત્યાદિવાક્યેન કલ્પિતસ્યાપનેતૃણા ॥ સમુપદ્_ઇ,11.12 ॥
મહારાજાદયો લોકા મયિ યદ્વત્ પ્રકલ્પિતાઃ ।
સ્વપ્ને તદ્વદ્ દ્વયં વિદ્યાદ્ રૂપં વાસનયા સહ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.13 ॥
દેહલિઙ્ગાત્મના કાર્યા વાસનારૂપિણા ક્રિયા ।
નેતિનેત્યાત્મરૂપત્વાન્ ન મે કાર્યા ક્રિયા ક્વચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.14 ॥
ન તતો ઽમૃતતાશાસ્તિ કર્મણો ઽજ્ઞાનહેતુતઃ ।
મોક્ષસ્ય જ્ઞાનહેતુત્વાન્ ન તદન્યદ્ અપેક્ષતે ॥ સમુપદ્_ઇ,11.15 ॥
અમૃતં ચાભયં નાર્તં નેતીત્યાત્મા પ્રિયો મમ ।
વિપરીતમ્ અતો ઽન્યદ્ યત્ ત્યજેત્ તત્ સક્રિયં તતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,11.16 ॥
ઇતીક્ષિતૃત્વપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,11 ॥
પ્રકાશસ્થં યથા દેહં સાલોકમ્ અભિમન્યતે ।
દ્રષ્ટ્રાભાસં તથા ચિત્તં દ્રષ્ટાહમ્ ઇતિ મન્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,12.1 ॥
યદ્ એવ દૃષ્યતે લોકે તેનાભિન્નત્વમ્ આત્મનઃ ।
પ્રપદ્યતે તતો મૂઢસ્ તેનાત્માનં ન વિન્દતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.2 ॥
દશમસ્ય નવાત્મત્વપ્રતિપત્તિવદ્ આત્મનઃ ।
દૃશ્યેષુ તદ્વદ્ એવાયં મૂઢો લોકો ન ચાન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,12.3 ॥
ત્વં કુરુ ત્વં તદ્ એવેતિ પ્રત્યયાવ્ એકકાલિકૌ ।
એકનીડૌ કથં સ્યાતાં વિરુદ્ધૌ ન્યાયતો વદ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.4 ॥
દેહાભિમાનિનો દુઃખં નાદેહસ્ય સ્વભાવતઃ ।
સ્વાપવત્ તત્પ્રહાણાય તત્ ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે દૃશેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.5 ॥
દૃશેશ્ છાયા યદારૂઢા મુખચ્છાયેવ દર્શને ।
પશ્યંસ્ તં પ્રત્યયં યોગી દૃષ્ટ અત્મેતિ મન્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,12.6 ॥
તં ચ મૂઢં ચ યદ્ય્ અન્યં પ્રત્યયં વેત્તિ નો દૃશેઃ ।
સ એવ યોગિનાં શ્રેષ્ઠો નેતરઃ સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.7 ॥
વિજ્ઞાતેર્ યસ્ તુ વિજ્ઞાતા સ ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે યતઃ ।
સ સ્યાદ્ અનુભવસ્ તસ્ય તતો ઽન્યો ઽનુભવો મૃષા ॥ સમુપદ્_ઇ,12.8 ॥
દૃશિરૂપે સદા નિત્યે દર્શનાદર્શને મયિ ।
કથં સ્યાતાં તતો નાન્ય ઇષ્યતે ઽનુભવસ્ તતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.9 ॥
યત્સ્થસ્ તાપો રવેર્ દેહે દૃશેઃ સ વિષયો યથા ।
સત્ત્વસ્થસ્ તદ્વદ્ એવેહ દૃશેઃ સ વિષયસ્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,12.10 ॥
પ્રતિષિદ્ધેદમંશો જ્ઞઃ ખમ્ ઇવૈકરસો ઽદ્વયઃ ।
નિત્યમુક્તસ્ તથા શુદ્ધઃ સો ઽહં બ્રહ્માસ્મિ કેવલઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.11 ॥
વિજ્ઞાતુર્ નૈવ વિજ્ઞાતા પરો ઽન્યઃ સંભવત્ય્ અતઃ ।
વિજ્ઞાતાહં પરો મુક્તઃ સર્વભૂતેષુ સર્વદા ॥ સમુપદ્_ઇ,12.12 ॥
યો વેદાલુપ્તદૃષ્ટિત્વમ્ આત્મનો ઽકર્તૃતાં તથા ।

બ્રહ્મવિત્ત્વં તથા મુક્ત્વા સ આત્મજ્ઞો ન ચેતરઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.13 ॥
જ્ઞાતૈવાહમ્ અવિજ્ઞેયઃ શુદ્ધો મુક્તઃ સદેત્ય્ અપિ ।
વિવેકી પ્રત્યયો બુદ્ધેર્ દૃશ્યત્વાન્ નાશવત્ત્વતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.14 ॥
અલુપ્તા ત્વ્ આત્મનો દૃષ્ટિર્ નોત્પાદ્યા કારકૈર્ યતઃ ।
દૃશ્યયા ચાન્યયા દૃષ્ટ્યા જન્યતાસ્યાઃ પ્રકલ્પિતા ॥ સમુપદ્_ઇ,12.15 ॥
દેહાત્મબુદ્ધ્યપેક્ષત્વાદ્ આત્મનઃ કર્તૃતા મૃષા ।
નૈવ કિંચિત્ કરોમીતિ સત્યા બુદ્ધિઃ પ્રમાણજા ॥ સમુપદ્_ઇ,12.16 ॥
કર્તૃત્વં કારકાપેક્ષમ્ અકર્તૃત્વં સ્વભાવતઃ ।
કર્તા ભોક્તેતિ વિજ્ઞાનં મૃષૈવેતિ સુનિશ્ચિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.17 ॥
એવં શાસ્ત્રાનુમાનાભ્યાં સ્વરૂપે ઽવગતે સતિ ।
નિયોજ્યો ઽહમ્ ઇતિ હ્ય્ એષા સત્યા બુદ્ધિઃ કથં ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.18 ॥
યથા સર્વાન્તરં વ્યોમ વ્યોમ્નો ઽપ્ય્ અભ્યન્તરો હ્ય્ અહમ્ ।
નિર્વિકારો ઽચલઃ શુદ્ધો ઽજરો મુક્તઃ સદાદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,12.19 ॥
ઇતિ પ્રકાશસ્થપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,12 ॥
અચક્ષુષ્ટ્વાન્ ન દૃષ્ટિર્ મે તથાશ્રોત્રસ્ય કા શ્રુતિઃ ।
અવાક્ત્વાન્ ન તુ વક્તિઃ સ્યાદ્ અમનસ્ત્વાન્ મતિઃ કુતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.1 ॥
અપ્રાણસ્ય ન કર્માસ્તિ બુદ્ધ્યભાવે ન વેદિતા ।
વિદ્યાવિદ્યે તતો ન સ્તશ્ ચિન્માત્રજ્યોતિષો મમ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.2 ॥
નિત્યમુક્તસ્ય શુદ્ધસ્ય કૂટસ્થસ્યાવિચાલિનઃ ।
અમૃતસ્યાક્ષરસ્યૈવમ્ અશરીરસ્ય સર્વદા ॥ સમુપદ્_ઇ,13.3 ॥
જિઘત્સા વા પિપાસા વા શોકમોહૌ જરામૃતી ।
ન વિદ્યન્તે ઽશરીરત્વાદ્ વ્યોમવદ્ વ્યાપિનો મમ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.4 ॥
અસ્પર્શત્વાન્ ન મે સ્પૃષ્ટિર્ નાજિહ્વત્વાદ્ રસજ્ઞતા ।
નિત્યવિજ્ઞાનરૂપસ્ય જ્ઞાનાજ્ઞાને ન મે સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,13.5 ॥
યા તુ સ્યાન્ માનસી વૃત્તિશ્ ચાક્ષુષ્કા રૂપરઞ્જના ।
નિત્યમ્ એવાત્મનો દૃષ્ટ્યા નિત્યયા દૃશ્યતે હિ સા ॥ સમુપદ્_ઇ,13.6 ॥
તથાન્યેન્દ્રિયયુક્તા યા વૃત્તયો વિષયાઞ્જનાઃ ।
સ્મૃતી રાગાદિરૂપ ચ કેવલાન્તર્ મનસ્ય્ અપિ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.7 ॥
માનસ્યસ્ તદ્વદ્ અન્યસ્ય દૃશ્યન્તે સ્વપ્નવૃત્તયઃ ।
દ્રષ્ટુર્ દૃષ્ટિસ્ તતો નિત્યા શુદ્ધાનન્તા ચ કેવલા ॥ સમુપદ્_ઇ,13.8 ॥
અનિત્યા સાવિશુદ્ધેતિ ગૃહ્યતે ઽત્રાવિવેકતઃ ।
સુખી દુઃખી તથા ચાહં દૃશ્યયોપાધિભૂતયા ॥ સમુપદ્_ઇ,13.9 ॥
મૂઢયા મૂઢ ઇત્ય્ એવં શુદ્ધયા શુદ્ધ ઇત્ય્ અપિ ।
મન્યતે સર્વલોકો ઽયં યેન સંસારમ્ ઋચ્છતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.10 ॥
અચક્ષુષ્ટ્વાદિશાસ્ત્રોક્તં સબાહ્યાભ્યન્તરં હ્ય્ અજમ્ ।
નિત્યમુક્તમ્ ઇહાત્માનં મુમુક્ષુશ્ ચેત્ સદા સ્મરેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.11 ॥
અચક્ષુષ્ટ્વાદિશાસ્ત્રાચ્ ચ નેન્દ્રિયાણિ સદા મમ ।
અપ્રાણો હ્ય્ અમનાઃ શુભ્ર ઇતિ ચાથર્વણે વચઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.12 ॥
શબ્દાદીનામ્ અભાવશ્ ચ શ્રૂયતે મમ કાઠકે ।
અપ્રાણો હ્ય્ અમના યસ્માદ્ અવિકારી સદા હ્ય્ અહમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.13 ॥

વિક્ષેપો નાસ્તિ તસ્માન્ મે ન સમાધિસ્ તતો મમ ।
વિક્ષેપો વા સમાધિર્ વા મનસઃ સ્યાદ્ વિકારિણઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.14 ॥
અમનસ્કસ્ય શુદ્ધસ્ય કથં તત્ સ્યાદ્ દ્વયં મમ ।
અમનસ્ત્વાવિકારિત્વે વિદેહવ્યાપિનો મમ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.15 ॥
ઇત્ય્ એતદ્ યાવદ્ અજ્ઞાનં તાવત્ કાર્યં મમાભવત્ ।
નિત્યમુક્તસ્ય શુદ્ધસ્ય બુદ્ધસ્ય ચ સદા મમ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.16 ॥
સમાધિર્ વાસમાધિર્ વા કાર્યં વાન્યત્ કુતો ભવેત્ ।
મં હિ ધ્યાત્વા ચ બુદ્ધ્વા ચ મન્યન્તે કૃતકૃત્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.17 ॥
અહં બ્રહ્માસ્મિ સર્વો ઽસ્મિ શુદ્ધો બુદ્ધો ઽસિતઃ સદા ।
અજઃ સર્વગ એવાહમ્ અજરશ્ ચામૃતો ઽક્ષયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.18 ॥
મદન્યઃ સર્વભૂતેષુ બોદ્ધા કશ્ચિન્ ન વિદ્યતે ।
કર્માધ્યક્ષશ્ ચ સાક્ષી ચ ચેતા નિત્યો ઽગુણો ઽદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.19 ॥
ન સચ્ ચાહં ન ચાસચ્ ચ નોભયં કેવલઃ શિવઃ ।
ન મે સંધ્યા ન રાત્રિર્ વા નાહર્ વા સર્વદા દૃશેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.20 ॥
સર્વમૂર્તિવિયુક્તં યદ્ યથા ખં સૂક્ષ્મમ્ અદ્વયમ્ ।
તેનાપ્ય્ અસ્મિ વિનાભૂતં બ્રહ્મૈવાહં તથાદ્વયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.21 ॥
મમાત્માસ્ય ત આત્મેતિ ભેદો વ્યોમ્નો યથા ભવેત્ ।
એકસ્ય સુષિભેદેન તથા મમ વિકલ્પિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.22 ॥
ભેદો ઽભેદસ્ તથા ચૈકો નાના ચેતિ વિકલ્પિતમ્ ।
જ્ઞેયં જ્ઞાતા ગતિર્ ગન્તા મય્ય્ એકસ્મિન્ કુતો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.23 ॥
ન મે હેયં ન ચાદેયમ્ અવિકારી યતો હ્ય્ અહમ્ ।
સદા મુક્તસ્ તથા શુદ્ધઃ સદા બુદ્ધો ઽગુણો ઽદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.24 ॥
ઇત્ય્ એવં સર્વદાત્માનં વિદ્યાત્ સર્વં સમાહિતઃ ।
વિદિત્વા માં સ્વદેહસ્થમ્ ઋષિર્ મુક્તો ધ્રુવો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.25 ॥
કૃતકૃત્યશ્ ચ સિદ્ધશ્ ચ યોગી બ્રાહ્મણ એવ ચ ।
યદૈવં વેદ તત્ત્વાર્થમ્ અન્યથા હ્ય્ આત્મહા ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13.26 ॥
વેદાર્થો નિશ્ચિતો હ્ય્ એષ સમાસેન મયોદિતઃ ।
સંન્યાસિભ્યઃ પ્રવક્તવ્યઃ શાન્તેભ્યઃ શિષ્ટબુદ્ધિના ॥ સમુપદ્_ઇ,13.27 ॥
ઇત્ય્ અચક્ષુષ્ટ્વપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,13 ॥
સ્વપ્નસ્મૃત્યોર્ ઘટાદેર્ હિ રૂપાભાસઃ પ્રદૃશ્યતે ।
પુરા નૂનં તદાકરા ધીર્ દૃષ્ટેત્ય્ અનુમીયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.1 ॥
ભિક્ષામ્ અટન્ યથા સ્વપ્ને દૃષ્ટો દેહો ન સ સ્વયમ્ ।
જાગ્રદ્દૃશ્યાત્ તથા દેહાદ્ દ્રષ્ટૃત્વાદ્ અન્ય એવ સઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.2 ॥
મૂષાસિક્તં યથા તામ્રં તન્નિભં જાયતે તથા ।
રૂપાદીન્ વ્યાપ્નુવચ્ ચિત્તં તન્નિભં દૃશ્યતે ધ્રુવમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.3 ॥
વ્યઞ્જકો વા યથાલોકો વ્યઙ્ગ્યસ્યાકારતામ્ ઇયાત્ ।
સર્વાર્થવ્યઞ્જકત્વાદ્ ધીર્ અર્થાકરા પ્રદૃશ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.4 ॥
ધિર્ એવાર્થસ્વરૂપા હિ પુંસા દૃષ્ટા પુરાપિ ચ ।
ન ચેત્ સ્વપ્ને કથં પશ્યેત્ સ્મરતો વાકૃતિઃ કુતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.5 ॥
વ્યઞ્જકત્વં તદ્ એવાસ્ય રૂપાદ્યાકારદૃશ્યતા ।

દ્રષ્ટૃત્વં ચ દૃશેસ્ તદ્વદ્ વ્યાપ્તિઃ સ્યાદ્ ધિય ઉદ્ભવે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.6 ॥
ચિન્માત્રજ્યોતિષા સર્વઃ સર્વદેહેષુ બુદ્ધયઃ ।
મયા યસ્માત્ પ્રકાશ્યન્તે સર્વસ્યાત્મા તતો હ્ય્ અહમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.7 ॥
કરણં કર્મ કર્તા ચ ક્રિયા સ્વપ્ને ફલં ચ ધીઃ ।
જાગ્રત્ય્ એવં યતો દૃષ્ટા દ્રષ્ટા તસ્માત્ તતો ઽન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,14.8 ॥
બુદ્ધ્યાદીનામ્ અનાત્મત્વં હેયોપાદેયરૂપતઃ ।
હાનોપાદાનકર્તાત્મા ન ત્યાજ્યો ન ચ ગૃહ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.9 ॥
સબાહ્યાભ્યન્તરે શુદ્ધે પ્રજ્ઞાનૈકરસે ઘને ।
બાહ્યમ્ આભ્યન્તરં ચાન્યત્ કથં હેયં પ્રકલ્પ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.10 ॥
ય આત્મા નેતિ નેતીતિ પરાપોહેન શેષિતઃ ।
સ ચેદ્ બ્રહ્મવિદાત્મેષ્ટો યતેતાતઃ પરં કથમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.11 ॥
અશનાયાદ્યતિક્રાન્તં બ્રહ્મૈવાસ્મિ નિરન્તરમ્ ।
કાર્યવાન્ સ્યાં કથં ચાહં વિમૃશેદ્ એવમ્ અઞ્જસા ॥ સમુપદ્_ઇ,14.12 ॥
પારગસ્ તુ યથા નદ્યાસ્ તત્સ્થઃ પરં યિયાસતિ ।
આત્મજ્ઞશ્ ચેત્ તથા કાર્યં કર્તુમ્ અન્યદ્ ઇહેચ્છતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.13 ॥
આત્મજ્ઞસ્યાપિ યસ્ય સ્યાદ્ ધાનોપાદાનતા યદિ ।
ન મોક્ષાર્હઃ સ વિજ્ઞેયો વાન્તો ઽસૌ બ્રહ્મણા ધ્રુવમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.14 ॥
સાદિત્યં હિ જગત્ પ્રાણસ્ તસ્માન્ નાહર્ નિશૈવ વા ।
પ્રાણજ્ઞસ્યાપિ ન સ્યાતાં કુતો બ્રહ્મવિદો ઽદ્વયે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.15 ॥
ન સ્મરત્ય્ આત્મનો હ્ય્ આત્મા વિસ્મરેદ્ વાપ્ય્ અલુપ્તચિત્ ।
મનો ઽપિ સ્મરતીત્ય્ એતજ્ જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનહેતુજમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.16 ॥
જ્ઞાતુર્ જ્ઞેયઃ પરો હ્ય્ આત્મા સો ઽવિદ્યાકલ્પિતઃ સ્મૃતઃ ।
અપોઢે વિદ્યયા તસ્મિન્ રજ્જ્વાં સર્પ ઇવાદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.17 ॥
કર્તૃકર્મફલાભાવાત્ સબાહ્યાભ્યન્તરં હ્ય્ અજમ્ ।
મમાહં ચેતિ યો ભાવસ્ તસ્મિન્ કસ્ય કુતો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.18 ॥
આત્મા હ્ય્ આત્મીય ઇત્ય્ એષ ભાવો ઽવિદ્યાપ્રકલ્પિતઃ ।
આત્મૈકત્વે હ્ય્ અસૌ નાસ્તિ બીજભાવે કુતઃ ફલમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.19 ॥
દ્રષ્ટૃ સ્રોતૃ તથા મન્તૃ વિજ્ઞાતૃ એવ તદ્ અક્ષરમ્ ।
દ્રષ્ટ્રાદ્યન્યન્ ન તદ્ યસ્માત્ તસ્માદ્ દ્રષ્ટાહમ્ અક્ષરમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.20 ॥
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ દ્રષ્ટૃત્વાદિક્રિયાયુતમ્ ।
સર્વમ્ અક્ષરમ્ એવાતઃ સર્વસ્યાત્માક્ષરં ત્વ્ અહમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.21 ॥
અકાર્યશેષમ્ આત્માનમ્ અક્રિયાત્મક્રિયાફલમ્ ।
નિર્મમં નિરહંકારં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.22 ॥
મમાહંકારયત્નેચ્છાઃ શૂન્યા એવ સ્વભાવતઃ ।
આત્મનીતિ યદિ જ્ઞાતમ્ આધ્વં સ્વસ્થાઃ કિમ્ ઈહિતૈઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.23 ॥
યો ઽહંકર્તારમ્ આત્માનં તથા વેત્તારમ્ એવ યઃ ।
વેત્ત્ય્ અનાત્મજ્ઞ એવાસૌ યો ઽન્યથાજ્ઞઃ સ આત્મવિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.24 ॥
યથાન્યત્વે ઽપિ તાદાત્મ્યં દેહાદિષ્વ્ આત્મનો મતમ્ ।
તથાકર્તુર્ અવિજ્ઞાનાત્ ફલકર્માત્મતાત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.25 ॥
દૃષ્ટિઃ શ્રુતિર્ મતિર્ જ્ઞાતિઃ સ્વપ્ને દૃષ્ટા જનૈઃ સદા ।

તાસામ્ આત્મસ્વરૂપત્વાદ્ અતઃ પ્રત્યક્ષતાત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.26 ॥
પરલોકભયં યસ્ય નાસ્તિ મૃત્યુભયં તથા ।
તસ્યાત્મજ્ઞસ્ય શોચ્યઃ સ્યુઃ સબ્રહ્મેન્દ્રા અપીશ્વરાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.27 ॥
ઈશ્વરત્વેન કિં તસ્ય બ્રહ્મેન્દ્રત્વેન વા પુનઃ ।
તૃષ્ણા ચેત્ સર્વતશ્ છિન્ના સર્વદૈન્યોદ્ભવાશુભા ॥ સમુપદ્_ઇ,14.28 ॥
અહમ્ ઇત્ય્ આત્મધીર્ યા ચ મમેત્ય્ આત્મીયધીર્ અપિ ।
અર્થશૂન્યે યદા યસ્ય સ આત્મજ્ઞો ભવેત્ તદા ॥ સમુપદ્_ઇ,14.29 ॥
બુદ્ધ્યાદૌ સત્ય્ ઉપાધૌ ચ તથાસત્ય્ અવિશેષતા ।
યસ્ય ચેદ્ આત્મનો જ્ઞાતા તસ્ય કાર્યં કથં ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.30 ॥
પ્રસન્ને વિમલે વ્યોમ્નિ પ્રજ્ઞાનૈકરસે ઽદ્વયે ।
ઉત્પન્નાત્મધિયો બ્રૂત કિમ્ અન્યત્ કાર્યમ્ ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.31 ॥
આત્માનં સર્વભૂતસ્થમ્ અમિત્રં ચાત્મનો ઽપિ યઃ ।
પશ્યન્ન્ ઇચ્છત્ય્ અસૌ નૂનં શીતીકર્તું વિભાવસુમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.32 ॥
પ્રજ્ઞાપ્રાણાનુકાર્ય્ આત્મા છાયેવાક્ષાદિગોચરઃ ।
ધ્યાયતીવેતિ ચોક્તો હિ શુદ્ધો મુક્તઃ સ્વતો હિ સઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.33 ॥
અપ્રાણસ્યામનસ્કસ્ય તથાસંસર્ગિણો દૃશેઃ ।
વ્યોમવદ્ વ્યાપિનો હ્ય્ અસ્ય કથં કાર્યં ભવેન્ મમ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.34 ॥
અસમાધિં ન પશ્યામિ નિર્વિકારસ્ય સર્વદા ।
બ્રહ્મણો મે વિશુદ્ધસ્ય શોધ્યં ચાન્યદ્ વિપાપ્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.35 ॥
ગન્તવ્યં ચ તથૈવાહં સર્વગસ્યાચલસ્ય ચ ।
નોર્ધ્વં નાધસ્ તિરો વાપિ નિષ્કલસ્યાગુણત્વતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.36 ॥
ચિન્માત્રજ્યોતિષો નિત્યં તમસ્ તસ્મિન્ ન વિદ્યતે ।
કથં કાર્યં મમૈવાદ્ય નિત્યમુક્તસ્ય શિષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.37 ॥
અમનસ્કસ્ય કા ચિન્તા ક્રિયા વાનિન્દ્રિયસ્ય કા ।
અપ્રાણો હ્ય્ અમનાઃ શુભ્ર ઇતિ સત્યં શ્રુતેર્ વચઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.38 ॥
અકાલત્વાદ્ અદેશત્વાદ્ અદિક્ત્વાદ્ અનિમિત્તતઃ ।
આત્મનો નૈવ કાલાદેર્ અપેક્ષા ધ્યાયતઃ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,14.39 ॥
યસ્મિન્ દેવાશ્ ચ વેદાશ્ ચ પવિત્રં કૃત્સ્નમ્ એકતામ્ ।
વ્રજેત્ તન્ માનસં તીર્થં યસ્મિન્ સ્નાત્વામૃતો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.40 ॥
ન ચાસ્તિ શબ્દાદિર્ અનન્યવેદનઃ પરસ્પરેણાપિ ન ચૈવ દૃશ્યતે ।
પરેણ દૃશ્યાસ્ તુ યથા રસાદયસ્ તથૈવ દૃશ્યત્વત એવ દૈહિકાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.41 ॥
અહં મમેત્ય્ એષણયત્નવિક્રિયાઃ સુખાદયસ્ તદ્વદ્ ઇહ પ્રદૃશ્યતઃ ।
દૃશ્યત્વયોગાચ્ ચ પરસ્પરેણ તે ન દૃશ્યતાં યાન્તિ તતઃ પરો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.42 ॥
અહંક્રિયાદ્યા હિ સમસ્તવિક્રિયા સકર્તૃકા કર્મફલેન સંહિતા ।
ચિતિસ્વરૂપેણ સમન્તતો ઽર્કવત્ પ્રકાશ્યમાનાસિતતાત્મનો હ્ય્ અતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.43 ॥
દૃશિસ્વરૂપેણ હિ સર્વદેહિનાં વિયદ્ યથા વ્યાપ્ય મનાંસ્ય્ અવસ્થિતઃ ।
અતો ન તસ્માદ્ અપરો ઽસ્તિ વેદિતા પરો ઽપિ તસ્માદ્ અત એક ઈશ્વરઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.44 ॥
શરીરબુદ્ધ્યોર્ યદિ ચાન્યદૃશ્યતા નિરાત્મવાદાઃ સુનિરાકૃટા મયા ।
પરશ્ ચ સિદ્ધો હ્ય્ અવિશુદ્ધિકર્મતઃ સુનિર્મલઃ સર્વગતો ઽસિતો ઽદ્વયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.45 ॥
ઘટાદિરૂપં યદિ તે ન ગૃહ્યતે મનઃ પ્રવૃત્તં બહુધા સ્વવૃત્તિભિઃ ।

અશુદ્ધ્યચિદ્રૂપવિકારદોષતા મતેર્ યથા વારયિતું ન પાર્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,14.46 ॥
યથા વિશુદ્ધં ગગનં નિરન્તરં ન સજ્જતે નાપિ ચ લિપ્યતે તથા ।
સમસ્તભૂતેષુ સદૈવ તેષ્વ્ અયં સમઃ સદાત્મા હ્ય્ અજરો ઽમરો ઽભયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.47 ॥
અમૂર્તમૂર્તાનિ ચ કર્મવાસના દૃશિસ્વરૂપસ્ય બહિઃ પ્રકલ્પિતાઃ ।
અવિદ્યયા હ્ય્ આત્મનિ મૂઢદૃષ્ટિભિર્ અપોહ્ય નેતીત્ય્ અવશેષિતો દૃશિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.48 ॥
પ્રબોધરૂપં મનસો ઽર્થયોગજં સ્મૃતૌ ચ સુપ્તસ્ય ચ દૃશ્યતે ઽર્થવત્ ।
તથૈવ દેહપ્રતિમાનતઃ પૃથગ્ દૃશેઃ શરીરં ચ મનશ્ ચ દૃશ્યતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.49 ॥
સ્વભાવશુદ્ધે ગગને ઘનાદિકે મલે ઽપયાતે સતિ ચાવિશેષતા ।
યથા ચ તદ્વચ્ છ્રુતિવારિતદ્વયે સદાવિશેષો ગગનોપમે દૃશૌ ॥ સમુપદ્_ઇ,14.50 ॥
ઇતિ સ્વપ્નસ્મૃતિપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,14 ॥
નાન્યદ્ અન્યદ્ ભવેદ્ યસ્માન્ નાન્યત્ કિંચિદ્ વિચિન્તયેત્ ।
અન્યસ્યાન્યત્વભાવે હિ નાશસ્ તસ્ય ધ્રુવો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.1 ॥
સ્મરતો દૃશ્યતે દૃષ્ટં પટે ચિત્રમ્ ઇવાર્પિતમ્ ।
યત્ર યેન ચ તૌ જ્ઞેયૌ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞસંજ્ઞકૌ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.2 ॥
ફલાન્તં ચાનુભૂતં યદ્ યુક્તં કર્ત્રાદિકારકૈઃ ।
સ્મર્યમાણં હિ કર્મસ્થં પૂર્વં કર્મૈવ તત્ તતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.3 ॥
દ્રષ્ટુશ્ ચાન્યદ્ ભવેદ્ દૃશ્યં દૃશ્યત્વાદ્ ઘટવત્ સદા ।
દૃશ્યાદ્ દ્રષ્ટાસજાતીયો ન ધીવત્ સાક્ષિતાન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.4 ॥
સ્વાત્મબુદ્ધિમ્ અપેક્ષ્યાસૌ વિધીનાં સ્યાત્ પ્રયોજકઃ ।
જાત્યાદિઃ શવવત્ તેન તદ્વન્ નાનાત્મતાન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.5 ॥
ન પ્રિયાપ્રિય ઇત્ય્ ઉક્તેર્ નાદેહત્વં ક્રિયાફલમ્ ।
દેહયોગઃ ક્રિયાહેતુસ્ તસ્માદ્ વિદ્વાન્ ક્રિયાસ્ ત્યજેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.6 ॥
કર્મસ્વ્ આત્મા સ્વતન્ત્રશ્ ચેન્ નિવૃત્તૌ ચ તથેષ્યતામ્ ।
અદેહત્વે ફલે ઽકાર્યે જ્ઞાતે કુર્યાત્ કથં ક્રિયાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.7 ॥
જાત્યાદિન્ સંપરિત્યજ્ય નિમિત્તં કર્મણાં બુધઃ ।
કર્મહેતુવિરુદ્ધં યત્ સ્વરૂપં શાસ્ત્રતઃ સ્મરેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.8 ॥
આત્મૈકઃ સર્વભૂતેષુ તાનિ તસ્મિંશ્ ચ ખે યથા ।
પર્યગાદ્ વ્યોમવત્ સર્વં શુક્રં દીપ્તિમદ્ ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,15.9 ॥
વ્રણસ્નાય્વોર્ અભાવેન સ્થૂલં દેહં નિવારયેત્ ।
શુદ્ધાપાપતયા લેપં લિઙ્ગં ચાકાયમ્ ઇત્ય્ ઉત ॥ સમુપદ્_ઇ,15.10 ॥
વાસુદેવો યથાશ્વત્થે સ્વદેહે ચાબ્રવિત્ સમમ્ ।
તદ્વદ્ વેત્તિ ય આત્માનં સમં સ બ્રહ્મવિત્તમઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.11 ॥
યથા હ્ય્ અન્યશરીરેષુ મમાહન્તા ન ચેષ્યતે ।
અસ્મિંશ્ ચાપિ તથા દેહે ધીસાક્ષિત્વાવિશેષતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.12 ॥
રૂપસંસ્કારતુલ્યાધિ રાગદ્વેષૌ ભયં ચ યત્ ।
ગૃહ્યતે ધીશ્રયં તસ્માજ્ જ્ઞાતા શુદ્ધો ઽભયઃ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.13 ॥
યન્મનાસ્ તન્મયો ઽન્યત્વે નાત્મત્વાપ્તૌ ક્રિયાત્મનિ ।
આત્મત્વે ચાનપેક્ષત્વાત્ સાપેક્ષં હિ ન તત્ સ્વયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.14 ॥
ખમ્ ઇવૈકરસા જ્ઞપ્તિર્ અવિભક્તાજરામલા ।
ચક્ષુરાદ્યુપધાનાત્ સા વિપરીતા વિભાવ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,15.15 ॥

દૃશ્યત્વાદ્ અહમ્ ઇત્ય્ એષ નાત્મધર્મો ઘટાદિવત્ ।
તથાન્યે પ્રત્યયા જ્ઞેયા દોષાશ્ ચાત્મામલો હ્ય્ અતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.16 ॥
સર્વપ્રત્યયસાક્ષિત્વાદ્ અવિકારી ચ સર્વગઃ ।
વિક્રિયેત યદિ દ્રષ્ટા બુદ્ધ્યાદીવાલ્પવિદ્ ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.17 ॥
ન દૃષ્ટિર્ લુપ્યતે દ્રષ્ટુશ્ ચક્ષુરાદેર્ યથૈવ તુ ।
નહિ દ્રષ્ટુર્ ઇતિ હ્ય્ ઉક્તં તસ્માદ્ દ્રષ્ટા સદૈવ ભુક્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.18 ॥
સંઘાતો વાસ્મિ ભૂતાનાં કરણાનાં તથૈવ ચ ।
વ્યસ્તં વાન્યતમો વાસ્મિ કો આસ્મીતિ વિચારયેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.19 ॥
વ્યસ્તં નાહં સમસ્તં વા ભૂતમ્ ઇન્દ્રિયમ્ એવ વા ।
જ્ઞેયત્વાત્ કરણત્વાચ્ ચ જ્ઞાતાન્યો ઽસ્માદ્ ઘટાદિવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.20 ॥
આત્માગ્નેર્ ઇન્ધના બુદ્ધિર્ અવિદ્યાકામકર્મભિઃ ।
દીપિતા પ્રજ્વલત્ય્ એષ દ્વારૈઃ શ્રોત્રાદિભિઃ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.21 ॥
દક્ષિણાક્ષિપ્રધાનેષુ યદા બુદ્ધિર્ વિચેષ્ટતે ।
વિષયૈર્ હવિષા દીપ્તા આત્માગ્નિઃ સ્થૂલભુક્ તદા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.22 ॥
હૂયન્તે તુ હવીંષીતિ રૂપાદિગ્રહણે સ્મરન્ ।
અરાગદ્વેષ આત્માગ્નૌ જાગ્રદ્દોષૈર્ ન લિપ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,15.23 ॥
માનસે તુ ગૃહે વ્યક્તા અવિદ્યાકર્મવાસનાઃ ।
પશ્યંસ્ તૈજસ આત્મોક્તઃ સ્વયંજ્યોતિઃપ્રકાશિતાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.24 ॥
વિષયા વાસના વાપિ ચોદ્યન્તે નૈવ કર્મભિઃ ।
યદા બુદ્ધૌ તદા જ્ઞેયઃ પ્રાજ્ઞ આત્મા હ્ય્ અનન્યદૃક્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.25 ॥
મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણાં યા અવસ્થાઃ કર્મચોદિતાઃ ।
ચૈતન્યેનૈવ ભાસ્યન્તે રવિણેવ ઘટાદયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.26 ॥
તત્રૈવં સતિ બુદ્ધીર્ જ્ઞ આત્મભાસાવભાસયન્ ।
કર્તા તાસાં યદર્થાસ્ તા મૂઢૈર્ એવાભિધીયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,15.27 ॥
સર્વજ્ઞો ઽપ્ય્ અત એવ સ્યાત્ સ્વેન ભાસાવભાસયન્ ।
સર્વં સર્વક્રિયાહેતોઃ સર્વકૃત્ત્વં તથાત્મનઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.28 ॥
સોપાધિશ્ ચૈવમ્ આત્મોક્તો નિરુપાખ્યો ઽનુપાધિકઃ ।
નિષ્કલો નિર્ગુણઃ શુદ્ધસ્ તં મનો વાક્ ચ નાપ્નુતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.29 ॥
ચેતનો ઽચેતનો વાપિ કર્તાકર્તા ગતો ઽગતઃ ।
બદ્ધો મુક્તસ્ તથા ચૈકો નૈકઃ શુદ્ધો ઽન્યથેતિ વા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.30 ॥
અપ્રાપ્યૈવ નિવર્તન્તે વાચો ધીભિઃ સહૈવ તુ ।
નિર્ગુણત્વાત્ ક્રિયાભાવાદ્ વિશેષાણાં હ્ય્ અભાવતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.31 ॥
વ્યાપકં સર્વતો વ્યોમ મૂર્તૈઃ સર્વૈર્ વિયોજિતમ્ ।
યથા તદ્વદ્ ઇહાત્માનં વિદ્યાચ્ છુદ્ધં પરં પદમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.32 ॥
દૃષ્ટં હિત્વા સ્મૃતિં તસ્મિન્ સર્વગ્રશ્ ચ તમસ્ ત્યજેત્ ।
સર્વદૃગ્ જ્યોતિષા યુક્તો દિનકૃચ્ છાર્વરં યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.33 ॥
રૂપસ્મૃત્યન્ધકારાર્થાઃ પ્રત્યયા યસ્ય ગોચરાઃ ।
સ એવાત્મા સમો દ્રષ્ટા સર્વભૂતેષુ સર્વગઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.34 ॥
આત્મબુદ્ધિમનશ્ચક્ષુર્વિષયાલોકસંગમાત્ ।
વિચિત્રો જાયતે બુદ્ધેઃ પ્રત્યયો ઽજ્ઞાનલક્ષણઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.35 ॥

વિવિચ્યાસ્માત્ સ્વમ્ આત્માનં વિદ્યાચ્ છુદ્ધં પરં પદમ્ ।
દ્રષ્ટારં સર્વભૂતસ્થં સમં સર્વભયાતિગમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.36 ॥
સમસ્તં સર્વગં શાન્તં વિમલં વ્યોમવત્ સ્થિતમ્ ।
નિષ્કલં નિષ્ક્રિયં સર્વં નિત્યં દ્વન્દ્વૈર્ વિવર્જિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.37 ॥
સર્વપ્રત્યયસાક્ષી જ્ઞઃ કથં જ્ઞેયો મયેત્ય્ ઉત ।
વિમૃશ્યૈવં વિજાનીયાજ્ જ્ઞાતં બ્રહ્મ ન વેતિ વા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.38 ॥
અદૃષ્ટં દ્રષ્ટ્ર્ અવિજ્ઞાતં દભ્રમ્ ઇત્યાદિશાસનાત્ ।
નૈવ જ્ઞેયં મયાન્યૈર્ વા પરં બ્રહ્મ કથંચન ॥ સમુપદ્_ઇ,15.39 ॥
સ્વરૂપાવ્યવધાનાભ્યાં જ્ઞાનાલોકસ્વભાવતઃ ।
અન્યજ્ઞાનાનપેક્ષત્વાજ્ જ્ઞાતં ચૈવ સદા મયા ॥ સમુપદ્_ઇ,15.40 ॥
નાન્યેન જ્યોતિષા કાર્યં રવેર્ આત્મપ્રકાશને ।
સ્વબોધાન્ નાન્યબોધેચ્છા બોધસ્યાત્મપ્રકાશને ॥ સમુપદ્_ઇ,15.41 ॥
ન તસ્યૈવાન્યતો ઽપેક્ષા સ્વરૂપં યસ્ય યદ્ ભવેત્ ।
પ્રકાશાન્તરદૃશ્યો ન પ્રકાશો હ્ય્ અસ્તિ કશ્ચન ॥ સમુપદ્_ઇ,15.42 ॥
વ્યક્તિઃ સ્યાદ્ અપ્રકાશસ્ય પ્રકાશાત્મસમાગમાત્ ।
પ્રકાશસ્ ત્વ્ અર્કકાર્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ મિથ્ય વચો હ્ય્ અતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.43 ॥
યતો ઽભૂત્વા ભવેદ્ યચ્ ચ તસ્ય તત્ કાર્યમ્ ઇષ્યતે ।
સ્વરૂપત્વાદ્ અભૂત્વા ન પ્રકાશો જાયતે રવેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.44 ॥
સત્તામાત્રે પ્રકાશસ્ય કર્તાદિત્યાદિર્ ઇષ્યતે ।
ઘટાદિવ્યક્તિતો યદ્વત્ તદ્વદ્ બોધાત્મનીષ્યતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.45 ॥
બિલાત્ સર્પસ્ય નિર્યાણે સૂર્યો યદ્વત્ પ્રકાશકઃ ।
પ્રયત્નેન વિના તદ્વજ્ જ્ઞાતાત્મા બોધરૂપતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.46 ॥
દગ્ધૈવમ્ ઉષ્ણઃ સત્તાયાં તદ્વદ્ બોધાત્મનીષ્યતામ્ ।
સત્ય્ એવ યદ્ ઉપાધૌ તુ જ્ઞાતે સર્પ ઇવોત્થિતે ॥ સમુપદ્_ઇ,15.47 ॥
જ્ઞાતાયત્નો ઽપિ તદ્વજ્ જ્ઞઃ કર્તા ભ્રામકવદ્ ભવેત્ ।
સ્વરૂપેણ સ્વયં નાત્મા જ્ઞેયો ઽજ્ઞેયો ઽથવા તતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.48 ॥
વિદિતાવિદિતાભ્યાં તદ્ અન્યદ્ એવેતિ શાસનાત્ ।
બન્ધમોક્ષાદયો ભાવાસ્ તદ્વદ્ આત્મનિ કલ્પિતાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.49 ॥
નાહોરાત્રે યથા સૂર્યે પ્રભારૂપાવિશેષતઃ ।
બોધરૂપાવિશેષાન્ ન બોધાબોધૌ તથાત્મનિ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.50 ॥
યથોક્તં બ્રહ્મ યો વેદ હાનોપાદાનવર્જિતમ્ ।
યથોક્તેન વિધાનેન સ સત્યં નૈવ જાયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,15.51 ॥
જન્મમૃત્યુપ્રવાહેષુ પતિતો નૈવ શક્નુયાત્ ।
ઇત ઉદ્ધર્તુમ્ આત્માનં જ્ઞાનાદ્ અન્યેન કેનચિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.52 ॥
"ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટ" ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.53 ॥
મમાહમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપોહ્ય સર્વતો વિમુક્તદેહં પદમ્ અમ્બરોપમમ્ ।
સુદૃષ્ટશાસ્ત્રાનુમિતિભ્ય ઈરિતં વિમુચ્યતે ઽસ્મિન્ યદિ નિશ્ચિતો નરઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,15.54 ॥
ઇતિ નાન્યદન્યત્પ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,15 ॥
પાર્થિવઃ કઠિનો ધાતુર્ દ્રવો દેહે સ્મૃતો ઽમ્મયઃ ।

પક્તિચેષ્ટાવકાશાઃ સ્યુર્ વહ્નિવાય્વમ્બરોદ્ભવાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.1 ॥
ઘ્રાણાદીનિ તદર્થાશ્ ચ પૃથિવ્યાદિગુણાઃ ક્રમાત્ ।
રૂપાલોકવદ્ ઇષ્ટં હિ સજાતીયાર્થમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.2 ॥
બુદ્ધ્યર્થાન્ય્ આહુર્ એતાનિ વાક્પાણ્યાદીનિ કર્મણે ।
તદ્વિકલ્પાર્થમ્ અન્તસ્થં મન એકાદશં ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.3 ॥
નિશ્ચયાર્થા ભવેદ્ બુદ્ધિસ્ તાં સર્વાર્થાનુભાવિનીમ્ ।
જ્ઞાતાત્મોક્તઃ સ્વરૂપેણ જ્યોતિષા વ્યઞ્જયન્ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.4 ॥
વ્યઞ્જકસ્ તુ યથાલોકો વ્યઙ્ગ્યસ્યાકારતાં ગતઃ ।
વ્યતિકીર્ણો ઽપ્ય્ અસંકીર્ણસ્ તદ્વજ્ જ્ઞઃ પ્રત્યયૈઃ સદા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.5 ॥
સ્થિતો દીપો યથાયત્નઃ પ્રાપ્તં સર્વં પ્રકાશયેત્ ।
શબ્દાદ્યાકારબુદ્ધીર્ જ્ઞઃ પ્રાપ્તાસ્ તદ્વત્ પ્રપશ્યતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.6 ॥
શરીરેન્દ્રિયસંઘાત આત્મત્વેન ગતાં ધિયમ્ ।
નિત્યાત્મજ્યોતિષા દીપ્તાં વિશિંષન્તિ સુખાદયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.7 ॥
શિરોદુઃખાદિનાત્માનં દુઃખ્ય્ અસ્મીતિ હિ પશ્યતિ ।
દ્રષ્ટાન્યો દુઃખિનો દૃશ્યાદ્ દ્રષ્ટૃત્વચ્ ચ ન દુઃખ્ય્ અસૌ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.8 ॥
દુઃખી સ્યાદ્ દુઃખ્યહંમાનાદ્ દુઃખિનો દર્શનાન્ ન વા ।
સંહતે ઽઙ્ગાદિભિર્ દ્રષ્ટા દુઃખી દુઃખસ્ય નૈવ સઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.9 ॥
ચક્ષુર્વત્ કર્મકર્તૃત્વં સ્યાચ્ ચેન્ નાનેકમ્ એવ તત્ ।
સંહતં ચ તતો નાત્મા દ્રષ્ટૃત્વાત્ કર્મતાં વ્રજેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.10 ॥
જ્ઞાનયત્નાદ્યનેકત્વમ્ આત્મનો ઽપિ મતં યદિ ।
નૈકજ્ઞાનગુણત્વાત્ તુ જ્યોતિર્વત્ તસ્ય કર્મતા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.11 ॥
જ્યોતિષો દ્યોતકત્વે ઽપિ યદ્વન્ નાત્મપ્રકાશનમ્ ।
ભેદે ઽપ્ય્ એવં સમત્વાજ્ જ્ઞ આત્માનં નૈવ પશ્યતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.12 ॥
યદ્ધર્મા યઃ પદાર્થો ન તસ્યૈવેયાત્ સ કર્મતામ્ ।
ન હ્ય્ આત્માનં દહત્ય્ અગ્નિસ્ તથા નૈવ પ્રકાશયેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.13 ॥
એતેનૈવાત્મનાત્મનો ગ્રહો બુદ્ધેર્ નિરાકૃતઃ ।
અંશો ઽપ્ય્ એવં સમત્વાદ્ ધિ નિર્ભેદત્વાન્ ન યુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.14 ॥
શૂન્યતાપિ ન યુક્તૈવં બુદ્ધેર્ અન્યેન દૃશ્યતા ।
ઉક્તાતો ઘટવત્ તસ્યાઃ પ્રાક્ સિદ્ધેશ્ ચ વિકલ્પતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.15 ॥
અવિકલ્પં તદ્ અસ્ત્ય્ એવ યત્ પૂર્વં સ્યાદ્ વિકલ્પતઃ ।
વિકલ્પોત્પત્તિહેતુત્વાદ્ યદ્ય્ અસ્યૈવ ચ કારણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.16 ॥
અજ્ઞાનં કલ્પનામૂલં સંસારસ્ય નિયામકમ્ ।
હિત્વાત્માનં પરં બ્રહ્મ વિદ્યાન્ મુક્તં સદાભયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.17 ॥
જાગ્રત્સ્વપ્નૌ તયોર્ બીજં સુષુપ્તાખ્યં તમોમયમ્ ।
અન્યોન્યસ્મિન્ન્ અસત્ત્વાચ્ ચ નાસ્તીત્ય્ એતત્ ત્રયં ત્યજેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.18 ॥
આત્મબુદ્ધિમનશ્ચક્ષુરાલોકાર્થાદિસંકરાત્
ભ્રાન્તિઃ સ્યાદ્ આત્મકર્મેતિ ક્રિયાણાં સંનિપાતતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.19 ॥
નિમીલોન્મીલને સ્થાને વાયવ્યે તે ન ચક્ષુષઃ ।
પ્રકાશત્વાન્ મનસ્ય્ એવં બુદ્ધૌ ન સ્તઃ પ્રકાશતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.20 ॥
સંકલ્પાધ્યવસાયૌ તુ મનોબુદ્ધ્યોર્ યથાક્રમાત્ ।

નેતરેતરધર્મત્વં સર્વં ચાત્મનિ કલ્પિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.21 ॥
સ્થાનાવચ્છેદદૃષ્ટિઃ સ્યાદ્ ઇન્દ્રિયાણાં તદાત્મતામ્ ।
ગતા ધીસ્ તં હિ પશ્યઞ્ જ્ઞો દેહમાત્ર ઇવેક્ષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.22 ॥
ક્ષણિકં હિ તદ્ અત્યર્થં ધર્મમાત્રં નિરન્તરમ્ ।
સાદૃશ્યાદ્ દીપવત્ તદ્ધીસ્ તચ્છાન્તિઃ પુરુષાર્થતા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.23 ॥
સ્વાકારાન્યાવભાસં ચ યેષાં રૂપાદિ વિદ્યતે ।
યેષાં નાસ્તિ તતશ્ ચાન્યત્ પૂર્વાસંગતિર્ ઉચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.24 ॥
બાહ્યાકારત્વતો જ્ઞપ્તેઃ સ્મૃત્યભાવઃ સદા ક્ષણાત્ ।
ક્ષણિકત્વાચ્ ચ સંસ્કારં નૈવાધત્તે ક્વચિત્ તુ ધિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.25 ॥
આધારસ્યાપ્ય્ અસત્ત્વાચ્ ચ તુલ્યતાનિર્નિમિત્તતઃ ।
સ્થાને વા ક્ષણિકત્વસ્ય હાનં સ્યાન્ ન તદ્ ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.26 ॥
શાન્તેશ્ ચાયત્નસિદ્ધત્વાત્ સાધનોક્તિર્ અનર્થિકા ।
એકૈકસ્મિન્ સમાપ્તત્વાચ્ છાન્તેર્ અન્યાનપેક્ષતા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.27 ॥
અપેક્ષા યદિ ભિન્ને ઽપિ પરસંતાન ઇષ્યતામ્ ।
સર્વાર્થે ક્ષણિકે કસ્મિંસ્ તથાપ્ય્ અન્યાનપેક્ષતા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.28 ॥
તુલ્યકાલસમુદ્ભૂતાવ્ ઇતરેતરયોગિનૌ ।
યોગાચ્ ચ સંસ્કૃતો યસ્ તુ સો ઽન્યં હીક્ષિતુમ્ અર્હતિ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.29 ॥
મૃષાધ્યાસસ્ તુ યત્ર સ્યાત્ તન્નાશસ્ તત્ર નો મતઃ ।
સર્વનાશો ભવેદ્ યસ્ય મોક્ષઃ કસ્ય ફલં વદ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.30 ॥
અસ્તિ તાવત્ સ્વયં નામ જ્ઞાનં વાત્માન્યદ્ એવ વા ।
ભાવાભાવજ્ઞતસ્ તસ્ય નાભાવસ્ ત્વ્ અધિગમ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.31 ॥
યેનાધિગમ્યતે ઽભાવસ્ તત્ સત્ સ્યાત્ તન્ ન ચેદ્ ભવેત્ ।
ભાવાભાવાનભિજ્ઞત્વં લોકસ્ય સ્યાન્ ન ચેષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.32 ॥
સદ્ અસત્ સદસચ્ ચેતિ વિકલ્પાત્ પ્રાગ્ યદ્ ઇષ્યતે ।
તદ્ અદ્વૈતં સમત્વાત્ તુ નિત્યં ચાન્યદ્ વિકલ્પિતાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.33 ॥
વિકલ્પોદ્ભવતો ઽસત્ત્વં સ્વપ્નદૃશ્યવદ્ ઇષ્યતામ્ ।
દ્વૈતસ્ય પ્રાગ્ અસત્ત્વાચ્ ચ સદસત્ત્વાદિકલ્પનાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.34 ॥
વાચારમ્ભણશાસ્ત્રાચ્ ચ વિકારાણાં હ્ય્ અભાવતા ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમ્ ઇત્યાદેર્ મમ માયેતિ ચ સ્મૃતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.35 ॥
વિશુદ્ધિશ્ ચાત એવાસ્ય વિકલ્પાચ્ ચ વિલક્ષણાત્ ।
ઉપાદેયો ન હેયો ઽત આત્મા નાન્યૈર્ અકલ્પિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.36 ॥
અપ્રકાશો યથાદિત્યે નાસ્તિ જ્યોતિઃસ્વભાવતઃ ।
નિત્યબોધસ્વરૂપત્વાન્ નાજ્ઞાનં તદ્વદ્ આત્મનિ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.37 ॥
તથાવિક્રિયરૂપત્વાન્ નાવસ્થાન્તરમ્ આત્મનઃ ।
અવસ્થાન્તરવત્ત્વે હિ નાશો ઽસ્ય સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.38 ॥
મોક્ષો ઽવસ્થાન્તરં યસ્ય કૃતકઃ સ ચલો હ્ય્ અતઃ ।
ન સંયોગો વિયોગો વા મોક્ષો યુક્તઃ કથંચન ॥ સમુપદ્_ઇ,16.39 ॥
સંયોગસ્યાપ્ય્ અનિત્યત્વાદ્ વિયોગસ્ય તથૈવ ચ ।
ગમનાગમને ચૈવ સ્વરૂપં તુ ન હીયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.40 ॥
સ્વરૂપસ્યાનિમિત્તત્વાત્ સનિમિત્તા હિ ચાપરે ।

અનુપાત્તં સ્વરૂપં હિ સ્વેનાત્યક્તં તથૈવ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.41 ॥
સ્વરૂપત્વાન્ ન સર્વસ્ય ત્યક્તું શક્યો હ્ય્ અનન્યતઃ ।
ગૃહીતું વા તતો નિત્યો ઽવિષયત્વાપૃથક્ત્વતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.42 ॥
આત્માર્થત્વાચ્ ચ સર્વસ્ય નિત્ય આત્મૈવ કેવલઃ ।
ત્યજેત્ તસ્માત્ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સાધનૈઃ સહ મોક્ષવિત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.43 ॥
આત્મલાભઃ પરો લાભ ઇતિ શાસ્ત્રોપપત્તયઃ ।
અલાભો ઽન્યાત્મલાભસ્ તુ ત્યજેત્ તસ્માદ્ અનાત્મતામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.44 ॥
ગુણાનાં સમભાવસ્ય ભ્રંશો ન હ્ય્ ઉપપદ્યતે ।
અવિદ્યાદેઃ પ્રસુપ્તત્વાન્ ન ચાન્યો હેતુર્ ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.45 ॥
ઇતરેતરહેતુત્વે પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ સદા ન વા ।
નિયમો ન પ્રવૃત્તીનાં ગુણેષ્વ્ આત્મનિ વા ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.46 ॥
વિશેષો મુક્તબદ્ધાનાં તાદર્થ્યે ચ ન યુજ્યતે ।
અર્થાર્થિનોશ્ ચ સંબન્ધો નાર્થી જ્ઞો નેતરો ઽપિ વા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.47 ॥
પ્રધાનસ્ય ચ પારાર્થ્યં પુરુષસ્યાવિકારતઃ ।
ન યુક્તં સાંખ્યશાસ્ત્રે ઽપિ વિકારે ઽપિ ન યુજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.48 ॥
સંબન્ધાનુપપત્તેશ્ ચ પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્ય ચ ।
મિથો ઽયુક્તં તદર્થત્વં પ્રધાનસ્યાચિતિત્વતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.49 ॥
ક્રિયોત્પત્તૌ વિનાશિત્વં જ્ઞાનમાત્રે ચ પૂર્વવત્ ।
નિર્નિમિત્તે ત્વ્ અનિર્મોક્ષઃ પ્રધાનસ્ય પ્રસજ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.50 ॥
ન પ્રકાશ્યં યથોષ્ણત્વં જ્ઞાનેનૈવં સુખાદયઃ ।
એકનીડત્વતો ઽગ્રાહ્યાઃ સ્યુઃ કણાદાદિવર્ત્મનામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.51 ॥
યુગપચ્ ચાસમેતત્વાત્ સુખવિજ્ઞાનયોર્ અપિ ।
મનોયોગૈકહેતુત્વાદ્ અગ્રાહ્યત્વં સુખસ્ય ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.52 ॥
તથાન્યેષાં ચ ભિન્નત્વાદ્ યુગપજ્જન્મ નેષ્યતે ।
ગુણાનાં સમવેતત્વં જ્ઞાનં ચેન્ ન વિશેષણાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.53 ॥
જ્ઞાનેનૈવ વિશેષ્યત્વાજ્ જ્ઞાનાપ્યત્વં સ્મૃતેસ્ તથા ।
સુખં જ્ઞાતં મયેત્ય્ એવં તવાજ્ઞાનાત્મકત્વતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.54 ॥
સુખાદેર્ નાત્મધર્મત્વમ્ આત્મનસ્ તે ઽવિકારતઃ ।
ભેદાદ્ અન્યસ્ય કસ્માન્ ન મનસો વાવિશેષતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.55 ॥
સ્યાન્ માલાપરિહાર્યા તુ જ્ઞાનં ચેજ્ જ્ઞેયતાં વ્રજેત્ ।
યુગપદ્ વાપિ ચોત્પત્તિર્ અભ્યુપેતે ઽન્ત ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.56 ॥
અનવસ્થાન્તરત્વાચ્ ચ બન્ધો નાત્મનિ વિદ્યતે ।
નાશુદ્ધિશ્ ચાપ્ય્ અસઙ્ગત્વાદ્ અસઙ્ગો હીતિ ચ શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.57 ॥
સૂક્ષ્મૈકાગોચરેભ્યશ્ ચ ન લિપ્યત ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવં તર્હિ ન મોક્ષો ઽસ્તિ બન્ધાભાવાત્ કથંચન ॥ સમુપદ્_ઇ,16.58 ॥
શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ એવં સ્યાન્ ન બુદ્ધેર્ ભ્રાન્તિર્ ઇષ્યતે ।
બન્ધો મોક્ષશ્ ચ તન્નાશઃ સ યથોક્તો ન ચાન્યથા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.59 ॥
બોધાત્મજ્યોતિષા દીપ્તા બોધમ્ આત્મનિ મન્યતે ।
બુદ્ધિર્ નાન્યો ઽસ્તિ બોદ્ધેતિ સેયં ભ્રાન્તિર્ હિ ધીગતા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.60 ॥
બોધસ્યાત્મસ્વરૂપત્વાન્ નિત્યં તત્રોપચર્યતે ।

અવિવેકો ઽપ્ય્ અનાદ્યો ઽયં સંસારો નાન્ય ઇષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.61 ॥
મોક્ષસ્ તન્નાશ એવ સ્યાન્ નાન્યથાનુપપત્તિતઃ ।
યેષાં વસ્ત્વન્તરાપત્તિર્ મોક્ષો નાશસ્ તુ તૈર્ મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.62 ॥
અવસ્થાન્તરમ્ અપ્ય્ એવમ્ અવિકારાન્ ન યુજ્યતે ।
વિકારે ઽવયવિત્વં સ્યાત્ તતો નાશો ઘટાદિવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.63 ॥
તસ્માદ્ ભ્રાન્તિર્ અતો ઽન્યા હિ બન્ધમોક્ષાદિકલ્પનાઃ ।
સાંખ્યકાણાદબૌદ્ધાનાં મીમાંસાહતકલ્પનાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.64 ॥
શાસ્ત્રયુક્તિવિરોધાત્ તા નાદર્તવ્યાઃ કદાચન ।
શક્યન્તે શતશો વક્તું દોષાસ્ તાસાં સહસ્રશઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.65 ॥
અપિ નિન્દોપપત્તેશ્ ચ યાન્ય્ અતો ઽન્યાનિ ચેત્ય્ અતઃ ।
ત્યક્ત્વાતો હ્ય્ અન્યશાસ્ત્રોક્તીર્ મતિં કુર્યાદ્ દૃઢાં બુધઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.66 ॥
શ્રદ્ધાભક્તી પુરસ્કૃત્ય હિત્વા સર્વમ્ અનાર્જવમ્ ।
વેદાન્તસ્યૈવ તત્ત્વાર્થે વ્યાસસ્યાપિ મતૌ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,16.67 ॥
ઇતિ પ્રણુન્ના દ્વયવાદકલ્પના નિરાત્મવાદાશ્ ચ તથા હિ યુક્તિતઃ ।
વ્યપેતશઙ્કાઃ પરવાદતઃ સ્થિરા મુમુક્ષવો જ્ઞાનપથે સ્યુર્ ઇત્ય્ ઉત ॥ સમુપદ્_ઇ,16.63 ॥
સ્વસાક્ષિકં જ્ઞાનમ્ અતીવ નિર્મલં વિકલ્પનાભ્યો વિપરીતમ્ અદ્વયમ્ ।
અવાપ્ય સમ્યગ્ યદિ નિશ્ચિતો ભવેન્ નિરન્વયો નિર્વૃતિમ્ એતિ શાશ્વતીમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.69 ॥
ઇદં રહસ્યં પરમં પરાયણં વ્યપેતદોષૈર્ અભિમાનવર્જિતૈઃ ।
સમીક્ષ્ય કાર્યા મતિર્ આર્જવે સદા ન તત્ત્વદૃક્ સ્વાન્યમતિર્ હિ કશ્ચન ॥ સમુપદ્_ઇ,16.70 ॥
અનેકજન્માન્તરસંચિતૈર્ નરો વિમુચ્યતે ઽજ્ઞાનનિમિત્તપાતકૈઃ ।
ઇદં વિદિત્વા પરમં હિ પાવનં ન લિપ્યતે વ્યોમ ઇવેહ કર્મભિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.71 ॥
પ્રશાન્તચિત્તાય જિતેન્દ્રિયાય ચ પ્રહીણદોષાય યથોક્તકારિણે ।
ગુણાન્વિતાયાનુગતાય સર્વદા પ્રદેયમ્ એતત્ સતતં મુમુક્ષવે ॥ સમુપદ્_ઇ,16.72 ॥
પરસ્ય દેહે ન યથાભિમાનિતા પરસ્ય તદ્વત્ પરમાર્થમ્ ઈક્ષ્ય ચ ।
ઇદં હિ વિજ્ઞાનમ્ અતીવ નિર્મલં સંપ્રાપ્ય મુક્તો ઽથ ભવેચ્ ચ સર્વતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.73 ॥
ન હીહ લાભો ઽભ્યધિકો ઽસ્તિ કશ્ચન સ્વરૂપલાભાત્ સ ઇત હિ નાન્યતઃ ।
ન દેયમ્ ઐન્દ્રાદ્ અપિ રાજ્યતો ઽધિકં સ્વરૂપલાભં ત્વ્ અપરીક્ષ્ય યત્નતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,16.74 ॥
ઇતિ પાર્થિવપ્રકરણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,16 ॥
આત્મા જ્ઞેયઃ પરો હ્ય્ આત્મા યસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વદૃક્ શુદ્ધસ્ તસ્મૈ જ્ઞેયાત્મને નમઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.1 ॥
પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞૈર્ દીપભૂતૈઃ પ્રકાશિતમ્ ।
બ્રહ્મ વેદરહસ્યં યૈસ્ તાન્ નિત્યં પ્રણતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.2 ॥
યદ્વાક્સૂર્યાંશુસંપાતપ્રણષ્ટધ્વાન્તકલ્મષઃ ।
પ્રણમ્ય તાન્ ગુરૂન્ વક્ષ્યે બ્રહ્મવિદ્યાવિનિશ્ચયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.3 ॥
આત્મલાભાત્ પરો નાન્યો લાભઃ કશ્ચન વિદ્યતે ।
યદર્થા વેદવાદાશ્ ચ સ્માર્તાશ્ ચાપિ તુ યાઃ ક્રિયાઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,4 ॥
આત્માર્થો ઽપિ હિ યો લાભઃ સુખાયેષ્ટો વિપર્યયઃ ।
આત્મલાભઃ પરઃ પ્રોક્તો નિત્યત્વાદ્ બ્રહ્મવેદિભિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.5 ॥
સ્વયં લબ્ધસ્વભાવત્વાલ્ લાભસ્ તસ્ય ન ચાન્યતઃ ।
અન્યાપેક્ષસ્ તુ યો લાભઃ સો ઽન્યદૃષ્ટિસમુદ્ભવઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.6 ॥

અન્યદૃષ્ટિસ્ ત્વ્ અવિદ્યા સ્યાત્ તન્નાશો મોક્ષ ઉચ્યતે ।
જ્ઞાનેનૈવ તુ સો ઽપિ સ્યાદ્ વિરોધિત્વાન્ ન કર્મણા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.7 ॥
કર્મકાર્યસ્ ત્વ્ અનિત્યઃ સ્યાદ્ અવિદ્યાકામકારણઃ ।
પ્રમાણં વેદ એવાત્ર જ્ઞાનસ્યાધિગમે સ્મૃતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.8 ॥
જ્ઞાનૈકાર્થપરત્વાત્ તં વાક્યમ્ એકં તતો વિદુઃ ।
એકત્વં હ્ય્ આત્મનો જ્ઞેયં વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.9 ॥
વાચ્યભેદાત્ તુ તદ્ભેદઃ કલ્પ્યો વાચ્યો ઽપિ તચ્છ્રુતેઃ ।
ત્રયં ત્વ્ એતત્ તતઃ પ્રોક્તં રૂપં નામ ચ કર્મ ચ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.10 ॥
અસદ્ એતત્ ત્રયં તસ્માદ્ અન્યોન્યેન હિ કલ્પિતમ્ ।
કૃતો વર્ણો યથા શબ્દાચ્ છ્રુતો ઽન્યત્ર ધિયા બહિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.11 ॥
દૃષ્ટં ચાપિ યથા રૂપં બુદ્ધેઃ શબ્દાય કલ્પતે ।
એવમ્ એતજ્ જગત્ સર્વં ભ્રાન્તિબુદ્ધિવિકલ્પિતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.12 ॥
અસદ્ એતત્ તતો યુક્તં સચ્ચિન્માત્રં ન કલ્પિતમ્ ।
વેદશ્ ચાપિ સ એવાદ્યો વેદ્યશ્ ચાન્યસ્ તુ કલ્પિતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.13 ॥
યેન વેત્તિ સ વેદઃ સ્યાત્ સ્વપ્ને સર્વં તુ માયયા ।
યેન પશ્યતિ તચ્ ચક્ષુઃ શૃણોતિ શ્રોત્રમ્ ઉચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.14 ॥
યેન સ્વપ્નગતો વક્તિ સા વાગ્ ઘ્રાણં તથૈવ ચ ।
રસનસ્પર્શને ચૈવ મનશ્ ચાન્યત્ તથેન્દ્રિયમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.15 ॥
કલ્પ્યોપાધિભિર્ એવૈતદ્ ભિન્નં જ્ઞાનમ્ અનેકધા ।
આધિભેદાદ્ યથા ભેદો મણેર્ એકસ્ય જાયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.16 ॥
જાગ્રતશ્ ચ તથા ભેદો જ્ઞાનસ્યાસ્ય વિકલ્પિતઃ ।
બુદ્ધિસ્થં વ્યાકરોત્ય્ અર્થં ભ્રાન્ત્યા તૃષ્ણોદ્ભવક્રિયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.17 ॥
સ્વપ્ને યદ્વત્ પ્રબોધે ચ બહિશ્ ચાન્તસ્ તથૈવ ચ ।
આલેખ્યાધ્યયને યદ્વત્ તદ્ અન્યોન્યધિયોદ્ભવમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.18 ॥
યદાયં કલ્પયેદ્ ભેદં તત્કામઃ સન્ યથાક્રતુઃ ।
યત્કામસ્ તત્ક્રતુર્ ભૂત્વા કૃતં યત્ તત્ પ્રપદ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.19 ॥
અવિદ્યાપ્રભવં સર્વમ્ અસત્ તસ્માદ્ ઇદં જગત્ ।
તદ્વતા દૃશ્યતે યસ્માત્ સુષુપ્તે ન ચ ગૃહ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.20 ॥
વિદ્યાવિદ્યે શ્રુતિપ્રોક્તે એકત્વાન્યધિયૌ હિ નઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન શાસ્ત્રે વિદ્યા વિધીયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.21 ॥
ચિત્તે હ્ય્ આદર્શવદ્ યસ્માચ્ છુદ્ધે વિદ્યા પ્રકાશતે ।
યમૈર્ નિત્યૈશ્ ચ યજ્ઞૈશ્ ચ તપોભિસ્ તસ્ય શોધનમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.22 ॥
શારીરાદિતપઃ કુર્યાત્ તદ્વિશુદ્ધ્યર્થમ્ ઉત્તમમ્ ।
મનઆદિસમાધાનં તત્તદ્દેહવિશોષણમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.23 ॥
દૃષ્ટં જાગરિતં વિદ્યાત્ સ્મૃતં સ્વપ્નં તદ્ એવ તુ ।
સુષુપ્તં તદભવં ચ સ્વમ્ આત્માનં પરં પદમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.24 ॥
સુષુપ્તાખ્યં તમો ઽજ્ઞાનં બીજં સ્વપ્નપ્રબોધયોઃ ।
સ્વાત્મબોધપ્રદગ્ધં સ્યાદ્ બીજં દગ્ધં યથાભવમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.25 ॥
તદ્ એવૈકં ત્રિધા જ્ઞેયં માયાબીજં પુનઃ ક્રમાત્ ।
માયાવ્ય્ આત્માવિકારો ઽપિ બહુધૈકો જલાર્કવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.26 ॥

બીજં ચૈકં યથા ભિન્નં પ્રાણસ્વપ્નાદિભિસ્ તથા ।
સ્વપ્નજાગ્રચ્છરીરેષુ તદ્વચ્ ચાત્મા જલેન્દુવત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.27 ॥
માયાહસ્તિનમ્ આરુહ્ય માયાવ્ય્ એકો યથા વ્રજેત્ ।
આગચ્છંસ્ તદ્વદ્ એવાત્મા પ્રાણસ્વપ્નાદિગો ઽચલઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.28 ॥
ન હસ્તી ન તદારૂઢો માયાવ્ય્ અન્યો યથા સ્થિતઃ ।
ન પ્રાણાદિ ન તદ્દ્રષ્ટા તથા જ્ઞો ઽન્યઃ સદા દૃશિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.29 ॥
અબદ્ધચક્ષુષો નાસ્તિ માયા માયાવિનો ઽપિ વા ।
બદ્ધાક્ષસ્યૈવ સા માયામાયાવ્ય્ એવ તતો ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.30 ॥
સાક્ષાદ્ એવ સ વિજ્ઞેયઃ સાક્ષાદ્ આત્મેતિ ચ શ્રુતેઃ ।
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિર્ ન ચેદ્ ઇત્યાદિતઃ શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.31 ॥
અશબ્દાદિત્વતો નાસ્ય ગ્રહણં ચેન્દ્રિયૈર્ ભવેત્ ।
સુખાદિભ્યસ્ તથાન્યત્વાદ્ બુદ્ધ્યા વાપિ કથં ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.32 ॥
અદૃશ્યો ઽપિ યથા રાહુશ્ ચન્દ્રે બિમ્બં યથામ્ભસિ ।
સર્વગો ઽપિ તથૈવાત્મા બુદ્ધાવ્ એવ સ ગૃહ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.33 ॥
ભાનોર્ બિમ્બં યથા ચૌષ્ણ્યં જલે દૃષ્ટં ન ચામ્ભસઃ ।
બુદ્ધૌ બોધો ન તદ્ધર્મસ્ તથૈવ સ્યાદ્ વિધર્મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.34 ॥
ચક્ષુર્યુક્તા ધિયો વૃત્તિર્ યા તાં પશ્યન્ન્ અલુપ્તદૃક્ ।
દૃષ્ટેર્ દ્રષ્ટા ભવેદ્ આત્મા શ્રુતેઃ શ્રોતા તથા શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.35 ॥
કેવલાં મનસો વૃત્તિં પશ્યન્ મન્તા મતેર્ અજઃ ।
વિજ્ઞાતાલુપ્તશક્તિત્વાત્ તથા શાસ્ત્રં ન હીત્ય્ અતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.36 ॥
ધ્યાયતીત્ય્ અવિકારિત્વં તથા લેલાયતીત્ય્ અપિ ।
અત્ર સ્તેનેતિ શુદ્ધત્વં તથાનન્વાગતં શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.37 ॥
શક્ત્યલોપાત્ સુષુપ્તે જ્ઞસ્ તથા બોધે ઽવિકારતઃ ।
જ્ઞેયસ્યૈવ વિશેષસ્ તુ યત્ર વેતિ શ્રુતેર્ મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.38 ॥
વ્યવધાનાદ્ ધિ પારોક્ષ્યં લોકદૃષ્ટેર્ અનાત્મનઃ ।
દૃષ્ટેર્ આત્મસ્વરૂપત્વાત્ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મ તત્ સ્મૃતમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.39 ॥
ન હિ દીપાન્તરાપેક્ષા યદ્વદ્ દીપપ્રકાશને ।
બોધસ્યાત્મસ્વરૂપત્વાન્ ન બોધો ઽન્યસ્ તથેષ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.40 ॥
વિષયત્વં વિકારિત્વં નાનાત્વં વા ન હીષ્યતે ।
ન હેયો નાપ્ય્ ઉપાદેય આત્મા નાન્યેન વા તતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.41 ॥
સબાહ્યાભ્યન્તરો ઽજીર્ણો જન્મમૃત્યુજરાતિગઃ ।
અહમ્ આત્મેતિ યો વેત્તિ કુતો ન્વ્ એવ બિભેતિ સઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.42 ॥
પ્રાગ્ એવૈતદ્વિધેઃ કર્મ વર્ણિત્વાદેર્ અપોહનાત્ ।
તદ્ અસ્થૂલાદિશાસ્ત્રેભ્યસ્ તત્ ત્વમ્ એવેતિ નિશ્ચયાત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.43 ॥
પૂર્વદેહપરિત્યાગે જાત્યાદીનાં પ્રહાણતઃ ।
દેહસ્યૈવ તુ જાત્યાદિસ્ તસ્યાપ્ય્ એવં હ્ય્ અનાત્મતા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.44 ॥
મમાહં ચેત્ય્ અતો ઽવિદ્યા શરીરાદિષ્વ્ અનાત્મસુ ।
આત્મજ્ઞાનેન હેયા સ્યાદ્ અસુરાણામ્ ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.45 ॥
દશાહાશૌચકાર્યાણાં પારિવ્રાજ્યે નિવર્તનમ્ ।
યથા જ્ઞાનસ્ય સંપ્રાપ્તૌ તદ્વજ્ જાત્યાદિકર્મણામ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.46 ॥

યત્કામસ્ તત્ક્રતુર્ ભૂત્વા કૃતં ત્વ્ અજ્ઞઃ પ્રપદ્યતે ।
યદા સ્વાત્મદૃશઃ કામાઃ પ્રમુચ્યન્તે ઽમૃતસ્ તદા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.47 ॥
આત્મરૂપવિધેઃ કાર્યં ક્રિયાદિભ્યો નિવર્તનમ્ ।
ન સાધ્યં સાધનં વાત્મા નિત્યતૃપ્તઃ શ્રુતેર્ મતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.48 ॥
ઉત્પાદ્યાપ્યવિકાર્યાણિ સંસ્કાર્યં ચ ક્રિયાફલમ્ ।
નાતો ઽન્યત્ કર્મણઃ કાર્યં ત્યજેત્ તસ્માત્ સસાધનમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.49 ॥
તાપાન્તત્વાદ્ અનિત્યત્વાદ્ આત્માર્થત્વાચ્ ચ યા બહિઃ ।
સંહૃત્યાત્મનિ તાં પ્રીતિં સત્યાર્થી ગુરુમ્ આશ્રયેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.50 ॥
શાન્તં પ્રાજ્ઞં તથા મુક્તં નિષ્ક્રિયં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ।
શ્રુતેર્ આચાર્યવાન્ વેદ તદ્ વિદ્ધીતિ સ્મૃતેસ્ તથા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.51 ॥
સ ગુરુસ્ તારયેદ્ યુક્તં શિષ્યં શિષ્યગુણાન્વિતમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્યાપ્લવેનાશુ સ્વાન્તધ્વાન્તમહોદધિમ્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.52 ॥
દૃષ્ટિઃ સ્પૃષ્ટિઃ શ્રુતિર્ ઘ્રાતિર્ મતિર્ વિજ્ઞાતિર્ એવ ચ ।
શક્તયો ઽન્યાશ્ ચ ભિદ્યન્તે ચિદ્રૂપત્વે ઽપ્ય્ ઉપાધિભિઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.53 ॥
અપાયોદ્ભૂતિહીનાભિર્ નિત્યં દીપ્યન્ રવિર્ યથા ।
સર્વગઃ સર્વદૃક્ શુદ્ધઃ સર્વં જાનાતિ સર્વદા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.54 ॥
અન્યદૃષ્ટિઃ શરીરસ્થસ્ તાવન્માત્રો હ્ય્ અવિદ્યયા ।
જલેન્દ્વાદ્યુપમાભિસ્ તુ તદ્ધર્મા ચ વિભાવ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.55 ॥
દૃષ્ટ્વા બાહ્યં નિમીલ્યાથ સ્મૃત્વા તત્ પ્રવિહાય ચ ।
અથોન્મીલ્યાત્મનો દૃષ્ટિં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોત્ય્ અનધ્વગઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.56 ॥
પ્રાણાદ્ય્ એવં ત્રિકં હિત્વા તીર્ણો ઽજ્ઞાનમહોદધિમ્ ।
સ્વાત્મસ્થો નિર્ગુણઃ શુદ્ધો બુદ્ધો મુક્તઃ સ્વતો હિ સઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.57 ॥
અજો ઽહં ચામરો ઽમૃત્યુર્ અજરો ઽભય એવ ચ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વદૃક્ શુદ્ધ ઇતિ બુદ્ધો ન જાયતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.58 ॥
પૂર્વોક્તં યત્ તમોબીજં તન્ નાસ્તીતિ વિનિશ્ચયઃ ।
તદભાવે કુતો જન્મ બ્રહ્મૈકત્વં વિજાનતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.59 ॥
ક્ષીરાત્ સર્પિર્ યથોદ્ધૃત્ય ક્ષિપ્તં તસ્મિન્ ન પૂર્વવત્ ।
બુદ્ધ્યાદેર્ જ્ઞસ્ તથાસત્યાન્ ન દેહી પૂર્વવદ્ ભવેત્ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.60 ॥
સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં ચ રસાદેઃ પઞ્ચકાત્ પરમ્ ।
સ્યામ્ અદૃશ્યાદિશાસ્ત્રોક્તમ્ અહં બ્રહ્મેતિ નિર્ભયઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.61 ॥
યસ્માદ્ ભીતાઃ પ્રવર્તન્તે વાઙ્મનઃપાવકાદયઃ ।
તદાત્માનન્દતત્ત્વજ્ઞો ન બિભેતિ કુતશ્ચન ॥ સમુપદ્_ઇ,17.62 ॥
નામાદિભ્યઃ પરે ભૂમ્નિ સ્વારાજ્યે ચેત્ સ્થિતો ઽદ્વયે ।
પ્રણમેત્ કં તદાત્મજ્ઞો ન કાર્યં કર્મણા તદા ॥ સમુપદ્_ઇ,17.63 ॥
વિરાડ્ વૈશ્વાનરો બાહ્યઃ સ્મરન્ન્ અન્તઃ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રવિલીને તુ સર્વસ્મિન્ પ્રાજ્ઞો ઽવ્યાકૃતમ્ ઉચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.64 ॥
વાચારમ્ભણમાત્રત્વાત્ સુષુપ્તાદિત્રિકં ત્વ્ અસત્ ।
સત્યો જ્ઞશ્ ચાહમ્ ઇત્ય્ એવં સત્યસન્ધો વિમુચ્યતે ॥ સમુપદ્_ઇ,17.65 ॥
ભારૂપત્વાદ્ યથા ભાનોર્ નાહોરાત્રે તથૈવ તુ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાને ન મે સ્યાતાં ચિદ્રૂપત્વાવિશેષતઃ ॥ સમુપદ્_ઇ,17.66 ॥