ઉદાનવર્ગ · અધ્યાય 31

દુર્નિગ્રહસ્ય.લઘુનો.યત્ર.કામ.નિપાતિનઃ ।
ચિત્તસ્ય.દમનમ્.સાધુ.ચિત્તમ્.દાન્તમ્.સુખાવહમ્ ॥

વારિજો.વા.સ્થલે.ક્ષિપ્ત;ઓકાદ્.ઓઘાત્.સમુદ્ધૃતઃ ।
પરિસ્પન્દતિ.વૈ.ચિત્તમ્.માર.ધેયમ્.પ્રહાતવૈ ॥

પૃથગ્.વિધાવતે.ચિત્તમ્.સૂર્યસ્ય.ઇવ.હિ.રશ્મયઃ ।
તત્.પણ્ડિતો.વારયતિ.હ્ય્.અઙ્કુશેન.એવ.કુઞ્જરમ્ ॥

ભ્રૂણ.ધેયમ્.ઇદમ્.ચિત્તમ્.નિહ્સારમ્.અનિદર્શનમ્ ।
સદા.એનમ્.અનુશાસામિ.મા.મે.અનર્થાય.નિશ્ચરેત્ ॥

ઇદમ્.પુરા.ચિત્તમ્.અચારિ.ચારિકામ્.યેન.ઇચ્છકમ્.યેન.કામમ્.યથા.ઇષ્ટમ્ ।
તત્.સમ્નિગૃહ્ણામિ.હિ.યોનિશસ્.ત્વ્.ઇદમ્.નાગમ્.પ્રભિન્નમ્.હિ.યથા.અઙ્કુશેન ॥

અનેકમ્.જાતિ.સંસારમ્.સંધાવિત્વા.પુનઃ.પુનઃ ।
ગૃહ.કારક.એષમાણસ્.ત્વમ્.દુહ્ખા.જાતિઃ.પુનઃ.પુનઃ ॥

ગૃહ.કારક.દૃષ્ટો.અસિ.ન.પુનર્.ગેહમ્.કરિષ્યસિ ।
સર્વે.તે.પાર્શુકા.ભગ્ના.ગૃહ.કૂટમ્.વિસંસ્કૃતમ્ ।
વિસંસ્કાર.ગતે.ચિત્તે;ઇહ.એવ.ક્ષયમ્.અધ્યગાઃ ॥

સ્પન્દનમ્.ચપલમ્.ચિત્તમ્.દુરક્ષ્યમ્.દુર્નિવારણમ્ ।[.દૂરક્ષ્યમ્.]
ઋજુમ્.કરોતિ.મેધાવી;ઇષુ.કાર;ઇવ.તેજસા ॥
દૂરમ્.ગમમ્.એક.ચરમ્.અશરીરમ્.ગુહાશયમ્ ।
યે.ચિત્તમ્.દમયિષ્યન્તિ.વિમોક્ષ્યન્તે.મહા.ભયાત્ ।

ન.દ્વેષી.દ્વેષિણઃ.કુર્યાદ્.વૈરી.વા.વૈરિણો.હિતમ્ ।
મિથ્યા.પ્રણિહિતમ્.ચિત્તમ્.યત્.કુર્યાદ્.આત્મના.આત્મનઃ ॥

ન.તમ્.માતા.પિતા.વા.અપિ.કુર્યાજ્.જ્ઞાતિસ્.તથા.અપરઃ ।
સમ્યક્.પ્રણિહિતમ્.ચિત્તમ્.યત્.કુર્યાદ્દ્.હિતમ્.આત્મનઃ ॥

યથા.હ્ય્.અગારમ્.દુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિઃ.સમતિભિન્દતિ ।
એવમ્.હ્ય્.અભાવિતમ્.ચિત્તમ્.રાગઃ.સમતિભિન્દતિ ॥

યથા.હ્ય્.અગારમ્.દુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિઃ.સમતિભિન્દતિ ।
એવમ્.હ્ય્.અભાવિતમ્.ચિત્તમ્.દ્વેષઃ.સમતિભિન્દતિ ॥

યથા.હ્ય્.અગારમ્.દુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિઃ.સમતિભિન્દતિ ।
એવમ્.હ્ય્.અભાવિતમ્.ચિત્તમ્.મોહઃ.સમતિભિન્દતિ ॥

યથા.હ્ય્.અગારમ્.દુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિઃ.સમતિભિન્દતિ ।
એવમ્.હ્ય્.અભાવિતમ્.ચિત્તમ્.માનઃ.સમતિભિન્દતિ ॥

યથા.હ્ય્.અગારમ્.દુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિઃ.સમતિભિન્દતિ ।
એવમ્.હ્ય્.અભાવિતમ્.ચિત્તમ્.લોભઃ.સમતિભિન્દતિ ॥

યથા.હ્ય્.અગારમ્.દુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિઃ.સમતિભિન્દતિ ।
એવમ્.હ્ય્.અભાવિતમ્.ચિત્તમ્.તૃષ્ણા.સમતિભિન્દતિ ॥

યથા.અગારમ્.સુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિર્.ન.વ્યતિભિન્દતિ ।
એવમ્.સુભાવિતમ્.ચિત્તમ્.રાગો.ન.વ્યતિભિન્દતિ ॥

યથા.અગારમ્.સુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિર્.ન.વ્યતિભિન્દતિ ।
એવમ્.સુભાવિતમ્.ચિત્તમ્.દ્વેષો.ન.વ્યતિભિન્દતિ ॥

યથા.અગારમ્.સુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિર્.ન.વ્યતિભિન્દતિ ।
એવમ્.સુભાવિતમ્.ચિત્તમ્.મોહો.ન.વ્યતિભિન્દતિ ॥

યથા.અગારમ્.સુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિર્.ન.વ્યતિભિન્દતિ ।
એવમ્.સુભાવિતમ્.ચિત્તમ્.માનો.ન.વ્યતિભિન્દતિ ॥

યથા.અગારમ્.સુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિર્.ન.વ્યતિભિન્દતિ ।
એવમ્.સુભાવિતમ્.ચિત્તમ્.લોભો.ન.વ્યતિભિન્દતિ ॥

યથા.અગારમ્.સુચ્છન્નમ્.વૃષ્ટિર્.ન.વ્યતિભિન્દતિ ।
એવમ્.સુભાવિતમ્.ચિત્તમ્.તૃષ્ણા.ન.વ્યતિભિન્દતિ ॥

મનઃ.પૂર્વમ્.ગમા.ધર્મા.મનઃ.શ્રેષ્ઠા.મનો.જવાઃ ।
મનસા.હિ.પ્રદુષ્ટેન.ભાષતે.વા.કરોતિ.વા ।

મનઃ.પૂર્વમ્.ગમા.ધર્મા.મનઃ.શ્રેષ્ઠા.મનો.જવાઃ ।
મનસા.હિ.પ્રસન્નેન.ભાષતે.વા.કરોતિ.વા ।
તતસ્.તમ્.સુખમ્.અન્વેતિ.છાયા.વા.હ્ય્.અનુગામિની ॥

ન.અપ્રસન્નેન.ચિત્તેન.દુષ્ટેન.ક્ષુભિતેન.વા ।
ધર્મો.હિ.શક્યમ્.આજ્ઞાતુમ્.સંરમ્ભ.બહુલેન.વા ॥

વિનીય.યસ્.તુ.સંરમ્ભમ્.અપ્રસાદમ્.ચ.ચેતસા ।
આઘાતમ્.ચૈવ.નિહ્સૃજ્ય.પ્રજાનીયાત્.સુભાષિતમ્ ॥

ન.પ્રત્યનીક.સારેણ.સુવિજ્ઞેયમ્.સુભાષિતમ્ ।
ઉપક્લિષ્ટેન.ચિત્તેન.સંરમ્ભ.બહુલેન.વા ॥

અનવસ્થિત.ચિત્તસ્ય.સદ્ધર્મમ્.અવિજાનતઃ ।
પારિપ્લવ.પ્રસાદસ્ય.પ્રજ્ઞા.ન.પરિપૂર્યતે ॥

સ્રોતાંસિ.યસ્ય.ષટ્.ત્રિંશન્.મનઃ.પ્રસ્રવણાનિ.હિ ।
વહન્તિ.નિત્યમ્.દુર્દૃષ્ટેઃ.સંકલ્પૈર્.ગ્રેધ.નિહ્શ્રિતૈઃ ॥

રતિમ્.અનુસૃતમ્.ઇન્દ્રિય.અનુગમ્.પુરુષમ્.ચિત્ત.વશ.અનુવર્તકમ્ ।
યશ;ઇહ.હિ.જહાતિ.સર્વદા.દ્રુમમ્.ઇવ.શીર્ણ.ફલમ્.યથા.અણ્ડજઃ ॥

આતાપી.વિહર.ત્વમ્.અપ્રમત્તો.મા.તે.કામ.ગુણો.મથેત.ચિત્તમ્ ।
મા.લોહ.ગુડામ્.ગિલેઃ.પ્રમત્તઃ.ક્રન્દન્.વૈ.નરકેષુ.પચ્યમાનઃ ॥

ઉત્થાન.કાલેષુ.નિહીન.વીર્યો.વાચા.બલી.ત્વ્.આલસિકો.નિરાશઃ ।
સદા.એવ.સંકલ્પ.હતઃ.કુસીદો.જ્ઞાનસ્ય.માર્ગમ્.સતતમ્.ન.વેત્તિ ॥

સ્થૂલાન્.વિતર્કાન્.અથ.વા.અપિ.સૂક્ષ્માન્.સમુદ્ગતાન્.માન.સમ્પ્લવ.અર્થમ્ ।
વિતર્કયન્.વૈ.સતતમ્.વિતર્કાન્.એતામ્.સદા.ધાવતિ.ભ્રાન્ત.ચિત્તઃ ॥

એતાંસ્.તુ.વિદ્યાન્.મનસો.વિતર્કાન્.આતાપવાન્.સંવરવાન્.સ્મૃત.આત્મા ।
જહાત્ય્.અશેષાન્.અપુનર્.ભવાય.સમાહિતો.ધ્યાન.રતઃ.સુમેધાઃ ॥

કુમ્ભ.ઉપમમ્.કાયમ્.ઇમમ્.વિદિત્વા.નગર.ઉપમમ્.ચિત્તમ્.અધિષ્ઠિતમ્.ચ ।
યુધ્યેત.મારમ્.પ્રજ્ઞા.યુદ્ધેન.જિતમ્.ચ.રક્ષેદ્.અનિવેશનઃ.સ્યાત્ ॥

ફેન.ઉપમમ્.કાયમ્.ઇમમ્.વિદિત્વા.નગર.ઉપમમ્.ચિત્તમ્.અધિષ્ઠિતમ્.ચ ।
યુધ્યેત.મારમ્.પ્રજ્ઞા.યુદ્ધેન.જિતમ્.ચ.રક્ષેદ્.અનિવેશનઃ.સ્યાત્ ॥

કુમ્ભ.ઉપમમ્.લોકમ્.ઇમમ્.વિદિત્વા.નગર.ઉપમમ્.ચિત્તમ્.અધિષ્ઠિતમ્.ચ ।
યુધ્યેત.મારમ્.પ્રજ્ઞા.યુદ્ધેન.જિતમ્.ચ.રક્ષેદ્.અનિવેશનઃ.સ્યાત્ ॥

ફેન.ઉપમમ્.લોકમ્.ઇમમ્.વિદિત્વા.નગર.ઉપમમ્.ચિત્તમ્.અધિષ્ઠિતમ્.ચ ।
યુધ્યેત.મારમ્.પ્રજ્ઞા.યુદ્ધેન.જિતમ્.ચ.રક્ષેદ્.અનિવેશનઃ.સ્યાત્ ॥

સમ્ભોધ્ય્.અઙ્ગેષુ.યેષાંસ્.તુ.સમ્યક્.ચિત્તમ્.સુભાવિતમ્ ।
આદાનમ્.પ્રતિનિહ્સૃજ્ય.ચ.અનુપાદાયમ્.આશ્રિતાઃ ।
ક્ષીણ.આસ્રવા.વાન્ત.દોષાસ્.તે.લોકે.પરિનિર્વૃતાઃ ॥

સ્વ.ચિત્તમ્.અનુરક્ષમ્.વૈ.સ્વ.વાલમ્.ચમરી.યથા ।
ભૂતેષુ.ચ.દયા.આપન્નઃ.સુખાન્.ન.પરિહીયતે ॥

એતમ્.નાગસ્ય.નાગેન.ત્વ્.ઈષા.દન્તસ્ય.હસ્તિનઃ ।
સમેતિ.ચિત્તમ્.ચિત્તેન.યદ્.એકો.રમતે.વને ॥

અવ્યાપન્નેન.ચિત્તેન.યો.ભૂતાન્ય્.અનુકમ્પતે ।
મૈત્રઃ.સ.સર્વ.સત્ત્વેષુ.વૈરમ્.તસ્ય.ન.કેનચિત્ ॥
અવ્યાપન્નેન.ચિત્તેન.યો.ભૂતાન્ય્.અનુકમ્પતે ।
મૈત્રઃ.સ.સર્વ.પ્રાણેષુ.વૈરમ્.તસ્ય.ન.કેનચિત્ ॥
અવ્યાપન્નેન.ચિત્તેન.યો.ભૂતાન્ય્.અનુકમ્પતે ।
મૈત્રઃ.સ.સર્વ.ભૂતેષુ.વૈરમ્.તસ્ય.ન.કેનચિત્ ॥

એકમ્.અપિ.ચેત્.પ્રાણમ્.અદુષ્ટ.ચિત્તો.મૈત્રાયતે.કુશલમ્.તેન.હિ.સ્યાત્ ।
સર્વાંસ્.તુ.સત્ત્વાન્.મનસા.અનુકમ્પયન્.પ્રભૂતમ્.આર્યઃ.પ્રકરોતિ.પુણ્યમ્ ।[.સત્ત્વામ્.]*

યો.હ્ય્.ઉદગ્રેણ.ચિત્તેન.ત્વ્.અદીનેન.સદા.નરઃ ।
ભાવયેત્.કુશલાન્.ધર્માન્.યોગ.ક્ષેમસ્ય.પ્રાપ્તયે ॥

શાન્તમ્.અસ્ય.મનો.ભવતિ.શાન્તા.વાક્.કાય.કર્મ.ચ ।
સમ્યગ્.આજ્ઞા.વિમુક્તસ્ય.હ્ય્.ઉપશાન્તસ્ય.ભિક્ષુણઃ ॥

પઞ્ચ.અઙ્ગિકેન.તૂર્યેણ.ન.રતિર્.ભવતિ.તાદૃશી ।
યાદૃશ્ય્.એક.અગ્ર.ચિત્તસ્ય.સમ્યગ્.ધર્માન્.વિપશ્યતઃ ॥

સુખમ્.સ્વપન્તિ.મુનયો.ન.તે.શોચન્તિ.મામિકામ્ ।
યેષામ્.ધ્યાન.રતમ્.ચિત્તમ્.કામસ્.તેષામ્.ન.વિદ્યતે ॥

સુખમ્.મોદન્તિ.મુનયો.ન.તે.શોચન્તિ.મામિકામ્ ।
યેષામ્.ધ્યાન.રતમ્.ચિત્તમ્.વર્ત્મસ્.તેષામ્.ન.વિદ્યતે ॥

યસ્ય.શૈલ.ઉપમમ્.ચિત્તમ્.સ્થિતમ્.ન.અનુપ્રકમ્પતે ।
વિરક્તમ્.રજનીયેભ્યઃ.કોપનીયે.ન.કુપ્યતે ।
યસ્ય.એવમ્.ભાવિતમ્.ચિત્તમ્.કુતસ્.તમ્.દુહ્ખમ્.એષ્યતિ ॥

ન.ઉપવાદી.ન.ઉપઘાતી.પ્રીતિ.મોક્ષે.ચ.સંવરઃ ।
માત્રજ્ઞતા.ચ.ભક્તેષુ.પ્રાન્તમ્.ચ.શયન.આસનમ્ ।
અધિચિત્તે.સમાયોગ;એતદ્.બુદ્ધસ્ય.શાસનમ્ ॥

ચિત્ત.નિમિત્તસ્ય.કોવિદઃ.પ્રવિવેકસ્ય.રસમ્.પ્રજાનકઃ ।
ધ્યાયી.નિપકઃ.પ્રતિસ્મૃતો.વેત્તિ.પ્રીતિ.સુખમ્.નિરામિષમ્ ॥

મનશ્.ચ.યો.રક્ષતિ.ભાષિતમ્.ચ.ચેષ્ટે.ચ.કાયસ્ય.સદા.એવ.યુક્તઃ ।
સ.પ્રાપ્ય.શોકમ્.હિ.ન.દુહ્ખિતઃ.સ્યાત્.સત્ય.સ્થિતઃ.સત્યવિદઃ.સુમેધાઃ ॥

અરક્ષિતેન.ચિત્તેન.મિથ્યા.દૃષ્ટિ.હતેન.ચ ।
સ્તીન.મિદ્ધ.અભિભૂતેન.વશમ્.મૃત્યોર્.નિગચ્છતિ ।[.સ્તીનમિદ્ધાભિભૂતેન.]

તસ્માદ્.રક્ષિત.ચિત્તઃ.સ્યાત્.સમ્યક્.સંકલ્પ.ગોચરઃ ।
સમ્યગ્.દૃષ્ટિ.પુરસ્કારો.જ્ઞાત્વા.ચૈવ.ઉદય.વ્યયમ્ ।
સ્તીન.મિદ્ધ.અભિભૂર્.ભિક્ષુઃ.સર્વ.દુર્ગતયો.જહેત્ ॥

ચિત્તસ્ય.હિ.સમ્યમઃ.સુખમ્.ચિત્તમ્.રક્ષત.મા.પ્રમદ્યત ।
ચિત્તેન.હિ.વઞ્ચિતા.પ્રજા.હ્ય્.એકત્યા.નરકેષુ.પચ્યતે ॥

ચિત્તસ્ય.હિ.સમ્યમઃ.સુખમ્.ચિત્તમ્.રક્ષત.મા.પ્રમદ્યત ।
ચિત્તેન.હિ.વઞ્ચિતા.પ્રજા.હ્ય્.એકત્યા.તીર્યક્ષુ.પચ્યતે ॥[.તિર્યક્ષુ.]

ચિત્તસ્ય.હિ.સમ્યમઃ.સુખમ્.ચિત્તમ્.રક્ષત.મા.પ્રમદ્યત ।
ચિત્તેન.હિ.વઞ્ચિતા.પ્રજા.હ્ય્.એકત્યા.પ્રેતેષુ.પચ્યતે ॥

ચિત્તસ્ય.હિ.સમ્યમઃ.સુખમ્.ચિત્તમ્.રક્ષત.મા.પ્રમદ્યત ।
ચિત્તે.તુ.સુરક્ષિતે.પ્રજા.હ્ય્.એકત્યા.મનુજેષુ.મોદતે ॥

ચિત્તસ્ય.હિ.સમ્યમઃ.સુખમ્.ચિત્તમ્.રક્ષત.મા.પ્રમદ્યત ।
ચિત્તે.તુ.સુરક્ષિતે.પ્રજા.હ્ય્.એકત્યા.સ્વર્ગેષુ.મોદતે ॥

ચિત્તસ્ય.હિ.સમ્યમઃ.સુખમ્.ચિત્તમ્.રક્ષત.મા.પ્રમદ્યત ।
ચિત્તે.તુ.સુરક્ષિતે.પ્રજા.હ્ય્.એકત્યા.નિર્વાણમ્.આપ્નુતે ॥